Η Καλαμάτα, τα τελευταία χρόνια, αναδεικνύεται σε έναν σταθερό κόμβο σύγχρονης τέχνης. Η πρωτεύουσα της Μεσσηνίας αρθρώνει μια διακριτή παρουσία στον πολιτιστικό χάρτη και διεκδικεί τη θέση της στον εικαστικό διάλογο της εποχής. Με πυλώνα τον Εικαστικό Τομέα του Δήμου και τη διεύθυνση του Παναγιώτη Λαμπρινίδη, παρουσιάζεται αυτό το διάστημα, στο Μέγαρο Χορού Καλαμάτας και την επιβλητική αίθουσα Black Box, η ομαδική έκθεση «Black & White» υπό την επιμέλεια της Άρτεμις Ποταμιάνου. Οι δύο βασικές αποχρώσεις της χρωματικής παλέτας —το άσπρο και το μαύρο— λειτουργούν ως εφαλτήριο για τη σκέψη, τη μνήμη και την κριτική, μέσα από έργα 33 σημαντικών Ελλήνων και ξένων καλλιτεχνών. Πρόκειται για έργα των (αλφαβητικά): Νίκου Αλεξίου, Άγγελου Αντωνόπουλου, Terry Atkinson, Guerrilla Girls, Γιώργου Γυπαράκη, Βαγγέλη Δημητρέα, Bella Easton, Νίκου Εγγονόπουλου, Νίκου Έξαρχου, Γιώργου Λαζόγκα, Παναγιώτη Λαμπρινίδη, Γιάννη Λασηθιωτάκη, Boris Lafargue, Μαριάνο και Ντένις Καπουράνη, Βάσως Κατράκη, Νίκου Κεσσανλή, Ειρήνης Μπεχλιτζανάκη, Takashi Murakami, Mj Tom of LosOtros, Δημήτρη Μυτά, Yoko Ono, Νίκου Παπαδόπουλου, Άρτεμις Ποταμιάνου, Γιώργου Σικελιώτη, Τάκη, Α. Τάσσου (Αναστάσιου Αλεβίζου), Mark Titchner, Τάσσου Τριανταφύλλου, Γιάννη Τσαρούχη, Κώστα Τσόκλη, Γιώργου Χαρβαλιά, Βαγγέλη Χατζή και Διονύση Χριστοφιλογιάννη. «Οι καλλιτέχνες», όπως σημειώνει η Ποταμιάνου, «θέτουν ερωτήματα, καταγγέλλουν πρακτικές, επισημαίνουν τα ίχνη της ύπαρξης». Για τον Λαμπρινίδη, «η ασπρόμαυρη παλέτα είναι αφορμή να τεθεί ένας διάλογος για την τέχνη, την κοινωνία και τον άνθρωπο». Με αφορμή την έκθεση, μιλήσαμε μαζί τους για το πώς μια περιφερειακή πόλη μπορεί να μετατραπεί σε πυρήνα της σύγχρονης εικαστικής δημιουργίας αλλά και για το πώς η τέχνη, ακόμη και μέσα από δύο χρώματα, μπορεί να μας φωτίσει διαφορετικά τον κόσμο.
