Κάθε έργο είναι κομμάτι ενός παζλ, όπου παρελθόν και σύγχρονη κουλτούρα συνυπάρχουν, προκαλώντας τον θεατή να ξαναδεί τα όρια του χρόνου, του χώρου και της εικόνας, και αποδεικνύει ότι η πραγματική τέχνη έχει πάντα κάτι να πει στο μέλλον και εντέλει να δει πέρα από τα προφανή.
Μπαίνοντας στην έκθεση του Μιχάλη Αρφαρά, που παρουσιάζεται αυτό το διάστημα στη γκαλερί «Έκφραση – Γιάννα Γραμματοπούλου» (διαρκεί έως τις 7 Μαρτίου), νιώθεις σαν να έχει στηθεί ένα σκηνικό όπου η αρχαιότητα και η ποπ δεν συγκρούονται αλλά συνεργάζονται. Η έκθεση, με τίτλο «Η δύναμη του Φανταστικού», δεν διαβάζεται γραμμικά· βιώνεται. Η Κυκλαδική λιτότητα συναντά την ποπ υπερβολή. Η Αφροδίτη συνομιλεί με τον Ντέιβιντ Μπάουι, ενώ κάπου ανάμεσα παρεμβάλλεται η αισθησιακή γραμμή του Μίλο Μανάρα.
Η δουλειά του μοιάζει με έναν διάλογο αιώνων, όπου τίποτα δεν είναι τυχαίο και όλα λειτουργούν ως κομμάτια ενός παζλ που δεν φοβάται τις αντιφάσεις του. «Κουβαλώ μια τεράστια παράδοση, αλλά και όλους τους κόσμους των μίντια — το κόμικ, το animation, το διαδίκτυο. Δεν μπορώ να είμαι μονολιθικός», μας λέει.
Η έκθεση στήνεται σαν συμφωνία: ζωγραφική, γλυπτική, βίντεο συνυπάρχουν σε ισότιμους ρόλους. «Δεν δουλεύω ποτέ ένα έργο μόνο του», εξηγεί. «Όλα μαζί συγκροτούν ένα σύνολο που εξελίσσεται». Τα υλικά που επαναχρησιμοποιεί, σκουριασμένα ή φθαρμένα, δεν κρύβουν τον χρόνο τους. «Φέρουν τις μνήμες τους. Δεν τις σκεπάζω».
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Ξεκίνησε από τη χαρακτική και τη λογική της μήτρας: πολλαπλά αντίτυπα, διαρκείς παρεμβάσεις, μεταμορφώσεις. Από εκεί γεννήθηκε η κίνηση, το βίντεο, η ιδέα ότι το ένα έργο γεννά το άλλο. Και το φανταστικό; «Είναι η δύναμη της τέχνης. Η απλή απεικόνιση δεν αρκεί σήμερα».
Ο Μιχάλης Αρφαράς μιλά στο Culturenow και μας ξεναγεί στον εικαστικό του κόσμο, τις απόψεις του για την τέχνη, την ιστορική μνήμη, τις μνήμες των υλικών, αλλά και το μέλλον της εικόνας: από την τεχνητή νοημοσύνη μέχρι τη σχέση της με την κοινωνία και την Ιστορία.
Συνέντευξη στον Γιάννη Ασδραχά.
***
-Συνδυάζετε την τέχνη του Κυκλαδικού πολιτισμού με την ποπ κουλτούρα, την Αφροδίτη με τον Ντέιβιντ Μπάουι, αλλά και την Αφροδίτη του Μίλο Μανάρα. Πώς θα περιγράφατε τη σύνδεση που δημιουργείται μέσα από έργα τόσο διαφορετικών εποχών και περιόδων;
Νομίζω ότι αυτό έχει σχέση με το ότι εγώ είμαι Έλληνας, ο οποίος ζει στο τέλος του 20ού και στις αρχές του 21ου αιώνα. Φέρνω μια μεγάλη, μια τεράστια παράδοση μέσα μου, από την αρχαϊκή αρχαιότητα μέχρι σήμερα, και παράλληλα όλους αυτούς τους κόσμους που προέρχονται από τα μίντια της εποχής, όπως είναι το κόμικ, το animation, το διαδίκτυο κτλ. Φυσικά, όλα αυτά δημιουργούν έναν χαρακτήρα ο οποίος δεν μπορεί να είναι μονολιθικός. Δηλαδή είναι ένα κολάζ, ένα παζλ όλων αυτών των πολιτισμών που βρίσκονται μέσα μου και το ζω καθημερινά. Έχω σχέση μαζί τους.
-Το έργο σας δεν είναι μονοδιάστατο. Δεν είναι μόνο ζωγραφική, δεν είναι μόνο γλυπτική, δεν είναι μόνο βίντεο. Παρατηρώντας ο θεατής την έκθεσή σας, δεν αισθάνεται κάποια μορφή να υπερισχύει κάποιας άλλης. Έχουν ισότιμη αντιπροσώπευση, σαν να είστε ο μαέστρος και να διευθύνετε διάφορες μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης.
