100 χρόνια “Cahiers d’art” στο Μουσείο Μπενάκη Ελληνικού Πολιτισμού

Την Τρίτη 13 Οκτωβρίου στο Μουσείο Μπενάκη Ελληνικού Πολιτισμού εγκαινιάστηκε η έκθεση «Cahiers d’art, 100 Χρόνια. Μέσα από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη». Την έκθεση επιμελούνται οι Πολύνα Κοσμαδάκη και Βασιλική Δανιήλ ενώ τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό της έχει αναλάβει ο Παύλος Θανόπουλος. Η έκθεση θα διαρκέσει από τις 14 Οκτωβρίου 2026 έως τις 24 Ιανουαρίου 2027.

Η επέτειος των εκατό χρόνων του περιοδικού Cahiers d’art

Με αφορμή τη συμπλήρωση 100 χρόνων από την πρώτη κυκλοφορία του περιοδικού Cahiers d’art το 1926, το Μουσείο Μπενάκη συμμετέχει στο διεθνές επετειακό αφιέρωμα που συντονίζει ο εκδοτικός οίκος Cahiers d’Art και ο εκδότης του Staffan Ahrenberg, με τη γενική επιμέλεια του Daniel Birnbaum. Το αφιέρωμα περιλαμβάνει εκθέσεις, εκδόσεις και ποικίλες εκδηλώσεις σε σημαντικά διεθνή μουσεία.

Εκτός από το Μουσείο Μπενάκη, συμμετέχουν η Peggy Guggenheim Collection στη Βενετία, τρία μουσεία στη Γαλλία, το MDAM – Collection Zervos στο Vézelay, το LUMA Arles και το Musée national Picasso-Paris στο Παρίσι, το Museum of Modern Art στη Νέα Υόρκη και το Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía στη Μαδρίτη.

Ο Ζερβός και τα Cahiers d’art

Το 1926, ο κριτικός και εκδότης Κριστιάν Ζερβός ίδρυσε στο Παρίσι τα Cahiers d’art, ένα πρωτοποριακό περιοδικό που έθεσε σε νέο πλαίσιο την πρόσληψη της μοντέρνας τέχνης από το ευρύ κοινό, την οπτική και κειμενική της ερμηνεία, καθώς και την ιστορική της αναγωγή σε πολιτισμούς του παρελθόντος. Στα τεύχη του περιοδικού συνυπήρχαν η αρχαιολογία και η εθνογραφία με τη μοντέρνα τέχνη, μέσα από μια διαχρονική προσέγγιση που έφερνε σε διάλογο αντικείμενα από διαφορετικές χρονολογικές και γεωγραφικές περιοχές. Οι ασπρόμαυρες εικόνες, με τη μοντέρνα αισθητική τους, ενσωμάτωναν έργα από το παρελθόν και το παρόν σε ένα ανοιχτό εικαστικό σύστημα, συνθέτοντας ένα είδος οπτικού δοκιμίου που «έτρεχε» παράλληλα με τα κείμενα με σκοπό να εικονογραφήσει μια διαχρονική, ή καλύτερα πολυχρονική, εκδοχή του αρχαϊκού, κοινή σε κατά τα άλλα διαφορετικούς πολιτισμούς, τον ελληνικό, τον ισλαμικό, τον αιγυπτιακό, τον κινεζικό κ.λπ.

Έτσι, στις σελίδες των Cahiers d’art, προϊστορικά κυκλαδικά ειδώλια αντιπαρατίθενται με μοντέρνα γλυπτά του Κωνσταντίν Μπρανκούζι ή του Πάμπλο Πικάσο, βυζαντινά ψηφιδωτά με αρχιτεκτονικά σχέδια του Λε Κορμπυζιέ ή του Ζίγκφριντ Γκίντιον, μινωικές τοιχογραφίες με βιομορφικές συνθέσεις του Χουάν Μιρό ή του Ζαν Αρπ, αφρικανικές μάσκες με τις λεπτές φιγούρες του Αλμπέρτο Τζιακομέτι ή τις αφηρημένες συνθέσεις του Βασίλι Καντίνσκι. Αυτή η μη γραμμική και συγκριτική πρακτική αποσπά την ιστορία της τέχνης από την εξελικτική της αφήγηση και προτείνει, αντ’ αυτής, μια πολυχρονική προσέγγιση του μοντερνισμού, όπου διαφορετικές χρονικότητες και γεωγραφίες συνυπάρχουν και διασταυρώνονται.

