Εύα Στεφανή: Πώς μπορώ να συνταιριάξω τη ματιά του Παπαϊωάννου με τη δική μου;

Η σκηνοθέτρια Εύα Στεφανή ακολουθεί την προετοιμασία και την περιοδεία της παράστασης «Εγκάρσιος Προσανατολισμός» του Δημήτρη Παπαϊωάννου στις ευρωπαϊκές σκηνές και παρατηρεί από απόσταση αναπνοής τον κορυφαίο Έλληνα δημιουργό και τους συνεργάτες του στην προσπάθειά τους να δώσουν σχήμα και πνοή στο έργο. Η κάμερα της Στεφανή κατέγραφε επί δύο χρόνια σκηνές από τις πρόβες στη Στέγη κατά τη διάρκεια της πανδημίας και τις παραστάσεις στο Παρίσι, στο Λονδίνο, στο Βίλνιους και σε άλλους διεθνείς προορισμούς έως και την τελευταία παράσταση στο Σαν Φρανσίσκο. Το ντοκιμαντέρ «Η Καρδιά του Ταύρου» είναι ένα οικείο πορτρέτο του πολυδιάστατου καλλιτέχνη και σκηνοθέτη Δημήτρη Παπαϊωάννου. Ο θεατής έρχεται αντιμέτωπος με τις εμμονές του, τις σχέσεις του, τις μεθόδους του και τη συνεχή αμφισβήτηση της διαδικασίας—παρόλο που η διαδικασία είναι το μόνο πράγμα το οποίο εμπιστεύεται. Οι πρόβες, οι προσαρμογές, τα σώματα, η κίνηση, η πίεση, οι εικόνες, οι φιλίες και η οικογένεια ξεγυμνώνονται —η προετοιμασία του Transverse Orientation αποκαλύπτει την πίστη του στη δημιουργία της τέχνης. «Η χαρά της τέχνης είναι ότι σου δίνει την αίσθηση πως υπάρχει κάτι πέρα από τη ζωή που ζεις.», όπως επισημαίνει ο Δημήτρης Παπαϊωάννου.

***

-Με πόσες ώρες υλικού δουλέψατε συνολικά; Λειτουργείτε με τη λογική της συνεχούς καταγραφής ή επιλέγετε να ανοίγετε την κάμερα σε συγκεκριμένες στιγμές;

Προσπαθώ να τραβάω όσο το δυνατόν λιγότερο υλικό, γιατί μετά πνίγομαι στη διαδικασία του μοντάζ. Ειδικά σε αυτό το ντοκιμαντέρ, τράβηξα έναν μεγάλο όγκο υλικού, γιατί χανόταν συνεχώς η στόχευσή μου. Αρχικά είχαμε την εντύπωση ότι θα ήταν ένα ντοκιμαντέρ για τη δίμηνη προετοιμασία μιας παράστασης, και τελικά κατέληξε να γίνει μια ταινία που κράτησε δύο χρόνια. Ειλικρινά, ούτε θυμάμαι πόσες ώρες είχαμε στη διάθεσή μας. Χάρη στο ταλέντο και την υπομονή του μοντέρ μας, Παναγιώτη Παπαφράγκου, καταφέραμε να το “σουλουπώσουμε”.

-Οι αναβολές της πρεμιέρας του «Εγκάρσιου Προσανατολισμού» φέρνουν τους συντελεστές αντιμέτωπους με αβεβαιότητα. Σας άγγιξε κι εσάς αυτή η κατάσταση δηλαδή; Υπήρξε μια παράλληλη κρίση νοήματος και για τη δική σας δουλειά;

Όλοι/όλες μας αναρωτιόμασταν τι κάναμε εκεί. Είναι «λογικό» να γίνονται πρόβες για ένα έργο που μάλλον δεν πρόκειται ποτέ να ανέβει και να διατηρούμε ζωντανή την ψευδαίσθηση ότι αυτό θα γίνει; Επίσης, πώς είναι δυνατόν άνθρωποι δίπλα σου να πεθαίνουν και εσύ να νομίζεις ότι αντιστέκεσαι μέσω της τέχνης;

-Παρότι ο βασικός άξονας της ταινίας είναι οι πρόβες και η σκηνική διαδικασία, αφιερώνετε χρόνο και στα κόμικς του Παπαϊωάννου. Τι ήταν αυτό που σας ενδιέφερε σε αυτή την πλευρά της δουλειάς του και γιατί κρίνατε σημαντικό να ενταχθεί στην αφήγηση;

Τα κόμικς του Δημήτρη είναι μία άλλη πλευρά του έργου του, πολύ σημαντική, που σχετίζεται ευθύβολα με τον τρόπο που δημιουργεί τις παραστάσεις. Βρίσκω πως ό,τι κάνει είναι κομμάτια του ίδιου κόσμου, η εικαστική του δουλειά, τα κόμικς, ο χορός, η σκηνοθεσία…

-Κατά κάποιον τρόπο, το ντοκιμαντέρ μάς δίνει πρόσβαση στα αθέατα της δουλειάς του Δημήτρη Παπαϊωάννου, στο στήσιμο της «μαγείας», η οποία παραδοσιακά οφείλει να μένει κρυφή από το βλέμμα του θεατή. Υπήρξαν δισταγμοί από την πλευρά του απέναντι σε αυτή την έκθεση της διαδικασίας;

