Κυριακή, 4 Δεκεμβρίου 2016
Η δεσποινίς Έλζε - Άρτουρ Σνίτσλερ: Κριτική βιβλίου
Δημοσίευση: Δευτέρα, 15 Ιουνίου 2015 10:05
Η δεσποινίς Έλζε - Άρτουρ Σνίτσλερ: Κριτική βιβλίου

«Δεν αισθάνομαι την παραμικρή συμπόνια για τον μπαμπά. Δε συμπονώ κανέναν. Ούτε τον ίδιο μου τον εαυτό μου. Η καρδιά μου είναι νεκρή». Αυτά είναι τα λόγια της Έλζε, τα οποία συμπυκνώνουν όλη την ψυχική της τρικυμία, τον εσωτερικό πόλεμο που διάγει ανάμεσα στο εξής δίλημμα: να υπερασπιστεί με όποιο τίμημα την τιμή της οικογένειάς της και συγκεκριμένα του πατέρα της ή να οχυρωθεί πίσω από την προστασία του δικού της εγώ που μοιάζει να συνθλίβεται στο όνομα του χρήματος;

Αυτό που προσπαθεί απελπισμένα και απεγνωσμένα – και αυτό είναι ένα δεδομένο που ο Σνίτσλερ υπογραμμίζει κατά τον ρου της αφήγησης με τρόπο δραματικό - είναι από την μία να σώσει κάτι από την αξιοπρέπειά της και να συγκρουστεί με την συνείδησή της που φωνάζει την σωτηρία με κάθε κόστος του πατέρα της και από την άλλη να θυσιαστεί, να βάλει στην άκρη τον εγωισμό της και να προχωρήσει στην «υποταγή» και στον συμβιβασμό να προσφέρει ακούσια τον ερωτικό της εαυτό. Ένας μονόλογος θεατρικός με αναζήτηση λύσης που δεν έρχεται, μία μάχη ανάμεσα σε δύο υποστάσεις που αντικρούονται σφόδρα, ένας ψυχισμός διαλυμένος και διαμελισμένος εις τα εξ ων συνετέθη, μία γυναίκα ενώπιος ενωπίω.

Η ιστορία διαδραματίζεται σε ένα σαλέ της Βόρειας Ιταλίας όπου η Έλζε σε αντιδιαστολή με την κακή οικονομική κατάσταση του πατέρα της περνάει ευχάριστα και πλουσιοπάροχα τον καιρό της ανάμεσα σε χορούς και δείπνα παρέα με την υψηλή κοινωνία. Εκεί στην εξοχή επιθυμεί να ξεχάσει την καθημερινότητα, να απολαύσει τους καρπούς της ανεμελιάς και να ξεκουράσει το μυαλό της από κάθε έννοια που η ζωή στην πολύβουη πόλη δημιουργεί. Πίσω όμως στην Αυστρία, ο πατέρας της ζει τα δικά του βάσανα, παλεύει για την επιβίωσή του και η φωνή του φτάνει μέχρι τα αυτιά της γεμίζοντάς την με ενοχές. Η σχέση τους από τον τρόπο με τον οποίο αφηγείται τα γεγονότα δεν μοιάζει και η καλύτερη δυνατή, ισορροπώντας ανάμεσα στην αδιαφορία και το ενδιαφέρον, την αγάπη και το μίσος. Η Τατιάνα Λιάνη στο επίμετρο που διαλευκάνει πολλά στοιχεία σχετικά με το παρασκήνιο της υπόθεσης αναφέρει: «Αρκετοί ερευνητές συσχέτισαν άμεσα ή έμμεσα τη μορφή της Έλζε και με την κόρη του Σνίτσλερ, τη Lili, η οποία θα αυτοκτονούσε λίγο αργότερα, το 1928, σε ηλικία μόλις 18 χρόνων». Τελικά το κατά πόσο επηρεάζει η ζωή την ίδια την λογοτεχνία και πόσο οι συγγραφείς γίνονται αυτόπτες μάρτυρες της ίδιας τους της πραγματικότητας αποδεικνύεται περίτρανα εδώ. Η Έλζε είναι μία διχασμένη ηρωίδα που ακροβατεί ανάμεσα στην απώλεια της προσωπικότητάς της και ανάμεσα στις τύψεις που θα δημιουργούσε μία ενδεχόμενη άρνησή της να συμβάλει στην οικονομική λύτρωση του πατέρα της. Διακατέχεται από εμμονικά σύνδρομα που αγγίζουν τα όρια της παράνοιας και βιώνει κυριολεκτικά και μεταφορικά ένα άνευ προηγουμένου παραλήρημα που την οδηγεί μαθηματικά στην απόλυτη τρέλα και τον αφανισμό της.

