Ο Καζαντζάκης με το λυρικό και παρεμβατικό του ύφος δίνει στην έκδοση αυτή του πασίγνωστου Ηγεμόνα, ένα ξεχωριστό ενδιαφέρον. Ευχαριστούμε τον πάντα εκλεκτικό εκδοτικό οίκο Διόπτρα γι’ αυτό. Δεν αναγνωρίζουμε το κείμενο σαν ένα εγχειρίδιο εφαρμογής της realpolitik, δεν αντιλαμβανόμαστε καν τον όρο μακιαβελισμός σαν συνώνυμο του πολιτικού αμοραλισμού και του «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα», όπως αν διαβάζαμε μια έγκριτη Αγγλική μετάφραση για παράδειγμα. Αναγνωρίζουμε έναν Μακιαβέλλι ο οποίος αντίθετα λέει αυτό που είπε ο Μπέρναρντ Σω: Δεν είναι αναγκαίο να συμφωνώ με ό,τι λέω! Η μακρά του θητεία πολύ κοντά σε ηγεμόνες και έχοντας άμεση σύνδεση, λόγω της θέσης του με την επιτροπή των Δέκα, επιφορτισμένη με τα θέματα εξωτερικής πολιτικής και αποφυγής εμπλοκής σε συρράξεις, είχε ολοκάθαρη εικόνα τόσο των τεκταινομένων όσο και των χαρακτήρων των ηγεμόνων της εποχής, από τον Πάπα, μέχρι τούς Σφόρτσα, τους Μεδίκους και όχι μόνο. Αν σε αυτά προσθέσουμε και τις ουκ ολίγες ιστορικές του γνώσεις, λόγω των σπουδών του, έχουμε σχηματίσει την μορφή του κατάλληλου για να απογυμνώσει από τις ψευδο-ιδεολογίες και τα ηθικο-θρησκευτικά κηρύγματα την πραγματική πολιτική, ανθρώπου: του συγγραφέα Νικολό Μακιαβέλλι. Αν θέλουμε να αποκτήσουμε μια πλήρη εικόνα για τις απόψεις του, να είμαστε δίκαιοι και να διαβάσουμε τον Ηγεμόνα σωστά δεν μας αρκεί η πολύτιμη συμβολή του Καζαντζάκη, πρέπει να διαβάσουμε το άλλο γνωστό βιβλίο του τις Διατριβές και το επίσης πολύ γνωστό θεατρικό του έργο ο Μανδραγόρας.
Ένα θεμελιώδες κείμενο για την ανάγκη της εξουσίας να ορίζεται από την λογική και όχι την ασυδοσία
Στον Ηγεμόνα περιγράφει με κάθε λεπτομέρεια, χωρίς να παραλείπει τίποτε, ποια χαρακτηριστικά πρέπει να έχει αυτός που επιδιώκει την κατάκτηση της εξουσίας, με ποιο τρόπο θα το πετύχει, ποιες μεθόδους πρέπει να ακολουθήσει για να την επιβάλλει, να την νέμεται και να την προστατεύει. Είναι λοιπόν ένα εγχειρίδιο πολιτικής το οποίο έχει πλήρη εφαρμογή από τα μέσα του 15ου αιώνα μέχρι σήμερα αν και αναφέρεται στην εποχή της Αναγέννησης που είχε συγκεκριμένα χαρακτηριστικά: την γεωπολιτική δομή των κρατιδίων- βασιλείων με επεκτατικές βλέψεις των μεγαλυτέρων ή/και ισχυροτέρων που αποτελούσαν συνεχή κίνδυνο για τα μικρότερα, την ισχυρή Παπική εξουσία της εκκλησίας-κράτους και την ανάμνηση της δημοκρατικά ευνομούμενης κραταιάς Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η οποία κατέρρευσε με αποκλειστική ευθύνη των ηγετών της. Ειδικά για την Φλωρεντία δεν θα πρέπει να ξεχάσουμε και την υπόθεση Σαβοναρόλα που μετά την εκτέλεση του στην πυρά χώρισε τους Φλωρεντίνους σε δυο στρατόπεδα. Ο Μακιαβέλλι γεννήθηκε και ανδρώθηκε μέσα σε αυτό το θρησκευτικό περιβάλλον που εκφράζεται με την χαμερπή εισαγωγική επιστολή πλήρους υποταγής, η οποία συνοδεύει την αποστολή- αφιέρωμα του βιβλίου στον Λορέντζο τον Μεγαλοπρεπή.