Ο Δημήτρης μου άφησε απόλυτη ελευθερία και πρόσβαση στη διαδικασία των προβών, όπως και οι χορευτές και η υπόλοιπη ομάδα, που ήταν πολύ ανοιχτοί στην κινηματογράφηση. Παρ’ όλα αυτά, ο κινηματογραφούμενος/η πάντα γνωρίζει ότι υπάρχει κάποιος/α που τον/την καταγράφει και, ασυνείδητα ή συνειδητά, φανερώνει πλευρές του εαυτού του που θέλει να βγουν στο φως και αντιστέκεται σε ό,τι τον/την δυσκολεύει. Το ίδιο θα έκανα κι εγώ.

-Πέρα από τη φωνή σας στην αφήγηση και ορισμένες στιγμιαίες εμφανίσεις σας, επιλέγετε από την αρχή να αυτοτοποθετηθείτε μέσα στο ίδιο το ντοκιμαντέρ.

Δεν μπορούσα να κάνω αλλιώς επειδή ακριβώς γνωρίζω τον Δημήτρη πάνω από 40 χρόνια. Η επιλογή του να είμαι ένας  εξωτερικός παρατηρητής που δεν σχετίζεται με τον κινηματογραφούμενο, μου φαινόταν ψεύτικη και αποφάσισα να το ξεκαθαρίσω από την αρχή. Ήθελα επίσης αυτή η οικειότητα μεταξύ μας να είναι φανερή, γιατί πιθανώς θα επέτρεπε στους θεατές να δημιουργήσουν μία σχέση μεγαλύτερης εγγύτητας με τον ίδιο τον Δημήτρη.

-Σε ένα σημείο της αφήγησης αναφέρετε ότι «ο Δημήτρης είναι εμμονικός με τη λεπτομέρεια». Εσείς, ως κινηματογραφίστρια, με τι θα λέγατε ότι είστε εμμονική;

Είμαι πολύ τσαπατσούλα. Χάνω υλικό, το σβήνω κατά λάθος, ξεχνάω το μικρόφωνο… είμαι αρκετά χαοτική. Αλλά έχω κι εγώ τις εμμονές μου. Δηλαδή, δεν θέλω να τραβήξω κάτι διεκπεραιωτικά, απλώς ως «καβάτζα» για μια μελλοντική χρήση. Θέλω κάθε στιγμή που σηκώνω την κάμερα να συμβαίνει κάτι αποκαλυπτικό, ένα μικρό θαύμα που πρέπει και να το ζήσω και να το αποτυπώσω. Σπάνια, βέβαια, συμβαίνει κάτι τέτοιο, αλλά όταν γίνεται, είναι μια υπερβατική εμπειρία.

-Έχοντας δει προηγούμενες δουλειές σας, όπως «Το Κουτί» και «Μέρες και νύχτες της Δήμητρας Κ.», θα έλεγα ότι σας γοητεύει να επικεντρώνεστε σε κάποιο πρόσωπο. Εδώ, ωστόσο, πέρα από το πορτρέτο ενός δημιουργού, αναδύονται έντονα ζητήματα που αφορούν την καλλιτεχνική δημιουργία αλλά και ευρύτερα υπαρξιακά ερωτήματα.

Είτε τραβάς μία γραφομηχανή, είτε ένα πρόσωπο, το αίνιγμα της ανθρώπινης συνθήκης είναι παρόν. Αρκεί να υπάρχει στα μάτια και στο νου του σκηνοθέτη. Αυτό απαιτεί τιτάνια αφοσίωση και πίστη.

-Γενικά, ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίσατε σε αυτό σας το κινηματογραφικό πρότζεκτ;

Νομίζω ότι η βασική πρόκληση που είχα να αντιμετωπίσω ήταν η αμφιθυμία μου. Πώς να κάνω μια ταινία για έναν πολύ φίλο καλλιτέχνη, εξαιρετικά ταλαντούχο και με πολύ έντονη προσωπικότητα και πώς μπορώ να συνταιριάξω τη δική του ματιά με τη δική μου;

-Τέλος, θα ήθελα να σας ρωτήσω για τις αναφορές στα όνειρά σας. Ποια ήταν η λογική πίσω από αυτή την απαρίθμηση στη συνολική δομή και νοηματοδότηση της ταινίας;

Ήταν μία λύση που βρήκα προς το τέλος του μοντάζ, στην προσπάθειά μου να δομηθεί η ταινία. Επίσης ήταν μία συνειδητή επιλογή να εμπλέξω το κομμάτι του φαντασιακού στην ταινία, να ξεφύγω κάπως από τον ρεαλισμό του ντοκιμαντέρ, πειραματιζόμενη με το πως αντιλαμβάνομαι εγώ την παράσταση όταν την ονειρεύομαι ή όταν τη σκέφτομαι με τα μάτια κλειστά.

Photo Credit: Studio Aris Rammos

Διαβάστε επίσης:

Η καρδιά του ταύρου: Το ντοκιμαντέρ της Εύας Στεφανή στα χνάρια του Δημήτρη Παπαϊωάννου στον Δαναό