Υπάρχουν εκθέσεις που παρουσιάζουν έργα τέχνης και υπάρχουν εκείνες που αφηγούνται μια ολόκληρη ζωή. Η έκθεση «Γνώθι σαυτόν» του Θεόδωρου Παπαγιάννη στην Ερμούπολη ανήκει στη δεύτερη κατηγορία: είναι ένα ταξίδι μέσα στον χρόνο, στις μνήμες και στις μορφές που διαμόρφωσαν τη διαδρομή ενός από τους σημαντικότερους σύγχρονους Έλληνες γλύπτες.
Στις αίθουσες της Πινακοθήκης Κυκλάδων, η έκθεση, σε επιμέλεια του Τάκη Μαυρωτά, δεν αποτελεί απλώς μια καταγραφή της καλλιτεχνικής διαδρομής του δημιουργού, αλλά μια βαθιά προσωπική αφήγηση μέσα από τη γλυπτική. Έργα που συνδέονται με την Ήπειρο, την παιδική ηλικία, την οικογένεια, τη συλλογική ιστορία και τη μνήμη συνθέτουν έναν κόσμο όπου το προσωπικό βίωμα μετατρέπεται σε καλλιτεχνική έκφραση.
Η μεγάλη αυτή αναδρομική παρουσίαση, με τη στήριξη του Ιδρύματος «Αντώνιος Ε. Κομνηνός», συγκεντρώνει περισσότερα από 350 έργα που καλύπτουν σχεδόν έξι δεκαετίες δημιουργικής πορείας.
Από την παιδική ηλικία του καλλιτέχνη στο Ελληνικό Ιωαννίνων μέχρι τις μνημειακές συνθέσεις που σημάδεψαν την καλλιτεχνική του διαδρομή, τα γλυπτά του Θεόδωρου Παπαγιάννη μεταφέρουν εικόνες ανθρώπων, καθημερινών στιγμών και συλλογικών βιωμάτων. Το «Γνώθι σαυτόν» δεν λειτουργεί μόνο ως μια αναδρομή στο έργο ενός σημαντικού δημιουργού, αλλά ως μια βαθύτερη συνομιλία με τον άνθρωπο, τον τόπο και τον χρόνο.
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Με αφορμή τα 200 χρόνια από την ονοματοδοσία της Ερμούπολης, η έκθεση αποκτά έναν επιπλέον συμβολισμό, καθώς ο κόσμος του Παπαγιάννη συναντά την ιστορία μιας πόλης που δημιουργήθηκε από ανθρώπους με ισχυρή σχέση με τον τόπο, την εργασία και τη συλλογική μνήμη.
Τρεις εβδομάδες μετά τα εγκαίνια, η έκθεση «Γνώθι σαυτόν» του Θεόδωρου Παπαγιάννη μοιάζει να αποκαλύπτει ακόμη περισσότερο το πραγματικό της βάθος. Ο θόρυβος που συνοδεύει κάθε μεγάλο πολιτιστικό γεγονός έχει πλέον υποχωρήσει: οι επίσημες ομιλίες, οι φωτογραφίες και η εορταστική ατμόσφαιρα των εγκαινίων έχουν δώσει τη θέση τους στα ίδια τα έργα.
Ίσως αυτή να είναι και η καταλληλότερη στιγμή για να επισκεφθεί κανείς την έκθεση, όταν το βλέμμα μπορεί να σταθεί πιο ουσιαστικά απέναντι στον κόσμο που έχει δημιουργήσει ο Παπαγιάννης και στον τρόπο με τον οποίο, μέσα από τη γλυπτική, αποκαλύπτει τις διαδρομές που διαμόρφωσαν τον ίδιο και το έργο του.
