Μνημεία σε κατάσταση τήξης: Ο Άγγελος Αντωνόπουλος και τα κλουβιά της εξουσίας

Μια ρωγμή μέσα στη μεγάλη αφήγηση

Η νέα μεγάλη έκθεση στο Παλαιό Καπνεργοστάσιο επιχειρεί μία αρχιτεκτονική έρευνα από την προϊστορία ως το σήμερα, με αφετηρία τη σκέψη του Πικιώνη για τη μορφή που συνομιλεί με τον χώρο και τον χρόνο. Μέσα σε αυτή την τελετουργία της διάρκειας, τα γλυπτά του Άγγελου Αντωνόπουλου λειτουργούν σαν ρωγμές που μοιάζουν να ανακρίνουν τις βεβαιότητες.

Το βιομηχανικό κέλυφος βοηθά. Ξεφλουδισμένοι σοβάδες, γυμνό τούβλο, τσιμεντένιο δάπεδο με λεκέδες δεκαετιών, ένας φωτισμός χαμηλός, σχεδόν συνωμοτικός. Τα έργα δεν στέκονται όμως εδώ σαν λείψανα σε προθήκη. Αιωρούνται, γέρνουν, λιώνουν, και ρίχνουν στους τοίχους σκιές μεγαλύτερες και πιο αληθινές κι από τα ίδια ακόμα.

Η πρώτη εντύπωση είναι θεατρική, σχεδόν γοτθική. Αδιόρατα μοιάζει να συνομιλεί με τις σιλουέτες του Kentridge αλλά και με τα χαρακτικά του Hogarth. Η δεύτερη όμως, και πιο διαπεραστική, είναι πολιτική. Βλέπουμε μακέτες εξουσίας που έχουν πάψει να υπακούουν σε όσα η εξουσία ζητά από τα κτίριά της: σταθερότητα, κλίμακα, λευκότητα, διάρκεια. Όποιος έχει παρακολουθήσει τη διαδρομή του καλλιτέχνη θα αναγνωρίσει τα παραμορφωμένα βικτωριανά σπίτια της προηγούμενης περιόδου του που ενώ επιφανειακά θυμίζουν σκηνικά του Tim Burton, εσωτερικά αποτελούν ξεφλουδίσματα των σκούρων αποχρώσεων του υποσυνείδητου έρεβους. Τώρα όμως η τήξη δεν αφορά πια το ιδιωτικό σπίτι. Ανεβαίνει στα παλάτια, στις πύλες, στα κοινοβούλια.

Αντίγραφα της ισχύος

Κάθε μακέτα είναι ήδη αντίγραφο. Ο Αντωνόπουλος το γνωρίζει και το μετατρέπει σε μέθοδο. Η εξουσία, μας λέει, πάντα χτιζόταν με αντιγραφή: δανείζεται εμβληματικές μορφές για να δανειστεί κύρος.

Η Αψίδα του Θριάμβου εμφανίζεται λευκή, σαν σουβενίρ από γύψο. Από κοντά όμως τα ανάγλυφα έχουν φουσκώσει και μαυρίσει, σαν να πέρασε από πάνω τους φωτιά. Γύρω της καρφώνονται λεπτές βέργες, άλλες ίσιες κι άλλες λοξές: σκαλωσιά, αντένες ή δόρατα, δεν έχει σημασία. Ο τύπος της θριαμβικής αψίδας ταξίδεψε από το ναπολεόντειο Παρίσι ως τις λεωφόρους των αιματηρά νικηφόρων καθεστώτων του 20ού αιώνα. Εδώ ο θρίαμβος μοιάζει με εργοτάξιο την επομένη μιας καταστροφής. Η Αρχιτεκτονική δέχεται πάντα την πρώτη σφαίρα.