Συνέντευξη στον Γιάννη Ψίνα
***
Η Καλαμάτα στον εικαστικό χάρτη
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
– Η Καλαμάτα, μέσω του Εικαστικού Τομέα, φαίνεται να αποκτά σταδιακά τον ρόλο ενός θεσμού σύγχρονης τέχνης, έξω από τα αθηναϊκά κέντρα. Πώς βλέπετε τη θέση της πόλης στον χάρτη της σύγχρονης τέχνης; Μπορεί να αποτελέσει σημείο αναφοράς;
Παναγιώτης Λαμπρινίδης: Θέλω η πόλη της Καλαμάτας να έχει μια σημαντική θέση στον χάρτη της σύγχρονης τέχνης. Η προσπάθεια πάνω σε αυτόν τον στόχο βασίζεται στην ποιότητα των εκδηλώσεων, στην επαφή με το σύγχρονο ελληνικό και διεθνές εικαστικό γίγνεσθαι, αλλά και στην ελληνική εικαστική παράδοση — την ουσιαστική και όχι την επινοημένη. Με στοχευμένες επιμελητικές συνεργασίες υψηλών προδιαγραφών, εκπαιδευτικά προγράμματα για όλες τις ηλικίες και διάλογο με το φιλότεχνο κοινό, η Καλαμάτα έχει ήδη, εδώ και 20 χρόνια, καταφέρει να αναδειχθεί σε πόλη του πολιτισμού. Το επόμενο βήμα είναι η δημιουργία ενός νέου πολυχώρου πολιτισμού στον χώρο που ονομάζεται «Αποθήκες του Λιμενικού». Πρόκειται για ένα θαυμάσιο, μεγάλο κτίριο με καθαρή αρχιτεκτονική φόρμα, στο πιο όμορφο κομμάτι του λιμανιού. Η επιδίωξή μου είναι να γίνει ένας πολυχώρος πολιτισμού, όπου κάποιος θα μπορεί να περάσει ευχάριστες ώρες σε έναν χώρο ποιοτικών καλλιτεχνικών δραστηριοτήτων.
Η ιδέα πίσω από το «Black & White»
– Πώς γεννήθηκε η ιδέα της έκθεσης Black & White; Ποια ήταν η αφετηρία που σας οδήγησε σε αυτή τη θεματική;
Άρτεμις Ποταμιάνου: Δεν είναι η πρώτη φορά που με απασχολεί αυτή η θεματική. Το 2006 είχα επιμεληθεί μια έκθεση με το ίδιο θέμα στην Ελληνοαμερικανική Ένωση. Ωστόσο, όλα αυτά τα χρόνια ένιωθα την ανάγκη να επιστρέψω σε αυτή, για να δω νέες εκφάνσεις της — τόσο θεωρητικά όσο και φορμαλιστικά, μέσα από τον διάλογο ανάμεσα στα έργα. Όταν πριν από δύο χρόνια είδα τον χώρο του Black Box, ένιωσα αμέσως ότι αυτός ήταν ο ιδανικός τόπος για να φιλοξενήσει την έκθεση. Ο σκοτεινός, σκηνογραφικός του χαρακτήρας λειτούργησε σαν φυσικό πλαίσιο για να επανεξεταστεί η σχέση άσπρου και μαύρου όχι ως τεχνικός περιορισμός, αλλά ως συνειδητή επιλογή. Ήθελα να εξετάσουμε με ποιον τρόπο το άσπρο και το μαύρο ενεργοποιούνται σήμερα, για να σχολιάσουν κοινωνικά ζητήματα, τη μνήμη, τη γλώσσα και το ίδιο το νόημα της εικόνας.
Η διαλεκτική των αντιθέσεων
– Η έκθεση Black & White συνομιλεί έντονα με τη σκέψη και τη διαλεκτική των αντιθέσεων. Πώς αντιλαμβάνεστε εσείς, ως γλύπτης και δάσκαλος, αυτή τη διαλεκτική στο έργο και στη διαδικασία δημιουργίας;
Παναγιώτης Λαμπρινίδης: Ως δάσκαλος γλυπτικής και σχεδίου εδώ και 30 χρόνια, αρχικά στην ΑΣΚΤ και αργότερα στο Εικαστικό Εργαστήρι της Καλαμάτας, προσπαθώ να δείξω στους μαθητές μου ότι η τέχνη είναι η διαχείριση και η κατανόηση της αντίθεσης — και η αξιοποίησή της. Μέσα από αυτή τη συνύπαρξη των αντιθέτων γεννιέται το έργο. Δεν μπορείς να ζωγραφίσεις με άσπρο μολύβι σε άσπρο χαρτί, ούτε με μαύρο σε μαύρο. Η αντίθεση κάνει δυνατή την ύπαρξη της μορφής, αλλά και η αντίθεση στον χώρο των νοημάτων και των ιδεών κάνει το έργο τέχνης υπαρκτό και αληθινό. Το «άσπρο» και το «μαύρο» είναι, στην πραγματικότητα, η ύλη και το πνεύμα, το βάρος και η διαφάνεια, η βεβαιότητα και η αμφιβολία. Τα φαινομενικά αντίθετα είναι αυτά που συνιστούν την πραγματική και δημιουργική αρμονία — όπως θα έλεγε ο Ηράκλειτος, «ἁρμονίη ἀφανὴς, φανερῆς κρείττων».