Ο τίτλος της έκθεσης παραπέμπει στο αρχαίο δελφικό παράγγελμα «Γνώθι σαυτόν», μια έννοια που ο ίδιος ο Θεόδωρος Παπαγιάννης θεωρεί θεμελιώδη τόσο για τη ζωή όσο και για την τέχνη του. «Το θεωρώ πολύ σημαντικό να γνωρίζει κανείς τον εαυτό του, να έχει αυτογνωσία. Γι’ αυτό το έβαλα εδώ», εξηγεί.
Και πράγματι, ολόκληρη η έκθεση μοιάζει να οργανώνεται γύρω από αυτή την εσωτερική αναζήτηση. Δεν πρόκειται απλώς για μια μεγάλη αναδρομική παρουσίαση, αλλά για μια αυτοβιογραφία γραμμένη στη γλώσσα της γλυπτικής.
Περισσότερα από 350 έργα μικρών και μεγάλων διαστάσεων ξεδιπλώνουν σχεδόν έξι δεκαετίες δημιουργικής πορείας. Έργα από δημόσιες και ιδιωτικές συλλογές σε όλη την Ελλάδα συναντώνται σε μια παρουσίαση μεγάλης κλίμακας, που δύσκολα θα μπορούσε να επαναληφθεί. Η προετοιμασία της διήρκεσε οκτώ μήνες και πραγματοποιήθηκε χάρη στη συνεργασία του επιμελητή της έκθεσης Τάκη Μαυρωτά, του Ιδρύματος «Αντώνιος Ε. Κομνηνός», που συνέβαλε αποφασιστικά στην υλοποίησή της, και του Δήμου Σύρου – Ερμούπολης, με δήμαρχο τον Αλέξανδρο Αθανασίου.
Ο Θεόδωρος Παπαγιάννης, ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους Έλληνες γλύπτες και Ομότιμος Καθηγητής Γλυπτικής της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών, έχει αφήσει το αποτύπωμά του σε μουσεία και δημόσιους χώρους στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Ανάμεσα στα πιο γνωστά έργα του βρίσκεται η μνημειακή σύνθεση «Οι Δρομείς», που δεσπόζει στο αεροδρόμιο του Σικάγο.
Ωστόσο, όσο διεθνής κι αν έγινε η διαδρομή του, ο πυρήνας της δημιουργίας του παραμένει σταθερά προσηλωμένος στον άνθρωπο, στη μνήμη και στον τόπο από τον οποίο ξεκίνησε. Τα έργα που παρουσιάζονται στη Σύρο σκιαγραφούν μια πορεία που ξεκινά από το χωριό Ελληνικό Ιωαννίνων, περνά από την Αθήνα και την Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών, όπου δίδαξε γλυπτική επί τέσσερις δεκαετίες, αλλά περιλαμβάνει και τη σημαντική περίοδο παραμονής του στο Παρίσι.
Η Πινακοθήκη Κυκλάδων, όπου φιλοξενείται η έκθεση, στεγάζεται στις ιστορικές Αποθήκες Διαμετακόμισης, ένα από τα πρώτα δημόσια κτίρια που ανεγέρθηκαν τη δεκαετία του 1830. Οι μεγάλες αίθουσες, οι πέτρινοι τοίχοι, οι επιβλητικές καμάρες και η λιτή αρχιτεκτονική του χώρου δημιουργούν ένα περιβάλλον που συνομιλεί ουσιαστικά με τη γλυπτική του Παπαγιάννη.
Μια έκθεση που συνομιλεί με τα 200 χρόνια της Ερμούπολης
Δεν είναι τυχαίο ότι αυτή η μεγάλη αναδρομική παρουσίαση πραγματοποιείται φέτος, τη χρονιά κατά την οποία η Ερμούπολη συμπληρώνει διακόσια χρόνια από την ονοματοδοσία της.