Ο Σνίτσλερ, όπως πάλι σημειώνεται στο επίμετρο, με το βιβλίο αυτό  από την μία επιχειρεί να επιβεβαιώσει την συγγραφική του δεινότητα που βρισκόταν υπό αμφισβήτηση και υπό σκληρή κριτική από τους σύγχρονούς του και από την άλλη να εγκαινιάσει ή μάλλον να επαναφέρει – μιας και η νουβέλα Ανθυπολογαχός Γκουστλ τον καθαίρεσε το 1900 από το αξιώμά του - ένα νέο είδος γραφής, του μονολόγου. Αυτός επικεντρώνεται στην ανάλυση ενός προσώπου σε έκσταση εσωτερική και ακολουθεί έναν ειρμό σε συνθήκες πίεσης, δοκιμάζοντας τις αντοχές του ήρωα και σαν καρδιογράφημα με ακαθόριστη πορεία εντρυφά σε όλα αυτά που τον απασχολούν. Έτσι καταφέρνει και εισβάλει στον κόσμο και στην ψυχή της Έλζε, την αποκρυπτογραφεί και περιγράφει όλη την ένταση με την οποία είναι ντυμένη η ζωή της σε σημείο τόσο επαναστατικό και κρίσιμο, που εγκυμονεί ο κίνδυνος της επαφής με τον παραλογισμό των κινήσεων, την παραφροσύνη και τελικά την αυτοκτονία. Και βέβαια εγκαταλείποντας κάθε προσπάθεια να αποσοβήσει το μοιραίο της καταδίκης του πατέρα της σε φυλάκιση για τα χρέη. Ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα που δίνει εικόνα αυτών είναι το παρακάτω: «Ας αυτοκτονήσει ο μπαμπάς. Θα κάνω και εγώ το ίδιο. Απ΄το να ζω μες στην ντροπή. Το καλύτερο θα ήταν να πηδήξω από τα βράχια εκεί και να τελειώνω».

Η Έλζε είναι ένα εξπρεσιονιστικό πορτραίτο όπως αυτά που οι σύγχρονοί του ζωγράφοι όπως ο Νόλντε και ο Κίρχνερ ζωγράφισαν εκείνη την περίοδο, αποστεωμένο ψυχικά, σωματικά ισχνό και παραμορφωμένο από τα βάρη που καλείται να κουβαλήσει. «Τι έχω κάνει, Θεέ μου; Τι έχω κάνει; Καταρρέω. Όλα έχουν τελειώσει». Ο Σνίτσλερ ζωγραφίζει με την πένα του και σκιαγραφεί ένα πρόσωπο που όσο τελειώνει την αφήγηση αυτό αποσυντίθεται με ρυθμό τέτοιο, που ο καμβάς είναι έτοιμος να σπάσει σε κομμάτια και η κραυγή γίνεται ολοένα και πιο σπαρακτική με την μουσική του Σούμαν να ηχεί εμβατηριακά. Κομματιασμένη η ίδια σαν ένας βράχος να την συνθλίβει και να της παίρνει την αναπνοή και τον ενθουσιασμό για ζωή. Γνωρίζει άριστα και έχει την πλήρη συναίσθηση πως βρίσκεται σε μία αποστολή και σε μία εντεταλμένη υπηρεσία όπου κάθε πιθανότητα αποτυχίας της κοστίζει, ο αγώνας με τον χρόνο μοιάζει με ταφόπλακα, η κλεψύδρα έχει αρχίσει να μετράει λεπτά. Και όλα αυτά δυσκολεύεται ή καλύτερα αδυνατεί να τα υποστεί, έτσι που θα γίνει η ίδια σκιά του τρομαγμένου εαυτού της και θα καταλήξει να συζητά με τον εαυτό της δίχως να μπορεί να απαντήσει ή να παρηγορηθεί, ο κοινωνικός της περίγυρος έτοιμος να την κατασπαράξει σε κάθε ευκαιρία. Εν τέλει βρίσκεται να δολοφονεί το μυαλό της και να πυροβολεί την σκέψη της, σκοτώνοντας κάθε δυνατότητα απαγκίστρωσης από το απύθμενο βάθος της τραγικότητάς της.

«Όσο καλός κι αν είναι ο Ανθυπολοχαγός Γκουστλ, η Δεσποινίς Έλζε φυσικά τον ξεπερνά – έχετε δημιουργήσει, πάντως, μόνος σας ένα ξεχωριστό genre στη γερμανική λογοτεχνία»

Hugo von Hofmannstahl

Το βιβλίο του Άρτουρ Σνίτσλερ, Η δεσποινίς Έλζε, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ροές.

