«Ένας άνθρωπος δεν μπορεί να ελευθερωθεί από μια συνθήκη που τον φυλακίζει, αν δεν κατανοήσει πρώτα ότι βρίσκεται μέσα σε αυτή», σημειώνει ο εικαστικός Παναγιώτης Λαμπρινίδης με αφορμή τη νέα του έκθεση που παρουσιάζεται στον Εικαστικό Κύκλο ΔΛ. Το στρατιωτάκι, η παιδική κούκλα, η Barbie και το παιχνίδι-πιστόλι συνιστούν το λεξιλόγιο της εικαστικής γλώσσας του καλλιτέχνη, στοιχεία του καταναλωτικού πολιτισμού, τα οποία επανατοποθετεί σε ένα νέο ερμηνευτικό πλαίσιο, προκειμένου να εξετάσει τον τρόπο με τον οποίο η εξουσία και η βία ενσωματώνονται αθόρυβα στην καθημερινότητά μας.
Η ενότητα των έργων αποτελείται από πορσελάνινες γλυπτικές συνθέσεις, βασισμένες κυρίως σε αντικείμενα μαζικής κουλτούρας και παιδικά παιχνίδια των δεκαετιών 1950–1980. Τα αντικείμενα αυτά, φορείς προσωπικής και συλλογικής μνήμης, αποκτούν μια νέα υπόσταση, όπου το οικείο παιχνίδι, απογυμνωμένο από την αρχική του λειτουργία, μετατρέπεται σε σύμβολο ενός ευρύτερου συστήματος που επηρεάζει τη συνείδηση και τη συμπεριφορά.
Στην έκθεση, η παιδικότητα συνυπάρχει με τη βία και η αθωότητα με την απειλή. Οι μορφές λειτουργούν ως εικονογραφικά ίχνη μιας υποδόριας διαδικασίας, μέσα από την οποία η παιδική εμπειρία συνδέεται με μηχανισμούς εξουσίας, πειθαρχίας και πολιτισμικής ενσωμάτωσης. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο θεατής καλείται να επανεξετάσει εικόνες που, αν και βαθιά οικείες, αποκτούν μια διαφορετική, πιο σύνθετη και ανησυχητική διάσταση.
«Ο τρόπος σύνθεσής τους υποδηλώνει έναν πόλεμο όπου ο ηττημένος είναι ο ευκολοδιαχείριστος άνθρωπος». Η φράση του Παναγιώτη Λαμπρινίδη λειτουργεί ως κλειδί για την ανάγνωση της έκθεσης. Στη συνέντευξη που ακολουθεί στο Culturenow, ο καλλιτέχνης ξεδιπλώνει τη σκέψη πίσω από το έργο του.
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Συνέντευξη στον Γιάννη Ασδραχά.
***
-Ο τίτλος της έκθεσης, «Η κουλτούρα της πτώσης σκοτώνει»: αν η «πτώση» είναι συνθήκη της εποχής μας, ποιο είναι το περιθώριο αντίστασης;
Αυτή η «πτώση» που αναφέρεται στον τίτλο είναι ακριβώς αυτό το σύστημα που διαχειρίζεται τον άνθρωπο από μικρή ηλικία. Πιστεύω ότι το περιθώριο αντίστασης, αν υπάρχει, βρίσκεται στην κατανόηση. Ένας άνθρωπος δεν μπορεί να ελευθερωθεί από μια συνθήκη που τον φυλακίζει, αν δεν κατανοήσει πρώτα ότι βρίσκεται μέσα σε αυτή. Αν είναι φυλακισμένος και δεν το συνειδητοποιεί, δεν μπορεί να ενεργοποιηθεί ώστε να ελευθερωθεί. Αυτή η κατανόηση, όμως, δεν είναι δεδομένη· είναι κάτι που πρέπει να αναζητηθεί. Το κρίσιμο ερώτημα είναι πώς μπορεί να κατακτηθεί.
-Επιλέγετε αντικείμενα μαζικής κουλτούρας που συνδέονται με την παιδική ηλικία — κούκλες, στρατιωτάκια, παιχνίδια-πιστόλια. Είναι η παιδικότητα για εσάς ένας χαμένος τόπος ή ένας τόπος που συνεχίζει να μας διαμορφώνει;
Στην έκθεση που παρουσιάζεται τώρα, όταν ο θεατής εισέρχεται στον χώρο, συναντά ένα γλυπτό μεγάλου μεγέθους που παραπέμπει στη φιγούρα του Ken, της συμπληρωματικής φιγούρας της Barbie, ο οποίος κρατά ένα περίστροφο και τον σημαδεύει. Η Barbie και ο Ken είναι αντικείμενα μαζικής κουλτούρας που παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά στις 9 Μαρτίου 1959 στις Ηνωμένες Πολιτείες. Μέχρι τότε, οι περισσότερες κούκλες αναπαριστούσαν μωρά. Η Barbie ήταν η πρώτη μαζικά παραγόμενη κούκλα που απεικόνιζε μια ενήλικη γυναίκα με επαγγελματικές και κοινωνικές ταυτότητες, ένα είδος sex symbol.