Υπάρχει μια βαθύτερη συγγένεια ανάμεσα στην ιστορία της πόλης και στον κόσμο του καλλιτέχνη. Όπως η Ερμούπολη χτίστηκε από ανθρώπους που έφεραν μαζί τους μνήμες, εργασία και παραδόσεις από τις πατρίδες τους, έτσι και ο Παπαγιάννης οικοδομεί το προσωπικό του σύμπαν μεταφέροντας στη γλυπτική όσα διαμόρφωσαν τη ζωή του: την Ήπειρο, την οικογένεια, την ελληνική ύπαιθρο, την ιστορία, αλλά και τα ατομικά και συλλογικά τραύματα που μετασχηματίζονται σε δημιουργία.
Στο πλαίσιο της επετείου των 200 χρόνων, ο εικαστικός φιλοτέχνησε και δώρισε στον Δήμο Σύρου – Ερμούπολης τη χάλκινη προτομή του Ερμή, του θεού από τον οποίο πήρε το όνομά της η πόλη. Η προτομή τοποθετήθηκε στην είσοδο του Δημαρχείου, συνδέοντας συμβολικά την ιστορία της Ερμούπολης με το παρόν της.
Παράλληλα, με πρωτοβουλία του Αντώνη Κομνηνού, αποκτήθηκε και παραχωρήθηκε στον Δήμο το πορτρέτο του πρώτου δημάρχου και ονοματοδότη της πόλης, Λουκά Ράλλη (1794-1879), έργο του Ιταλού ζωγράφου Francesco Pige (1822-1862).
Η έκθεση: Ένα σύμπαν μνήμης
Στις αίθουσες της Πινακοθήκης Κυκλάδων η πορεία του Θεόδωρου Παπαγιάννη δεν ξεδιπλώνεται ως μια γραμμική χρονολογική αναδρομή. Έργα διαφορετικών περιόδων συνθέτουν έναν ενιαίο κόσμο, όπου επανέρχονται σταθερά οι θεμελιώδεις άξονες της δημιουργίας του: ο άνθρωπος, η μνήμη, η απώλεια, η παράδοση, η σχέση με τη φύση και τον τόπο.
Οι μορφές του, άλλοτε αφαιρετικές και άλλοτε έντονα παραστατικές, λειτουργούν ως φορείς βιωμάτων και ιστορικών αναφορών, περισσότερο παρά ως πιστές αναπαραστάσεις της πραγματικότητας. Άνθρωποι μοναχικοί ή ενταγμένοι σε πλήθη μοιάζουν να έχουν αναδυθεί από έναν αρχαίο μύθο ή από ένα ηπειρώτικο τοπίο, συγκροτώντας έναν κόσμο όπου το προσωπικό βίωμα συναντά τη συλλογική μνήμη.
Η πρώτη εικόνα που αντικρίζει ο επισκέπτης, πίσω από τη μεγάλη δίφυλλη ξύλινη θύρα της Πινακοθήκης, είναι η εγκατάσταση «Η τάξη του Δημοτικού μου» (2009). Ένα έργο που λειτουργεί σχεδόν ως προοίμιο ολόκληρης της έκθεσης.
Μια σχολική αίθουσα της δεκαετίας του 1950 ανασυντίθεται μπροστά στα μάτια του θεατή: δέκα μαθητές καθισμένοι στα ισάριθμα ξύλινα θρανία τους κοιτούν προς τον δάσκαλο, ο οποίος στέκεται ανάμεσα στα παιδιά και στον μαυροπίνακα, όπου είναι γραμμένο το «Γνώθι σαυτόν».
Είναι η επιστροφή σε έναν κόσμο που έχει χαθεί: στην παιδική ηλικία του καλλιτέχνη στο Ελληνικό Ιωαννίνων, σε μια Ελλάδα λιτή και δύσκολη, αλλά γεμάτη εμπειρίες που διαμόρφωσαν μια ολόκληρη γενιά.