Μέσα από αυτή την εκδοτική μεθοδολογία, τα Cahiers d’art έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην «ανακάλυψη» και επανένταξη ελάχιστα γνωστών ή υποτιμημένων ιστορικών περιόδων στο οπτικό λεξιλόγιο της νεωτερικότητας, εφιστώντας την προσοχή καλλιτεχνών όπως ο Αλμπέρτο Τζιακομέτι, ο Πάμπλο Πικάσο, ο Ανρί Ματίς, ο Κωνσταντίν Μπρανκούζι, ο Βασίλι Καντίνσκι, ο Χουάν Μιρό, ο Πάουλ Κλέε ή ο Ζορζ Μπρακ σε έργα τέχνης από διαφορετικά γεωγραφικά μήκη και πλάτη και απομακρυσμένες χρονικότητες. Τα έργα αυτά χρησιμοποιήθηκαν ως σημεία αναφοράς και αφορμές αναστοχασμού για τη σύγχρονη καλλιτεχνική πράξη.

Τα Cahiers d’art συναντούν το Μουσείο Μπενάκη, 1926/1930

Μέσα από μια επιλογή αντικειμένων τα οποία δημοσιεύτηκαν –τα ίδια ή όμοιά τους– στα Cahiers d’art από το 1926 έως το 1960, η έκθεση επιχειρεί να προβάλλει την ίδια τη συλλεκτική, μουσειακή και εκδοτική πρακτική μέσω της οποίας τόσο ο Κριστιάν Ζερβός όσο και ο Αντώνης Μπενάκης προσέγγισαν τον παγκόσμιο πολιτισμό όχι ως στατικό αντικείμενο γνώσης, αλλά ως παρούσα, βιωμένη εμπειρία, που παράγει νοήματα στον χρόνο και στον χώρο.

Η έκθεση προσκαλεί το κοινό να βιώσει το Μουσείο με τρόπο ανάλογο προς εκείνον με τον οποίο ο Ζερβός φαντάστηκε κάποτε το περιοδικό: ως ένα δυναμικό πεδίο σχέσεων, αντιπαραθέσεων και νοηματικών ανταλλαγών. Τα αντικείμενα των συλλογών του Μουσείου Μπενάκη, τα οποία άλλοτε παρέμεναν αδρανή ή εντάσσονταν σε προθήκες βάσει ιστορικών και εθνογραφικών ταξινομήσεων, ενεργοποιούνται εδώ εκ νέου, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση μιας αφήγησης για το μοντέρνο μέσα από την ερμηνεία των ίδιων των πηγών του.

Στο επίκεντρο της έκθεσης βρίσκεται ακριβώς αυτή η μετάβαση των αντικειμένων: από τη λειτουργική τους ένταξη στην καθημερινή ζωή στη διαδικασία της μουσειοποίησής τους και από εκεί στην αναπαραγωγή και ανασημασιοδότησή τους στις σελίδες των Cahiers d’art. Πρόκειται για μια διαδρομή που φωτίζει τον τρόπο με τον οποίο τα έργα αλλάζουν όταν περνούν από τη σφαίρα της τελετουργίας στην υπόσταση του έργου τέχνης, από την τοπική στη διαπολιτισμική ανάγνωση και από την ιστορική αφήγηση στον πολυχρονικό άτλαντα.

Αυτό το ταξίδι συνιστά ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η έννοια της τέχνης συγκροτείται μέσα από την κινητικότητα, τη συνάντηση, τη σύγκρουση και τη συναρμογή πολιτισμικών μορφών. Και ακριβώς αυτή η δυναμική διαδικασία είναι που καθιστά το εγχείρημα των Cahiers d’art ιδιαίτερα επίκαιρο και θεωρητικά γόνιμο σήμερα.

Το περιοδικό Cahiers d’art και οι μουσειολογικές επιλογές του Αντώνη Μπενάκη συνιστούν παραδείγματα αυτής της προσέγγισης: οι σελίδες του περιοδικού και οι συλλογές του Μουσείου λειτουργούν ως μεταφορικά και πραγματικά πεδία σύγκρισης, όπου η αρχαιότητα, η παράδοση και η σύγχρονη τέχνη αλληλεπιδρούν, μετασχηματίζοντας τον τρόπο με τον οποίο γράφεται η ιστορία της τέχνης.