Το Black Box ως σκηνή
– Η αίθουσα Black Box του Μεγάρου Χορού Καλαμάτας είναι ένας ιδιαίτερος χώρος. Πόσο σας επηρέασε η ατμόσφαιρα που αναδύει;
Άρτεμις Ποταμιάνου: Ο χώρος έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση αυτής της έκθεσης. Το Black Box λειτουργεί ως το αντίστροφο του κλασικού «λευκού κύβου» — του ουδέτερου, φωτεινού χώρου που συνήθως φιλοξενεί εκθέσεις. Εδώ, ο χώρος δεν είναι απλώς ένα περίβλημα για τα έργα, αλλά ενεργό στοιχείο της αφήγησης. Λειτουργεί ως προέκταση του επιμελητικού σκεπτικού: ένα σκοτεινό κενό που περιμένει να σημασιοδοτηθεί από την παρουσία του έργου και του θεατή. Παραδοσιακά, το Black Box είναι μια θεατρική σκηνή· μόνο που εδώ, η ίδια η έκθεση είναι το έργο που εκτυλίσσεται μπροστά στον θεατή.
Η τέχνη ως παιδεία
– Ποιος είναι ο εκπαιδευτικός στόχος του Εικαστικού Τομέα Καλαμάτας; Με ποιον τρόπο καλλιεργείται ένας θεατής που δεν αρκείται στην «όμορφη εικόνα», αλλά σκέφτεται κριτικά απέναντι στην τέχνη;
Παναγιώτης Λαμπρινίδης: Οι εκθέσεις που πραγματοποιούνται από τον Εικαστικό Τομέα είναι η συνέχεια του εκπαιδευτικού έργου που παρέχουμε στο Εικαστικό Εργαστήρι, το οποίο φέτος κλείνει 40 χρόνια λειτουργίας και έχει πάνω από 600 μαθητές. Ο βασικός μας στόχος είναι η καλλιέργεια μιας ουσιαστικής σχέσης με την τέχνη μιας σχέσης που υπερβαίνει την απλή αισθητική απόλαυση. Μέσα από τη δημιουργική πράξη και τον διάλογο, επιδιώκουμε να έχουμε κοντά μας ανθρώπους που σκέφτονται κριτικά και αντιλαμβάνονται την τέχνη ως τρόπο κατανόησης του εαυτού και του κόσμου.
Η ενδιάμεση περιοχή του γκρι
– Στο επιμελητικό σας σημείωμα αναφέρετε πως η σχέση λευκού και μαύρου δεν είναι απόλυτη, αλλά αλληλεξαρτώμενη. Μπορείτε να μας εξηγήσετε τι εννοείτε μιλώντας για αυτή την «ενδιάμεση περιοχή» ανάμεσα στα δύο άκρα;
Άρτεμις Ποταμιάνου: Ο χώρος ανάμεσα στο άσπρο και το μαύρο είναι ο χώρος του «γκρι» — αλλά όχι με την έννοια της ουδετερότητας. Είναι ο χώρος της αναζήτησης νοήματος και σημασίας μέσω της διαπραγμάτευσης· το πεδίο όπου ερευνώνται όλες οι παράμετροι που δυνητικά καθορίζουν το νόημα.
Αυτό το παιχνίδι εννοιολόγησης, που θυμίζει τη différance του Derrida, εξυπηρετείται ιδανικά στην παρούσα έκθεση. Εδώ, το μαύρο δεν υπάρχει χωρίς το λευκό και το λευκό χωρίς το μαύρο. Οι καλλιτέχνες δεν μένουν στη σύγκρουση, αλλά ερευνούν τι προκύπτει ανάμεσά τους — τις αποχρώσεις, τις μετατοπίσεις, τις σημασίες που γεννιούνται από τη συνύπαρξη και όχι από τον διαχωρισμό.