«Άλλες εποχές, σκληρά χρόνια, αλλά και ενδιαφέροντα, μας όπλισαν με δύναμη και αντοχές», λέει ο ίδιος ο Παπαγιάννης. Η φράση αυτή μοιάζει να συνοψίζει όχι μόνο το συγκεκριμένο έργο, αλλά και ολόκληρη τη διαδρομή του.
Η εγκατάσταση παρουσιάζεται για πρώτη φορά εκτός του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης «Θεόδωρος Παπαγιάννης», γεγονός που αποτέλεσε ιδιαίτερα απαιτητικό εγχείρημα, τόσο λόγω του μεγέθους της όσο και λόγω της ευαισθησίας των υλικών της.
Απέναντι, δύο επιχρωματισμένες προτομές τραβούν αμέσως το βλέμμα: ο πατέρας και η μητέρα του καλλιτέχνη. Στα πρόσωπά τους δεν υπάρχει μόνο η οικογενειακή αναφορά, αλλά το πορτρέτο μιας ολόκληρης γενιάς ανθρώπων της υπαίθρου. Ο μόχθος, η αξιοπρέπεια, η επιμονή και η αντοχή αποτυπώνονται στα χαρακτηριστικά τους.
Τέχνη με πρώτη ύλη τα αποκαΐδια του Πολυτεχνείου
Στη δεξιά αίθουσα βρίσκονται οι μνημειακές τοτεμικές φιγούρες, ίσως η πιο δυνατή και φορτισμένη ενότητα της έκθεσης.
Η πρώτη ύλη τους προέρχεται από μια στιγμή καταστροφής: την πυρκαγιά του Πολυτεχνείου το 1991. Όταν το κτίριο της Πρυτανείας του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου κάηκε ολοσχερώς, ο καλλιτέχνης συγκέντρωσε καμένα ξύλα, μεταλλικά στοιχεία, λαμαρίνες και θραύσματα από το πυρπολημένο κτίριο και τα μετέφερε στο εργαστήριό του.
«Όταν κατεδάφιζαν το κτίριο, ό,τι έβρισκα και με ενδιέφερε το φόρτωνα στο αυτοκίνητο και το πήγαινα στο εργαστήριο. Επί είκοσι χρόνια δημιούργησα περίπου πενήντα έργα», αφηγείται.
Οι πανύψηλες αυτές μορφές, ανδρικές και γυναικείες, αλλά και τα ζευγάρια που μοιάζουν να ενώνονται σε ένα σώμα, έχουν μια αρχέγονη παρουσία: είναι αυστηρές και τραχιές, αλλά ταυτόχρονα ευάλωτες. Κουβαλούν πάνω τους το ίχνος της καταστροφής, μετατρέποντάς το σε μια νέα καλλιτεχνική πρόταση.
Η «Πομπή» της συλλογικής μνήμης
Στο κεντρικό τμήμα της έκθεσης αναπτύσσεται ένας ολόκληρος κόσμος: οι περίπου 300 ακόλουθοι της «Πομπής». Αγωνιστές, βοσκοί, στρατιώτες, μητέρες με παιδιά, ιερείς, ανώνυμοι άνθρωποι της ελληνικής ιστορίας.
Ένας σιωπηλός, αρχέτυπος κόσμος που μοιάζει να μεταφέρει το βάρος και τη συνέχεια ενός τόπου. Ο επιμελητής της έκθεσης Τάκης Μαυρωτάς έχει μιλήσει για μορφές που «ανακαλούν μια ιερατική πνοή συνέχειας της ζωής», αναδεικνύοντας ιδιαίτερα τις μητέρες που κρατούν τα παιδιά τους ως έναν από τους βασικούς πυρήνες αυτής της αφήγησης.
Ανάμεσα στα γλυπτά εμφανίζονται αντικείμενα της καθημερινής ζωής: μια ξύλινη σκάφη, ένας πίθος, πήλινα καρβέλια με τη σφραγίδα του πρόσφορου. Είναι ίχνη ενός κόσμου που έχει αλλάξει, όμως οι πρακτικές του εξακολουθούν να επιβιώνουν έως σήμερα, μεταμορφωμένες σε μικρές τελετουργίες.