Για πρώτη φορά, αντικείμενα από τις πλούσιες και ετερογενείς συλλογές του Μουσείου Μπενάκη εκτίθενται σε άμεση σχέση με την αναπαραγωγή, την κυκλοφορία και την ερμηνεία τους στις σελίδες των Cahiers d’art. Προϊστορικά τεχνουργήματα από τον ελλαδικό χώρο, νεολιθικά αγαλματίδια και αγγεία, βυζαντινές εικόνες, ισλαμικά κεραμικά και ξυλόγλυπτα, ταφικά πορτρέτα από το Φαγιούμ, αρχιτεκτονικά σχέδια, αντικείμενα λαϊκής τέχνης και κινεζικές πορσελάνες παρουσιάζονται ως ενεργοί φορείς νοήματος μέσα σε ένα δυναμικό πεδίο ιστορικών και μορφολογικών συσχετισμών.

Η έκθεση του Μουσείου Μπενάκη επικεντρώνεται στον παγκόσμιο, πολυχρονικό και διαπολιτισμικό χαρακτήρα του περιοδικού, ο οποίος αντιστοιχεί και συμπίπτει χρονικά με βασικές αξίες του ιδρυτή του Μουσείου, Αντώνη Μπενάκη, σχετικά με τη σημασία των ανταλλαγών μεταξύ πολιτισμών και με μια ευρύτατη αντίληψη της τέχνης που αγκαλιάζει τον κόσμο, υπερβαίνοντας ταυτότητες.

Και οι δύο Έλληνες κοσμοπολίτες, ο Κριστιάν Ζερβός και ο Αντώνης Μπενάκης, αντιμετώπισαν τον παγκόσμιο πολιτισμό όχι ως ένα σύνολο απομονωμένων αντικειμένων, αλλά ως ένα ανοιχτό πεδίο ανταλλαγών, όπου η γνώση παράγεται μέσα από τη συνάντηση διαφορετικών πολιτισμών.

Η αντίληψη αυτή βρίσκεται στον πυρήνα τόσο των Cahiers d’art όσο και του ίδιου του Μουσείου Μπενάκη, του οποίου οι συλλογές συγκροτήθηκαν εξαρχής με μια οικουμενική θεώρηση της τέχνης που υπερβαίνει γεωγραφικά, εθνικά και χρονικά όρια.

Ένα σύγχρονο έργο της Ναταλίας Παπαδοπούλου – η «καρδιά» της έκθεσης

Η παρουσίαση των προσεκτικά επιλεγμένων αντικειμένων ενεργοποιείται σε έναν χώρο όπου οι σελίδες του περιοδικού «ζωντανεύουν» στον εκθεσιακό χώρο, μέσα από την εγκατάσταση πολυμέσων Afterimages: Μικρή αρχαιολογία των πιθανοτήτων (2026), σε επιμέλεια της εικαστικού Ναταλίας Παπαδοπούλου. Η εγκατάσταση αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο ο Ζερβός διαμόρφωσε μια πρωτοποριακή για την εποχή οπτική πρόταση γύρω από τη συγχρονικότητα και την οικουμενικότητα της τέχνης και είναι ανάθεση του Μουσείου Μπενάκη.

Η ειδικά σχεδιασμένη για την έκθεση βιωματική, οπτικοακουστική εγκατάσταση βοηθά τον επισκέπτη να «εισέλθει» στον κόσμο των Cahiers d’art. Ο εκθεσιακός χώρος μετασχηματίζεται σε ένα ζωντανό, πολυδιάστατο πεδίο, όπου εικόνα, ήχος, αντικείμενα και θεατής συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν. Στο κέντρο της εγκατάστασης βρίσκεται μια γλυπτική μηχανή προβολής από ημιδιάφανο υλικό, η οποία διαχέει το φως προς όλες τις κατευθύνσεις, προβάλλοντας νέο οπτικό υλικό αντλημένο από τα αντικείμενα, τις σελίδες και τα εξώφυλλα του περιοδικού, σε ένα πρισματικό, πολυεπίπεδο περιβάλλον.