Ακόμη πιο εύγλωττη, μέσα σε μια έκθεση για την ελληνική αρχιτεκτονική, είναι η κιονοστοιχία με τις δύο πλευρικές πτέρυγες. Θυμίζει ταυτόχρονα τα Προπύλαια και το βερολινέζικο αντίγραφό τους, την Πύλη του Βρανδεμβούργου. Το «ελληνικό» επιστρέφει λοιπόν μέσω της Πρωσίας: ως ευρωπαϊκή κατασκευή που εξήχθη, έγινε σύμβολο κράτους και ξαναγύρισε σπίτι μεταμφιεσμένη. Πάνω από την πύλη, σύρματα σχεδιάζουν στον αέρα αψίδες, κύκλους και πύργους που δεν χτίστηκαν ποτέ. Είναι ο ιδεολογικός ουρανός κάθε μνημείου, η αόρατη υπερκατασκευή του.\

Ο Λευκός Οίκος είναι το μόνο έργο που μένει σχεδόν ανέπαφο. Καθαρός, λαμπερός, φωτισμένος με ζεστό φως. Η αλλοίωση εδώ δεν είναι υλική αλλά δομική: το κτίριο κάθεται πάνω σε ένα κλουβί, και μέσα στο κλουβί φυλακίζεται ένας σκοτεινός θόλος, σαν στρατιωτικό κράνος ή ως ανεστραμμένο υπόγειο της εξουσίας. Στη στέγη, εκεί όπου θα περίμενε κανείς τον εραλδικό αετό, κουρνιάζει ένα μακρύμυτο, σχεδόν κωμικό πουλί, τρυπημένο από βέργες. Η λευκότητα διαβάζεται εδώ ως ιδεολογία. Είναι η ίδια λευκότητα που η Δύση φόρεσε στα ελληνικά μάρμαρα, ξεχνώντας τα χρώματά τους. Το κέντρο μένει καθαρό. Τα ερείπια, όπως ξέρουμε, παράγονται αλλού.

Τέλος, το Reichstag. Μια ασημένια, επίπεδη πρόσοψη στέκεται μπροστά σε έναν μακρύ μεταλλικό σκελετό. Ο γυάλινος θόλος του Foster, που υποσχέθηκε δημοκρατική διαφάνεια, έχει γίνει συρμάτινο αυγό, κλουβί. Το πιο δυνατό στοιχείο είναι η σκιά: στον τοίχο από τούβλα, το κτίριο αποκτά έναν σκοτεινό σωσία. Εκεί, αθέατα, φυλάγεται ό,τι η ανακαινισμένη πρόσοψη δεν δείχνει: η φωτιά του 1933, το ερείπιο, η κατοχή, η μακρά σιωπή, η Βαγκνερική ragnarok, η Γερμανική πολιτική.

Κλουβιά, σκαλωσιές, σκιές

Παρακολουθώ τη δουλειά του Αντωνόπουλου εδώ και 3 δεκαετίες. Το σύρμα ήταν πάντα η υπογραφή του καλλιτέχνη. Με αυτό σχεδιάζει στον χώρο, όπως ο αρχιτέκτονας στο χαρτί, μόνο που η δική του γραμμή του είναι απειθάρχητα εύγλωττη, προκαλώντας ενίοτε το decorum. Γίνεται κλουβί, σκαλωσιά, τροχιά πλανήτη, σκελετός θόλου. Το κλουβί προστατεύει και φυλακίζει ταυτόχρονα. Η σκαλωσιά σημαίνει και κατασκευή και κατεδάφιση. Σε αυτή τη διπλή ανάγνωση κρύβεται όλη η πολιτική του έργου.

Η πιο φορτισμένη σύνθεση της αίθουσας στήνεται πάνω σε ένα μεταλλικό τραπέζι. Μια μαύρη, λιωμένη μάζα από τρούλους σε σχήμα κρεμμυδιού ή μανιταριού, σαν εκκλησίες της Μόσχας σε τήξη, φυλακίζεται μέσα σε συρμάτινους κυλίνδρους. Γύρω της αιωρούνται σφαίρες, ένας μεγεθυντικός φακός, βαρίδια. Μπροστά υψώνεται η επίπεδη, διάτρητη πρόσοψη ενός μνημειακού κτιρίου με δύο πύργους, και ένα μπλε φως ξεπλένει τη μία πλευρά της.