Το όραμα ένας ζωντανού οργανισμού
– Ποιο είναι το προσωπικό σας όραμα για τα επόμενα χρόνια; Τι θα θέλατε να αφήσει ως αποτύπωμα η παρουσία σας στον Εικαστικό Τομέα;
Παναγιώτης Λαμπρινίδης: Το όραμά μου είναι να παραμείνει ο Εικαστικός Τομέας ένας ζωντανός οργανισμός δημιουργίας, σκέψης και διαλόγου. Τα χρόνια της πορείας μου με δίδαξαν να αναζητώ τη συνέπεια και την ουσία μέσα στο έργο — κι αυτά τα στοιχεία επιδιώκω να καλλιεργώ στους ανθρώπους που συμμετέχουν στο πρόγραμμα, μαθητές και δασκάλους.
Θα ήθελα το αποτύπωμά μου να είναι η δημιουργία μιας κοινότητας που μαθαίνει να βλέπει βαθύτερα· που σέβεται την ποιότητα, την εσωτερική διαδρομή και την αυθεντικότητα του καλλιτέχνη που σκέφτεται, συγκινείται και δημιουργεί.
Η επιλογή των καλλιτεχνών
– Πώς επιλέξατε τους καλλιτέχνες που συμμετέχουν; Υπήρξε κάποια κοινή αισθητική ή εννοιολογική γραμμή που θέλατε να αναδείξετε;
Παναγιώτης Λαμπρινίδης: Η επιλογή των καλλιτεχνών δεν έγινε με γνώμονα μια κοινή αισθητική, αλλά στη βάση μιας εννοιολογικής συνοχής. Μέσα από τα έργα της έκθεσης διαμορφώνονται θεματικά υποσύνολα και διαδρομές· στόχος μου είναι ο θεατής, ακολουθώντας τη ροή της έκθεσης, να ανακαλύπτει συνδέσεις ανάμεσα σε έργα που αρχικά φαίνονται ασύνδετα — να βιώνει δηλαδή την έκθεση ως μια εμπειρία αναγνώρισης και συσχετισμού. Τα έργα θίγουν ζητήματα όπως τα δίπολα Φύση/Πολιτισμός, Ζωή/Θάνατος, Αρσενικό/Θηλυκό, Μαύρο/Άσπρο, όπως τα προσεγγίζουν ο Derrida ή ο Lévi-Strauss. Μέσα από αυτά τα εργαλεία, οι καλλιτέχνες θέτουν ερωτήματα, ασκούν κριτική και αναδεικνύουν ίχνη ύπαρξης και νοήματος, πάντα μέσα από την καλλιτεχνική τους πρακτική.
Και τελικά…
– Αν έπρεπε να συμπυκνώσετε σε μία φράση την εμπειρία που θα ήθελε να πάρει μαζί του ο θεατής φεύγοντας από την έκθεση, ποια θα ήταν αυτή;
Άρτεμις Ποταμιάνου: Ανάμεσα στο άσπρο και το μαύρο υπάρχει χώρος για σκέψη· γεννιούνται ερωτήσεις και ανοίγονται δυνατότητες.
***
Το εικαστικό γεγονός πραγματοποιείται από την Κοινωφελή Επιχείρηση “Φάρις” του Δήμου Καλαμάτας, με τη συνδρομή της Πινακοθήκης Γιώργου Ν. Βογιατζόγλου, της Συλλογής Σύγχρονης Τέχνης Πόλλυς και Χρήστου Κολλιαλή, του Δημήτρη Λυμπερόπουλου, καθώς και όλων των καλλιτεχνών που συμμετέχουν. Σημαντική συμβολή στη χρηματοδότηση της έκθεσης είχε το Ίδρυμα Γεωργίου και Βικτωρίας Καρέλια. Διάρκεια έως τις 17 Νοεμβρίου.