Το φως, η αντανάκλαση και η διάθλαση καθιστούν ορατή τη διαδικασία της προβολής και της ερμηνείας, ενώ το σώμα του επισκέπτη ενσωματώνεται στην εικόνα, καταργώντας τα όρια μεταξύ θεατή, εκθέματος και αναπαράστασης. Το ηχητικό τοπίο, βασισμένο σε ηχητικά αποσπάσματα κειμένων από το περιοδικό, επεξεργασμένους ήχους υλικότητας και μουσικά μοτίβα, δημιουργεί έναν «ακουστικό θόλο» που ενισχύει την αίσθηση συγχρονικότητας και διαπολιτισμικής συνύπαρξης.

Τα αποσπάσματα αυτά προέρχονται από τους εμβληματικούς τόμους L’art en Grèce (1934) και L’art de la Crète (1956), από δημοσιεύσεις στα Cahiers d’art, καθώς και από την ανοικτή επιστολή του Ζερβός προς τους Έλληνες καλλιτέχνες (Παρίσι, 14 Αυγούστου 1934), η οποία είχε δημοσιευτεί στο περιοδικό 20ος αιώνας (τ. 4-6, 1934).

Τα κείμενα ζωντανεύουν μέσα από τη φωνή του Νίκου Αλιάγα, ο οποίος την προσέφερε ευγενικά στο Μουσείο Μπενάκη, ενώ τον ηχητικό σχεδιασμό και τη σύνθεση υπογράφει ο Δημήτρης Πατσαρός.

Μοντερνισμός και μη-γραμμική ιστορία της τέχνης

Οι φωτογραφικές αντιπαραθέσεις που οργάνωσε ο Ζερβός στις σελίδες των Cahiers d’art δεν ήταν ούτε τυχαίες ούτε διακοσμητικές. Αποτέλεσαν μια ριζοσπαστική πρόταση για τη νεωτερικότητα και τη συγγραφή της ιστορίας της τέχνης: μια ιστορία ανοιχτή, πολυκεντρική και πολυχρονική. Μέσω των Cahiers d’art, ο Ζερβός υποστήριξε ότι οι πηγές της νεωτερικής τέχνης δεν εδράζονται σε μια ενιαία καλλιτεχνική παράδοση, αλλά αναδύονται στις διασταυρώσεις πολιτισμών, εποχών και μορφών, εκεί όπου η εικόνα λειτουργεί ως φορέας μνήμης, μετάδοσης και μετασχηματισμού.

Στις σελίδες του περιοδικού δημιουργήθηκε ένας ενδιάμεσος χώρος, όπου ασπρόμαυρες αναπαραγωγές από αρχαία γλυπτά, αφρικανικές μάσκες, κυκλαδικά ειδώλια, κινεζικά αντικείμενα, κοπτικά υφάσματα, βυζαντινές εικόνες, αρχαία νομίσματα ή μεσαιωνικά χειρόγραφα εμφανίζονταν σε τολμηρές μορφολογικές αντιπαραβολές και συνθέσεις, έξω από τις καθιερωμένες ιεραρχίες της ιστορίας της τέχνης. Αυτή η εικονογραφική σύνταξη δεν επιδίωκε τη σύγκριση με όρους στιλιστικής συγγένειας ή την αφήγηση μιας ιστορικής συνέχειας, αλλά αναδείκνυε αντίστοιχες μορφικές εντάσεις, χειρονομίες, ρυθμούς και τρόπους θέασης που διατρέχουν διαφορετικούς πολιτισμούς και εποχές. Κοινό στοιχείο όλων αυτών των πολύ διαφορετικών πολιτισμικών αναφορών ήταν το αρχαϊκό, το πρωταρχικό, το πρωτόγονο, ως διερεύνηση εναλλακτικών τρόπων ζωής στο παρόν, ως νέα συνείδηση της συγχρονίας.