Εξελίχθηκε από παιχνίδι σε ένα αμφιλεγόμενο σύμβολο ρόλων ζωής και φαντασίας και σήμερα πωλείται σε περισσότερες από 150 χώρες. Τα παιδιά εισάγονται από νωρίς στη λογική της καριέρας, της κατανάλωσης και του «brand». Υπολογίζεται ότι έχουν παραχθεί περίπου 1,6 δισεκατομμύρια τέτοιες φιγούρες. Αν τοποθετούνταν σε σειρά, θα μπορούσαν να κάνουν τον γύρο της Γης πολλές φορές. Ένας αριθμός που δικαιολογεί γιατί θεωρείται παγκόσμιο πολιτιστικό φαινόμενο, όπως το παρουσιάζει το National Museum of American History. Πρόκειται για ένα πολιτιστικό σύμβολο που αναδύθηκε μέσα από την αγορά και επιβλήθηκε μέσω της κατανάλωσης.
-Με ποιον τρόπο πιστεύετε ότι αυτά τα σύμβολα επιδρούν στη διαμόρφωση της ανθρώπινης συνείδησης;
Δεν μπορώ παρά να σκεφτώ ότι αυτά τα πολιτισμικά σύμβολα της μαζικής κουλτούρας επηρεάζουν τον άνθρωπο σε τέτοιο βαθμό, ώστε ουσιαστικά τον διαμορφώνουν, είτε το συνειδητοποιεί είτε όχι. Ίσως ακουστεί υπερβολικό, αλλά τέτοια σύμβολα, που όλοι έχουμε προσφέρει ως δώρα στα παιδιά μας, έχουν επηρεάσει τον κόσμο του 20ού και του 21ου αιώνα περισσότερο από εμβληματικά έργα όπως η Guernica του Pablo Picasso, η Mona Lisa του Leonardo da Vinci ή ακόμη και ο Κούρος της Μήλου, που ελάχιστοι γνωρίζουν.
Η ιδεολογία μας, την οποία τόσο προσεκτικά υποστηρίζουμε και υπερασπιζόμαστε, πιθανόν να έχει διαμορφωθεί, σε κάποιον βαθμό, ήδη από την παιδική ηλικία, μέσα από τέτοιου είδους αντικείμενα κούκλες, στρατιωτάκια, παιχνίδια-πιστόλια. Εστίασα στη Barbie γιατί υπάρχει εκτενές ιστορικό υλικό. Θα μπορούσα, όμως, να μιλήσω και για τα γερμανικά στρατιωτάκια της περιόδου 1930-1940, τα οποία επίσης παρουσιάζω, και για τον ρόλο που διαδραμάτισαν στη διαμόρφωση της συνείδησης των παιδιών στη Γερμανία.
-Αναφέρεστε σε έναν κόσμο όπου η εξουσία δεν επιβάλλεται μόνο με φυσικούς όρους, αλλά και μέσω της πληροφορίας και της επιτήρησης. Σε αυτό το πλαίσιο, ο άνθρωπος συμμετέχει σήμερα οικειοθελώς στους μηχανισμούς που τον περιορίζουν;
Στην εποχή μας, το σύστημα εξουσίας -ο καπιταλισμός της επιτήρησης, ή «κατασκοπευτικός καπιταλισμός», όπως τον ονομάζει η Shoshana Zuboff – αξιώνει «δικαιώματα επί της ανθρώπινης εμπειρίας». Η μετανθρωπιστική φιλοσοφική θεωρία υπόσχεται επιστημονικοφανείς λύσεις στα προβλήματα του ανθρώπου, με την προϋπόθεση ότι η τεχνολογία θα ενσωματωθεί στον ίδιο του τον εαυτό. Ότι ο άνθρωπος θα ενωθεί με τη μηχανή.
Η τεχνολογία, που γεννήθηκε ως επέκταση της ανθρώπινης δημιουργικότητας, μετατρέπεται σταδιακά σε έναν νέο κυρίαρχο μηχανισμό όχι μόνο πρακτικά, αλλά και υπαρξιακά. Το σώμα, η σκέψη και η βούληση αρχίζουν να λειτουργούν σύμφωνα με εξωτερικές κανονικότητες. Όπως γράφει ο Yuval Noah Harari στο Homo Deus: «Ο θάνατος είναι περισσότερο ένα τεχνικό πρόβλημα που μπορούμε και πρέπει να λύσουμε». Αν, όμως, ο θάνατος είναι απλώς ένα τεχνικό πρόβλημα, τότε και η ζωή κινδυνεύει να υποβαθμιστεί σε τεχνική διαδικασία.
Θα ήθελα να σημειώσω ότι χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή στη διάκριση ανάμεσα στη λεγόμενη Γενική Τεχνητή Νοημοσύνη (AGI), που δεν υπάρχει ακόμη στην πράξη, και στη σημερινή, πιο περιορισμένη αλλά χρήσιμη Τεχνητή Νοημοσύνη (ANI), η οποία είναι σχεδιασμένη για συγκεκριμένες εργασίες.