Εκτύπωση
Περισσότερα
Η πρώτη φλέβα - Γιάννης Μακριδάκης: Κριτική βιβλίου
21.11.2016 10:56
Ποτέ ο χρόνος δεν είναι αρκετός για να ξετυλίξεις το κουβάρι μιας ζωής και ποτέ κανείς δεν βγαίνει αλώβητος και ατάραχος από την τριβή με το παρελθόν. Ειδικά μάλιστα όταν αυτό στριφογυρίζει και γλυκοκοιτάζει το παρόν σαν την μέλισσα γύρω από το λουλούδι που προσπαθεί να προσγειωθεί για να τραφεί. Εδώ περιγράφονται τα πρόσωπα μίας άλλης εποχής που όμως ακόμα και σήμερα συνεχίζει να υπάρχει γιατί οι άνθρωποι δεν σταμάτησαν να φωτογραφίζουν τις στιγμές τους και την μοναδικότητά τους. Μία γυναίκα και ένας άντρας, δύο κόσμοι παράλληλοι και διαφορετικοί μα τόσο όμοιοι.
Μια ματιά στον κόσμο της Ελίζαμπεθ Γκάσκελ - Αλέξανδρος Κεφαλάς: Κριτική βιβλίου
07.11.2016 10:31
Είναι εξαιρετικά σημαντικό να βλέπουν το φως της δημοσιότητας τέτοιου είδους βιβλία, τα οποία εντρυφούν συνοπτικά μεν, ουσιωδώς δε σε προσωπικότητες που άφησαν το δικό τους ανεξίτηλο σημάδι στην ιστορία της λογοτεχνίας. Αυτό εδώ το μικρό εγχειρίδιο είναι αφιερωμένο στη ζωή της Βρετανίδας Ελίζαμπεθ Γκάσκελ, την οποία λίγοι γνωρίζουν και ακόμα λιγότεροι έχουν διαβάσει.
Η πτώση και άλλες ιστορίες - Friedrich Dϋrrenmatt: Κριτική βιβλίου
25.10.2016 10:13
Η ανθρώπινη ιστορία χρειάζεται πολύ μελάνι για να γραφτεί και ίσως αυτό να μην είναι αρκετό. Χωρίς αμφιβολία, αυτή η ιστορία που ονομάζεται άνθρωπος, αυτό το μέγα ανεξάντλητο κεφάλαιο και τα συν αυτώ έχει τόσες εκδοχές, τόσες όψεις και τόσα τρωτά σημεία που κάθε συγγραφέας κομίζει την δική του οπτική γωνία με οδηγό τα βιώματά του και τα αναγνώσματά του.
Το βιβλίο των φανταστικών όντων - Χόρχε Λούις Μπόρχες: Κριτική βιβλίου
11.10.2016 09:59
Φανταστικά όντα στοιχειώνουν από γεννήσεως του κόσμου τις ανθρώπινες ζωές γιατί ο άνθρωπος μπροστά στη δύναμη της φύσης και στο μεγαλείο της έχει ανάγκη να εκφράσει τις φοβίες του, τις απορίες του, τις σκέψεις του με τρόπο πολλές φορές παράλογο, μεταφυσικό και υπερβολικό.
Ρομάντσο και άλλα πεζά - Μαρία Πολυδούρη: Κριτική βιβλίου
26.09.2016 10:20
"Όσο πιο πολύ αγαπάμε και τόσο πιο πολύ άσκυφτοι γινόμαστε. Όσο πιο αληθινά αγαπάμε τόσο πιο ωραία υποφέρουμε" θα γράψει σε ύφος μελαγχολικό και ποιητικό η Μαρία Πολυδούρη προς τον ποιητή Φίλιππο Κλεωνά.
Άρτουρ Σοπενχάουερ - Peter B. Lewis: Κριτική βιβλίου
16.09.2016 16:18
Είναι ελπιδοφόρο το γεγονός πως ολοένα και περισσότερο τα βιβλία φιλοσοφίας αποτελούν πόλο έλξης και πεδίο ανακάλυψης για πολλούς αναγνώστες που αναζητούν δρόμους διαφυγής και διεξόδους μέσω αυτών.
Ο Άποικος της Μάλατα - Τζόζεφ Κόνραντ: Κριτική βιβλίου
12.09.2016 10:10
Αν μπορούσε κάποιος να αποδώσει ζωγραφικά τα έργα του Κόνραντ και κυρίως το παρόν, το οποίο είναι άμεσα συνυφασμένο με την ίδια την πολυτάραχη του ζωή του Κόνραντ λόγω των διαφόρων ταξιδιών του, σίγουρα θα επέλεγε έναν πίνακα του επίσης πολυταξιδεμένου Γκωγκέν.
Τρόποι να γυρίζεις σπίτι - Alejandro Zambra: Κριτική βιβλίου
08.09.2016 10:27
"Πάντα πίστευα πως δεν είχα αληθινές αναμνήσεις απ'τα παιδικά μου χρόνια͘ πως η ιστορία μου χωράει σε λίγες γραμμές͘ ίσως και σε μία σελίδα με μεγάλα γράμματα" αναφέρει κάπου ο Χιλιανός συγγραφέας Alejandro Zambra.