Με την προβολή των αντικειμένων του Μουσείου Μπενάκη που πέρασαν από τα Cahiers d’art, η έκθεση καταδεικνύει πώς οι συλλογές γίνονται φορείς του μοντερνισμού. Δεν πρόκειται για μια αναδρομική αναπαράσταση του εκδοτικού εγχειρήματος του Κριστιάν Ζερβού, αλλά για μια κριτική επανενεργοποίησή του, σε συντονισμό με τις σημερινές συζητήσεις γύρω από τη μη γραμμική ιστορία, τις πολλαπλές νεωτερικότητες και τις διαπολιτισμικές ανταλλαγές. Η τωρινή παρουσίαση επανεξετάζει κριτικά αυτή την κληρονομιά: αναγνωρίζει το επιστημολογικό εύρος και το ανθρωπιστικό όραμα του προγράμματος του Ζερβού, ενώ ταυτόχρονα αποκαλύπτει τις αντιφάσεις του ιστορικού πλαισίου μέσα στο οποίο αυτό διαμορφώθηκε.

Μια έκθεση-ερώτημα για την έννοια του Μουσείου

Η εκδοτική μέθοδος του Κριστιάν Ζερβού μπορεί λοιπόν να συγκριθεί με τον τρόπο με τον οποίο συγκροτείται και παρουσιάζεται μια μουσειακή συλλογή. Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα, οι συλλογές του Μουσείου Μπενάκη, ήδη από τη συγκρότησή τους, συνθέτουν ένα τέτοιο πεδίο διαλόγου. Περιλαμβάνουν εντός τους τις ιστορίες ταξιδιών, εμπορίου, συγκρούσεων και μετανάστευσης που διαμόρφωσαν τον χώρο της Ανατολικής Μεσογείου και της Κεντρικής και Ανατολικής Ασίας. Με αυτόν τον τρόπο, λειτουργούν όχι απλώς ως αποθετήρια υλικού πολιτισμού, αλλά ως δυναμικά νοηματικά σύνολα, όπου οι πολιτισμικές ταυτότητες συναντώνται, αντιπαρατίθενται και ανασχηματίζονται μέσα στον χρόνο.

Όταν αυτά τα αντικείμενα εντάχθηκαν στα Cahiers d’art, δεν έχασαν τις βιογραφίες τους, αλλά απέκτησαν νέες, λειτουργώντας ως διαμεσολαβητές μεταξύ του τοπικού και του παγκόσμιου. Η έκθεση του Μουσείου Μπενάκη έχει ως στόχο να καταστήσει ορατή ακριβώς αυτή τη μετάβαση: από τα αντικείμενα ως μεμονωμένα τεχνουργήματα στα αντικείμενα που λειτουργούν ως κόμβοι σε ένα δίκτυο νεωτερικότητας, με τη σημασία τους να ανανεώνεται κάθε φορά που μπαίνουν σε μια νέα σχέση με την εποχή, με τους θεατές και με τα άλλα έργα.

Η έκδοση

Ειδικά για την έκθεση «Cahiers d’art 100 χρόνια μέσα από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη», κυκλοφορεί από τις εκδόσεις του Μουσείου Μπενάκη κατάλογος στην ελληνική και αγγλική γλώσσα, ενώ ένας κεντρικός, συλλογικός τόμος από τις εκδόσεις Flammarion συνοδεύει το επετειακό αφιέρωμα για τα Cahiers d’art.

Στην έκδοση, όπως και στην έκθεση, περιλαμβάνονται αντικείμενα προερχόμενα από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη, τα οποία είχαν δημοσιευτεί στο περιοδικό του Zervos, συνοδευόμενα από κείμενα των επιμελητριών της έκθεσης, αναλυτικά λήμματα, σελίδες του περιοδικού και εκτενείς αναφορές στους συσχετισμούς μεταξύ των αντικειμένων.

Παράλληλες εκδηλώσεις

Ξεναγήσεις

Ξεναγήσεις στην έκθεση θα πραγματοποιηθούν από τις επιμελήτριές της Πολύνα Κοσμαδάκη και Βασιλική Δανιήλ, ξεκινώντας τον μήνα Νοέμβριο τις παρακάτω ημέρες και ώρες:

Κυριακή 08/11/2026, ώρα 12:00 – από την Πολύνα Κσομαδάκη
Σάββατο 14/11/2026, ώρα 12:00 – από τη Βασιλική Δανιήλ
Κυριακή 22/11/2026, ώρα 12:00 – από την Πολύνα Κοσμαδάκη
Σάββατο 28/11/2026, ώρα 12:00 – από τη Βασιλική Δανιήλ