Η πρώτη μου συνάντηση με το «Διαβάζοντας τη Λολίτα στην Τεχεράνη» έγινε μέσα από ένα άλλο βιβλίο, το «Ένας σχεδόν τέλειος ένοχος» του Πασκάλ Μπρυκνέρ. Ο τίτλος μού προκάλεσε αμέσως περιέργεια. Τι μπορούσε να συνδέει τη Λολίτα του Ναμπόκοφ με την Τεχεράνη; Ποια ανάγκη οδηγούσε κάποιες γυναίκες να αναζητήσουν τον εαυτό τους στις σελίδες ενός μυθιστορήματος γραμμένου τόσο μακριά από τη δική τους πραγματικότητα; Διαβάζοντας την αφήγηση της Αζάρ Ναφίσι, αυτή η περιέργεια έγινε συγκίνηση και, σταδιακά, επιθυμία να συναντήσω θεατρικά αυτές τις γυναίκες.
Στο κέντρο της ιστορίας βρίσκεται μια συνάντηση: μια καθηγήτρια λογοτεχνίας ανοίγει το σπίτι της σε επτά πρώην φοιτήτριές της. Στην Τεχεράνη της δεκαετίας του 1990, συγκεντρώνονται κάθε εβδομάδα για να διαβάσουν και να συζητήσουν. Έξω από αυτό το σπίτι, ένα καθεστώς καθορίζει την εμφάνισή τους, περιορίζει τις επιλογές τους, επιτηρεί τις κινήσεις τους. Μέσα, αρχίζουν να βρίσκουν λέξεις για όσα ζουν. Μιλούν για τις ηρωίδες των βιβλίων και καταλήγουν να μιλούν για τους γάμους τους, τις οικογένειές τους, τις επιθυμίες τους, τον φόβο και την πιθανότητα της φυγής.
Αυτή η μετατόπιση από τη σελίδα στην προσωπική εξομολόγηση με γοήτευσε ιδιαίτερα. Ένα λογοτεχνικό πρόσωπο μπορεί να μας επιτρέψει να πλησιάσουμε κάτι που δυσκολευόμαστε να πούμε ευθέως για τον εαυτό μας. Η ιστορία ενός άλλου γίνεται η αφορμή για να αναγνωρίσουμε τη δική μας. Οι γυναίκες διαβάζουν, διαφωνούν για όσα διάβασαν, δοκιμάζουν τις βεβαιότητές τους. Μέσα σε αυτή τη διαδικασία διεκδικούν το δικαίωμα να σκέφτονται χωρίς να γνωρίζουν εκ των προτέρων ποια είναι η επιτρεπτή απάντηση.
Η «Λολίτα» φωτίζει με οδυνηρή καθαρότητα ένα κεντρικό ερώτημα του έργου: τι συμβαίνει όταν κάποιος άλλος αναλαμβάνει να ορίσει ποιοι είμαστε; Ο Χάμπερτ εγκλωβίζει τη Ντολόρες στη δική του επιθυμία και στην αφήγηση που κατασκευάζει γι’ αυτήν. Η πραγματική ζωή του κοριτσιού, οι ανάγκες και η φωνή του υποχωρούν πίσω από την εικόνα του. Οι γυναίκες της Ναφίσι αναγνωρίζουν σε αυτόν τον μηχανισμό κάτι από τη δική τους εμπειρία: την ασφυξία μιας ταυτότητας που έχει αποφασιστεί ερήμην τους. Η ανάγνωση τις βοηθά να διακρίνουν αυτή την επιβολή και να αρχίσουν να την αμφισβητούν.
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Στη θεατρική μας προσέγγιση με ενδιαφέρει πρωτίστως να συναντήσουμε καθεμία από αυτές τις γυναίκες ξεχωριστά. Να ακούσουμε τον ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο σκέφτεται, αγαπά, φοβάται, αντιστέκεται ή διστάζει. Η κοινή συνθήκη καταπίεσης συνυπάρχει με μεγάλες διαφορές ανάμεσά τους. Η πίστη, η σχέση με την οικογένεια, η επιθυμία να φύγουν ή να παραμείνουν στην πατρίδα τους γεννούν εντάσεις. Αυτές οι αντιφάσεις έχουν για μένα μεγάλη θεατρική αξία, γιατί μας φέρνουν κοντά σε σύνθετους ανθρώπους, με χιούμορ, αδυναμίες και απρόβλεπτες αντιδράσεις.
Η διασκευή της Ηρώς Μπέζου οργανώνει το πλούσιο υλικό του βιβλίου γύρω από τις συναντήσεις τους. Οι αναμνήσεις και οι λογοτεχνικές σκέψεις αποκτούν τη δυναμική μιας συνομιλίας: μια φράση προκαλεί αντίδραση, μια διαφωνία αποκαλύπτει ένα τραύμα, μια εξομολόγηση αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο η μία βλέπει την άλλη. Εκεί αναζητώ και τον σκηνικό παλμό της παράστασης, στη διαρκή κίνηση ανάμεσα στην προσωπική ιστορία και στην κοινή εμπειρία. Με ενδιαφέρει να υπάρχει χώρος για την τρυφερότητα, το γέλιο, την αμηχανία, για τη ζωή που εξακολουθεί να διεκδικεί την παρουσία της ακόμη και μέσα στον φόβο.
Το καθιστικό της Αζάρ γίνεται έτσι ένας χώρος ελευθερίας που χρειάζεται διαρκώς να κατακτηθεί. Η εμπιστοσύνη χτίζεται μέσα από την ακρόαση, αλλά και μέσα από τη σύγκρουση. Μπορώ να διαφωνήσω μαζί σου και να εξακολουθήσω να σε ακούω; Μπορώ να σου επιτρέψω να είσαι διαφορετική από αυτό που περιμένω; Αυτά τα ερωτήματα αφορούν και το ίδιο το θέατρο, τον τρόπο με τον οποίο δουλεύουμε και τη σχέση που επιθυμούμε να δημιουργήσουμε με τον θεατή.
Η απόσταση ανάμεσα στην πραγματικότητα αυτών των γυναικών και στη δική μας χρειάζεται σεβασμό. Οι θεσμοθετημένοι περιορισμοί και οι κίνδυνοι που αντιμετωπίζουν έχουν συγκεκριμένο ιστορικό και πολιτικό βάρος. Την ίδια στιγμή, η ιστορία τους μας κάνει να εξετάζουμε πιο προσεκτικά τον δικό μας κόσμο: ποιος θεωρεί ότι δικαιούται να αποφασίζει για το σώμα μιας γυναίκας, πόσο χώρο αφήνουμε στις επιλογές της, πόσο εύκολα ακούμε μια φωνή που μας ενοχλεί.
Θα ήθελα ο θεατής να φύγει έχοντας συναντήσει αυτές τις γυναίκες με την ιδιαιτερότητα και τις αντιφάσεις τους. Να κρατήσει κάτι από την επιμονή τους να διαβάζουν, να συζητούν, να φαντάζονται μια ζωή που θα τους ανήκει. Σε αυτή τη μικρή κοινότητα αναγνωρίζω και έναν βαθύ λόγο για να κάνουμε θέατρο: συγκεντρωνόμαστε γύρω από ιστορίες, ακούμε ζωές διαφορετικές από τη δική μας και αφήνουμε αυτή τη συνάντηση να μας αλλάξει.