Από τότε μέχρι σήμερα ελάχιστα πράγματα έχουν αλλάξει στην διεθνή πολιτική όσον αφορά τους ηγεμόνες. Τα επιτεύγματα της σύγχρονης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας απολαμβάνουν κάποιες χώρες της Ευρώπης, της Βόρειας Αμερικής και της Ωκεανίας σε διάφορους βαθμούς, που εξαρτώνται από την ένταση των κόκκινων γραμμών που διακρίνουν τις τρείς εξουσίες. Οι πολιτικοί σήμερα δεν είναι ιδεολόγοι, είναι επαγγελματίες που διψούν για τα «οφέλη» της εξουσίας. Ας είμαστε ειλικρινείς, η αγέλη παρασύρεται εύκολα και ο λαϊκισμός κυβερνά τις οικονομικά και πολιτικά αναλφάβητες κοινωνίες και τις φιλοσοφικά και επιστημονικά αγράμματες και άρα θρησκευτικά φανατισμένες αντίπαλες ομάδες Η άνοδος στην εξουσία γίνεται με τον συνδυασμό δύο πραγμάτων: τα ψευτοκηρύγματα περί «κράτους δικαίου», «χρηστής διαχείρισης», «αλλαγής», «θρησκευτικού πατριωτισμού» κλπ. και την επ’ ανταλλάγματι φυσικά οικονομική ενίσχυση της τοπικής ολιγαρχίας (των αρχόντων στο βιβλίο). Η παραμονή στην εξουσία εκεί που οι εκλογές είναι χρονικά συνταγματικά κατοχυρωμένες αλλά και έντιμες καθιστά τις οδηγίες του Μακιαβέλλι εν μέρει εφαρμόσιμες και εν πολλοίς ανεφάρμοστες. Όσον αφορά τις σχέσεις μεταξύ γειτόνων υπάρχει το περίφημο «διεθνές δίκαιο» κατ’ ευφημισμό μόνο διότι δεν υπάρχουν μηχανισμοί επιβολής: μία απόφαση του συμβουλίου ασφαλείας του ΟΗΕ ποιος ακριβώς θα την επιβάλει και πώς? Άρα εξακολουθεί να ισχύει ο νόμος και η βούληση του ισχυρού.
Ο Νικολό, την προσωπική ζωή του οποίου μόνο απρεπής λόγος θα μπορούσε να περιγράψει, όπως μας υποδεικνύει και ο Καζαντζάκης, δεν υιοθετεί τον τύπο του ηγεμόνα που περιγράφει. Δεν θεωρεί ότι η σχέση «ηθικής» και πολιτικής είναι αδιέξοδη, δεν είναι υπέρ της εξαπάτησης της αγέλης και δεν θεωρεί μεταφυσικό όν τον ενάρετο ηγεμόνα, όταν διαφοροποιεί τις έννοιες ηγεμονία και δημοκρατία και όταν λέει – στον Ηγεμόνα όχι σε άλλο βιβλίο: Η δόξα ανήκει στους ενάρετους και Η αρετή δεν μπορεί να συμβιώσει με την διατήρηση της εξουσίας. Έχουμε μερικά σύγχρονα παραδείγματα να συμφωνήσουμε απόλυτα με το πρώτο και πολλά για να επικροτήσουμε το δεύτερο. Λυπηρό συμπέρασμα η τραγική έλλειψη πραγματικών ηγετών σήμερα που θα είχαν ένα πράγμα στο μυαλό, στο οποίο δεν δίνει και ιδιαίτερη σημασία ο Μακιαβέλλι τουλάχιστον στον Ηγεμόνα: Το καλό της χώρας τους, ακόμα και όταν αυτό σημαίνει διαζύγιο με την εξουσία.
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Διαβάστε επίσης:
Νικολό Μακιαβέλι – Ο ηγεμόνας: Ένας οδηγός χρήσης της εξουσίας σε μετάφραση Νίκου Καζαντζάκη