Η «αρρωστημένη» επιτυχία του συστήματος διαμόρφωσης των ανθρώπων με τα μέσα μαζικής κουλτούρας και μέσα μαζικής επικοινωνίας τα τελευταία 70 χρόνια, νομίζω ότι έχει οδηγήσει σήμερα στη χειραγώγηση του ανθρώπου σε μεγαλύτερο βαθμό, αφού ξεκάθαρα γίνεται κουβέντα για δημιουργία ημι-τεχνητού όντος. Σήμερα γίνεται λόγος για σωματοποιημένη αναδιαμόρφωση του ανθρώπου με υπερ- δυνατότητες, αλλά μόνιμα και απόλυτα ελεγχόμενου.
-Σας ενδιαφέρει να φέρετε τον θεατή αντιμέτωπο με κάτι που ήδη γνωρίζει αλλά αποφεύγει;
Ναι. Για παράδειγμα, στην έκθεση υπάρχει ένα έργο με τον τίτλο 1-21, το οποίο παρουσιάζει τον ίδιο άνθρωπο σε δύο διαφορετικές στιγμές της ζωής του: ως βρέφος και ως Γερμανό στρατιώτη είκοσι χρόνια αργότερα. Το βρέφος συμβολίζει την αθωότητα, ενώ ο ενήλικας έχει μετατραπεί σε μια πολεμική μηχανή.
Πρέπει να υπάρξει συναίνεση για να οδηγηθεί ένας άνθρωπος στην «κουλτούρα της πτώσης» — για να απολέσει, δηλαδή, τις ουσιαστικές του αξίες και να μετατραπεί σε μια υπάκουη μηχανή. Οι κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες δεν μπορούν να στερήσουν την ελευθερία του ανθρώπου χωρίς τη δική του συμμετοχή.
Οι κοινωνικές ή πολιτικές συνθήκες δεν μπορούν να ισοπεδώσουν τον άνθρωπο να τους στερήσουν την ελευθερία του αν ο ίδιος δεν συναινέσει. Ας θυμηθούμε την ιστορία των πατέρων μας. Όταν ο Μέγας Αλέξανδρος είπε στον Διογένη τον Κυνικό «Αἴτησόν με ὅ τι βούλει», (Ζήτησέ μου ό,τι θέλεις) ο Διογένης ο Κύων απάντησε: «Ἀποσκότησόν με» (Κάνε στην άκρη από τον ήλιο) απορρίπτοντας έτσι όλο το σύστημα επίπλαστων αξιών που μπορούσε να του προσφέρει και τον έφερε αντιμέτωπο με ουσιαστικές αξίες που δεν μπορεί ή μπορούσε να προσφέρει.
Το Hollywood… δεν το χρειάζονται όλοι.
-Πιστεύετε ότι η τέχνη πρέπει να θέτει ερωτήματα ή να προσφέρει λύσεις;
Οπως αναφέρει η Γαλλίδα ιστορικός Laure Murat «…το παρελθόν είναι εντελώς απρόβλεπτο». Πολλές ιστορικές αυθεντίες και ιδεολογίες που σήμερα θεωρούμε αδιαμφισβήτητες στο χώρο της τέχνης, της φιλοσοφίας, της πολιτικής, της ιστορίας και έχουν καθορίσει το παρόν του σύγχρονου ανθρώπου, στο μέλλον θα δούμε να κλονίζονται. Πιστεύω ότι και η τέχνη καλείται να παίξει έναν εντελώς νέο ρόλο στην αποσκότιση του ανθρώπου, να επαναδιαπραγματευτεί τη σχέση του με τον εαυτό του, πέρα από την κλειστότητα του εγώ.
-Μετά από αυτή την ενότητα, ανοίγεται ένας νέος κύκλος για εσάς;
Σε κάθε νέο έργο καλούμαι να ξεπεράσω αυτό που γνωρίζω. Να απομακρυνθώ από τη βεβαιότητα της εμπειρίας και να σταθώ ξανά σε μια περιοχή άγνωστη. Η δημιουργία, για μένα, δεν είναι μια γραμμική συνέχεια αλλά μια διαρκής βίωση της κάθε στιγμής του χρόνου, όπου το γνωστό συναντά το άγνωστο και από αυτή τη συνάντηση γεννιέται ένα πεδίο ερωτημάτων περισσότερο, παρά απαντήσεων. Εκεί βρίσκεται και η δυσκολία του να μιλάς. Το έργο υπάρχει όχι ως εικόνα ή ύλη, αλλά ως δυνατότητα. Ακόμα και η σιωπή είναι Τέχνη…
Πληροφορίες
Έκθεση «Η κουλτούρα της πτώσης σκοτώνει / Μια αντι-μετανθρωπιστική θεώρηση»
Χώρος: Εικαστικός Κύκλος ΔΛ, Ακαδημίας 6, Αθήνα
Διάρκεια: έως τις 14 Μαρτίου
Ώρες λειτουργίας: Τρίτη, Πέμπτη, Παρασκευή: 11:00–14:30 & 17:30–20:30 | Τετάρτη, Σάββατο: 11:00–16:00