Το σφυροδρέπανο δεν βρίσκεται πουθενά πάνω στο γλυπτό. Εμφανίζεται μόνο στον τοίχο, ως προβολή φωτός, δίπλα σε έναν μαύρο δίσκο που θυμίζει έκλειψη. Η ιδεολογία υπάρχει δηλαδή μόνο ως σκιά, εξαρτημένη από μια λάμπα και από τη γωνία του βλέμματος. Και οι λιωμένοι τρούλοι από πάνω της αφηγούνται τη συνέχεια: τη μεταγενέστερη συμμαχία θρόνου και θυσιαστηρίου, όπου η εκκλησία ξαναγίνεται αρχιτεκτονική του κράτους.

Σε μια άλλη σύνθεση, ένα γκρίζο βικτωριανό σπίτι κάθεται μέσα στον τεράστιο σκελετό ενός ζέπελιν, με πτερύγια ουράς και έλικα. Από την καμινάδα του βγαίνουν δύο σύννεφα, ένα λευκό και ένα μαύρο. Μπροστά του φωτίζεται η νεοκλασική πρόσοψη ενός αστικού μεγάρου. Το σπίτι θέλει να πετάξει, αλλά βαρίδια σαν εκκρεμή το κρατούν δεμένο. Το αερόπλοιο ήταν το όνειρο της προόδου του αστικού κόσμου. Έγινε όμως και βομβαρδιστικό, και κατέληξε σε φλεγόμενο κουφάρι. Ο Αντωνόπουλος κρατά και τις τρεις εκδοχές ταυτόχρονα στον αέρα.

Το σώμα του κτιρίου

Αν τα κτίρια εξουσίας είναι το κεφάλι της έκθεσης, τα σπίτια είναι το σώμα της. Ένα μαύρο βικτωριανό σπίτι κρέμεται από το ταβάνι. Οι τοίχοι του έχουν φουσκώσει και σκιστεί σαν καμένο δέρμα, ενώ τα παράθυρα φέγγουν ζεστά από μέσα, σαν φανάρι. Η σκιά του στον τοίχο είναι πιο καθαρή, πιο «σωστή» από το ίδιο το αντικείμενο. Η οικιακή ευτυχία επιβιώνει μόνο ως περίγραμμα;

Σε άλλη γωνία, ένα σπίτι από ύλη που μοιάζει με σάρκα: πορτοκαλί, ροζ, γυαλιστερή, πλασμένη με το χέρι. Τα κεραμίδια της στέγης είναι συνάμα λέπια και πέταλα. Το μπαλκόνι στάζει σαν σταλακτίτες. Γύρω του κρέμονται γάντζοι και φακοί, σαν εργαλεία χειρουργείου ή σφαγείου. Το σπίτι του παραμυθιού, εκείνο που δελεάζει τα παιδιά στο δάσος, γίνεται εδώ σφάγιο που ανασαίνει.

Η πιο σκληρή στιγμή βρίσκεται μέσα σε ένα εσωτερικό. Οι τοίχοι μιμούνται αστικό σαλόνι, με κορνίζες, φατνώματα και μενταγιόν. Στις ζωφόρους όμως ζωγραφίζονται σκηνές κόλασης σε ένα λαϊκό, μεταβυζαντινό ιδίωμα: δαίμονες, βασανιστήρια, σεξουαλικές σκηνές σε κύκλους. Δίπλα τους, σε οβάλ μενταγιόν, φωτογραφίες δεμένων σωμάτων από τη σύγχρονη αισθητική του δεσίματος. Ο πόνος ως τιμωρία και ο πόνος ως θέαμα ή επιθυμία κρέμονται στον ίδιο τοίχο.