Στην αριστερή αίθουσα παρουσιάζονται τα αφαιρετικά γλυπτά του καλλιτέχνη, συμπληρώνοντας την εικόνα ενός δημιουργού που γεφυρώνει την παραστατική παράδοση με τις πιο ελεύθερες αναζητήσεις της γλυπτικής.
Ξεχωριστή θέση έχει και το έργο «Βοσκός με τα πρόβατα», που παραπέμπει σε μια καθοριστική εμπειρία της παιδικής ηλικίας του Θεόδωρου Παπαγιάννη.
Στα δώδεκά του χρόνια, μετά την ολοκλήρωση του Δημοτικού, πέρασε έναν χρόνο ως βοσκός, όταν αποφάσισε πως δεν ήθελε να συνεχίσει αμέσως στο σχολείο. Ο πατέρας του τότε του αγόρασε πρόβατα και του ανέθεσε να τα φροντίζει.
Εκείνη η περίοδος έγινε τελικά μια μεγάλη παρακαταθήκη για τον καλλιτέχνη. Η ζωή των βοσκών, η επαφή με τη φύση και οι εικόνες της υπαίθρου χαράχτηκαν βαθιά μέσα του και επέστρεψαν αργότερα στη γλυπτική του.
«Τα έργα θα πουν ό,τι έχουν να πουν»
Ο ίδιος ο Θεόδωρος Παπαγιάννης αποφεύγει να δώσει μια οριστική ερμηνεία στο έργο του.
«Για τα έργα δεν λέω τίποτα. Θα πουν τα ίδια ό,τι ξέρουν να πουν. Ο καθένας θα εισπράξει το δικό του πράγμα, ανάλογα με τις προσλαμβάνουσές του, την παιδεία του. Εγώ έχω συσσωρεύσει εκεί μέσα τις εμπειρίες μου, τη γνώση μου και την τεχνική μου», λέει.
Ο Τάκης Μαυρωτάς επισημαίνει ότι η γλυπτική του Παπαγιάννη είναι βαθιά αυτοβιογραφική, καθώς «πάντα βρίσκει τον εαυτό του στην Ελλάδα».
Ο άνθρωπος, η ιστορία, τα πάθη και οι χαρές του, τα ήθη και τα έθιμα αποτελούν τους βασικούς άξονες ενός έργου όπου η φόρμα, ο όγκος, το κενό και το πλήρες, το φως και η σκιά λειτουργούν ως στοιχεία μιας ενιαίας καλλιτεχνικής γλώσσας. Μια γλώσσα που δεν αντιμετωπίζει την τέχνη ως απλή αισθητική εμπειρία, αλλά ως έναν τρόπο κατανόησης της ζωής.
Η τέχνη έξω από τα μεγάλα κέντρα
Η παρουσίαση μιας τόσο μεγάλης αναδρομικής έκθεσης στη Σύρο δεν αποτελεί μόνο μια πολιτιστική διοργάνωση μεγάλης κλίμακας. Αποτελεί και μια πρόταση για τον τρόπο με τον οποίο η τέχνη μπορεί να συναντά διαφορετικά κοινά, πέρα από τα παραδοσιακά κέντρα πολιτισμού.
Ο Αντώνης Κομνηνός, συλλέκτης που μέσω του Ιδρύματός του συνέβαλε καθοριστικά στην πραγματοποίηση της έκθεσης, εξηγεί ότι η επιλογή της Σύρου δεν ήταν μια συγκυριακή απόφαση, αλλά συνδέεται με την πεποίθηση ότι σημαντικά έργα τέχνης πρέπει να ταξιδεύουν.
«Ο Θεόδωρος Παπαγιάννης είναι ένας σημαντικός καλλιτέχνης και πιστεύω ότι το έργο του πρέπει να το βλέπει όλη η Ελλάδα», ανέφερε μιλώντας στο CultureNow.