Εδώ η αρχιτεκτονική της εξουσίας αποκαλύπτει τον τελικό της αποδέκτη: το σώμα. Από τη δημόσια τελετή του βασανισμού περνάμε στην εσωτερικευμένη πειθαρχία του ιδιωτικού χώρου, ακριβώς όπως το περιέγραψε ο Φουκώ. Το σαλόνι είναι κι αυτό ένα κελί, απλώς καλύτερα διακοσμημένο.

Ο πύργος που γέρνει

Το πιο «ελληνικό» έργο της ενότητας είναι και το πιο άβολο. Το πολυώροφο λευκό καμπαναριό της Αγίας Φωτεινής της Νέας Σμύρνης γέρνει επικίνδυνα, βουλιάζοντας σε μια ημισφαιρική βάση που λιώνει σαν κερί. Πάνω του ακουμπά, σχεδόν το αγκαλιάζει, ένας μιναρές. Πορτοκαλί κηλίδες γλείφουν τις κιονοστοιχίες σαν ανταύγειες φωτιάς.

Η εκκλησία της Νέας Σμύρνης χτίστηκε ως μνήμη μιας άλλης, εκείνης που χάθηκε στη Σμύρνη το 1922. Είναι κι αυτή αντίγραφο, όπως η Αψίδα και η Πύλη. Εδώ όμως το αντίγραφο δεν υπηρετεί τον θρίαμβο. Κουβαλά το τραύμα. Η μνήμη στηρίζει τη νομιμοποίησή της σε ό,τι διασώθηκε από τη φωτιά, σε κειμήλια που πέρασαν τη θάλασσα μαζί με τους πρόσφυγες.

Ο Αντωνόπουλος αρνείται να αφήσει τον πύργο μόνο του. Καμπαναριό και μιναρές δεν στέκονται απέναντι ως αντίπαλοι. Βουλιάζουν μαζί. Θυμίζουν ότι η αρχιτεκτονική του ελληνικού χώρου δεν γεννήθηκε μόνο από κίονες και αετώματα. Γεννήθηκε και από μια κοινή, πολύγλωσση πόλη της Ανατολικής Μεσογείου, που οι εθνικισμοί έκαψαν και μετά αντάλλαξαν σε πληθυσμούς. Και το αίμα πότισε τις παπαρούνες κάτω στο έδαφος. Σε μια έκθεση που διαβάζει τη συνέχεια, αυτό το έργο υπενθυμίζει τις τομές: όσα δεν συνεχίστηκαν, όσα σβήστηκαν από τη μεγάλη αφήγηση.

Η εξουσία στο σπίτι της Βουλής

Υπάρχει μια ειρωνεία που δεν πρέπει να μας ξεφύγει. Αυτά τα έργα, που υπονομεύουν την αρχιτεκτονική των κοινοβουλίων και των παλατιών, φιλοξενούνται σε ένα κτίριο της Βουλής, μέσα σε μια έκθεση γιορτινή και θεσμική. Το πρώην Δημόσιο Καπνεργοστάσιο κουβαλά επίσης τη δική του ιστορία, μια ιστορία εργασίας και καταπόνησης σωμάτων. Μέσα στο ερείπιο της βιομηχανίας, τα γλυπτά του Αντωνόπουλου βρίσκουν τον φυσικό τους τόπο. Το ίδιο το κτίριο γίνεται το μεγαλύτερο έκθεμα της ενότητας.

Τα κτίρια της εξουσίας του Αντωνόπουλου δεν γκρεμίζονται. Λιώνουν. Κι ό,τι λιώνει δεν εξαφανίζεται, απλώς αλλάζει κατάσταση: γίνεται ρευστό, ξαναχύνεται σε νέα καλούπια, στερεοποιείται αλλού. Αυτή είναι ίσως η πιο ανησυχητική διάγνωση της έκθεσης. Η εξουσία δεν πεθαίνει. Αλλάζει μορφή, και ξαναχτίζει τα μνημεία της με τα ίδια, λιωμένα υλικά.

Photo Credit: Φαίη Τζανετουλάκου