Το εγχείρημα, όπως μας είπε, δεν ήταν εύκολο, λόγω της κλίμακας της έκθεσης και των απαιτήσεων μεταφοράς και εγκατάστασης των έργων. Ωστόσο, ο χώρος της Πινακοθήκης Κυκλάδων επέτρεψε στις μεγάλες συνθέσεις να αναπνεύσουν και στον επισκέπτη να κινηθεί ελεύθερα ανάμεσά τους.
Ο κατάλογος μιας μεγάλης αναδρομής
Την έκθεση συνοδεύει πολυσέλιδος κατάλογος, με πρόλογο του Προέδρου της Δημοκρατίας Κωνσταντίνου Τασούλα, ο οποίος αναφέρεται στη δυνατότητα του Παπαγιάννη να μεταπλάθει το ιστορικό βίωμα και την κοινωνική εμπειρία σε μορφές που συνδέουν «το χοϊκό με το πνευματικό στοιχείο».
Στον κατάλογο περιλαμβάνονται επίσης κείμενα των Αντώνη Κομνηνού, Αλέξανδρου Αθανασίου, δημάρχου Σύρου – Ερμούπολης, Ιφιγένειας Μποτζάκη, μουσειολόγου και υπεύθυνης προγράμματος του Ιδρύματος «Αντώνιος Ε. Κομνηνός», καθώς και των αείμνηστων Άγγελου Δεληβοριά, Μαρίνας Λαμπράκη-Πλάκα, Γιάννη Παππά και του επιμελητή της έκθεσης Τάκη Μαυρωτά.
Ο Τάκης Μαυρωτάς σημειώνει χαρακτηριστικά ότι «το διαρκές και το αιώνιο προκαλούν τον Παπαγιάννη, από τα εφηβικά του χρόνια, στο να αντιλαμβάνεται την ευεργεσία της τέχνης για να πλάσει τα ανθρωποκεντρικά του γλυπτά, που κουβαλούν την αέναη εμπειρία της ανθρώπινης μοίρας, της χαράς και της λύπης».
Επίλογος
Και όταν στο τέλος ο επισκέπτης βγαίνει ξανά στην Ερμούπολη, αντιλαμβάνεται ίσως τι είναι αυτό που κάνει μια έκθεση πραγματικά σημαντική: η ικανότητά της να μετατρέπει την προσωπική διαδρομή ενός δημιουργού σε μια εμπειρία που αφορά όλους, πέρα από τα όρια της βιογραφίας του.
Αυτή είναι η ουσία του «Γνώθι σαυτόν» του Θεόδωρου Παπαγιάννη. Μια πρόσκληση όχι μόνο να γνωρίσουμε καλύτερα το έργο ενός μεγάλου γλύπτη, αλλά και να αναμετρηθούμε με τη δική μας σχέση με τον τόπο, τον χρόνο και όσα διαμορφώνουν τη μνήμη μας.
Κεντρική εικόνα θέματος: «Πομπή»του Θεόδωρου Παπαγιάννη
Πληροφορίες έκθεσης
Διοργάνωση: Ίδρυμα «Αντώνιος Ε. Κομνηνός»
Επιμέλεια έκθεσης: Τάκης Μαυρωτάς
Διάρκεια έκθεσης: έως 26 Ιουλίου 2026
Δημοτική Πινακοθήκη Κυκλάδων, Σύρος
Ώρες λειτουργίας: Δευτέρα – Κυριακή: 11:00-13:00 και 17:30-22:00 & Τρίτη και Τετάρτη: μόνο απόγευμα
Διαβάστε περισσότερα για την έκθεση εδώ:
«Θεόδωρος Παπαγιάννης: Γνώθι σαυτόν»: Έκθεση στην Πινακοθήκη Κυκλάδων