Ακριβώς έτσι. Είναι μία συμφωνία η οποία δημιουργείται από τον συνδυασμό και τη συνεργασία των διαφόρων μορφών εικαστικής έκφρασης. Οπωσδήποτε έχουμε μία σειρά από τεχνολογίες οι οποίες μας βοηθούν αυτή τη στιγμή να κάνουμε έργα που εμπεριέχουν όχι μόνο τη στατική εικόνα, δισδιάστατη ή τρισδιάστατη, αλλά μπορεί να διαμορφώνεται και ένα δεύτερο εκφραστικό επίπεδο στον χώρο και τον χρόνο, με βίντεο, animation και όλα τα υπόλοιπα τεχνολογικά επιτεύγματα της ανθρωπότητας σήμερα.
Ας σας κάνω ένα ερώτημα με αφορμή την τελευταία σας πρόταση. Έχω δει έργα από νέους κυρίως καλλιτέχνες που χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη. Βέβαια, το έργο προκύπτει ύστερα από τις κατευθύνσεις που δίνουν στην πλατφόρμα. Εσείς θα το ενσωματώνατε στην καλλιτεχνική σας γραφή;
Δεν έχω ενδοιασμούς, γιατί πιστεύω ότι όλα είναι εργαλεία. Νομίζω ότι αυτή τη στιγμή δεν είμαστε πια στην εποχή του ’70-’80, που υπήρχε ένας μινιμαλισμός, μια τέχνη που είχε τη σιωπή ως πολύ βασικό στοιχείο, τον κενό χώρο. Σε αντίθεση, αυτή τη στιγμή είμαστε σε μια πολύβουη τέχνη. Και αυτό νομίζω ότι είναι αποτέλεσμα αυτού του κόσμου που μας περιβάλλει, ο οποίος είναι πολύ βουβός.
-Ο τίτλος της έκθεσής σας «Η δύναμη του Φανταστικού» ακούγεται σαν μια δήλωση, δηλαδή ότι το φανταστικό αντιστέκεται. Σε τι μπορεί να αντισταθεί σήμερα το φανταστικό, κατά τη γνώμη σας;
Το φανταστικό είναι η αντιστροφή του πραγματικού και, οπωσδήποτε, η τέχνη, για να δημιουργήσει έργα που έχουν μια αύρα που θα συνομιλήσει με τον θεατή, πρέπει να έχουν φύγει από την απλή απεικόνιση. Οπότε εκεί μπαίνει το φανταστικό. Και νομίζω ότι το φανταστικό είναι η δύναμη της τέχνης. Η απλή απεικόνιση δεν αρκεί σήμερα.
-Επαναχρησιμοποιείτε στο έργο σας παλιά υλικά σε μια δεύτερη χρήση. Τι σας ελκύει; Η φθορά του χρόνου που φαίνεται πάνω τους; Οι μνήμες που κουβαλούν ή κάτι άλλο;
Οπωσδήποτε ο χρόνος γεννά τη φθορά. Το υλικό που έχει χρησιμοποιηθεί, για μένα, δεν έχει πεθάνει, αλλά μπορώ μέσα από την τέχνη να του δώσω μία άλλη υπόσταση, επομένως και μία νέα ζωή. Το μεταχειρίζομαι για να δημιουργήσω έργα, όπως κανείς χρησιμοποιούσε πιο παλιά την πέτρα, το μέταλλο, το ξύλο. Από την άλλη μεριά, πιστεύω ότι κάθε υλικό που χρησιμοποιείται φέρει μνήμες επάνω του. Όπως ένα κομμάτι σίδερο που έχει σκουριάσει ή ένα υλικό που φέρει αποτυπώματα από την ανθρώπινη χρήση. Αυτές είναι μνήμες που είναι εντυπωμένες στο υλικό. Δεν τις σκεπάζω· μένουν στο έργο.
-Σε αρκετά έργα σας οι μορφές βρίσκονται σε μια κατάσταση, ας το πούμε, ενδιάμεση. Δηλαδή δεν είναι ούτε πλήρως ανθρώπινες ούτε συμβολικές. Αυτό έχει σχέση με τη μεταμόρφωσή τους σε κάτι άλλο, χρησιμοποιώντας, ας πούμε, και την Αφροδίτη και το ομώνυμο έργο του διάσημου Ιταλού σκιτσογράφου, προτείνοντας κάτι τρίτο ή είναι ένας συνδυασμός;
Είναι μία τρίτη πρόταση. Η τέχνη δεν έχει τέλος· είναι μια συνεχής συνέχεια και εξέλιξη. Και αυτό ακριβώς δείχνω, χρησιμοποιώντας πάντα θέματα που είναι παρμένα από την προϊστορία, από την ιστορία της τέχνης κτλ. Αλλά και τα υλικά είναι ακριβώς το ίδιο. Δηλαδή είναι μία συνέχεια και μία εξέλιξη, η οποία φυσικά υπάρχει και στην ίδια την εξέλιξη του ανθρώπου. Δηλαδή όλα ρέουν. Κάτι που ούτε έχει φτάσει σε μία τελική μορφή ούτε και ένα έργο αποτελείται μόνο από ένα έργο.
-Άρα, αν καταλαβαίνουμε σωστά, το ένα έργο, πριν ολοκληρωθεί, διαμορφώνει και το άλλο. Σωστά;
Ναι, δεν δουλεύω ποτέ ένα έργο μόνο του. Όλα μαζί δείχνουν ότι είναι ένα σύνολο το οποίο μπορεί να λειτουργήσει και αυτόνομα και αδιάσπαστα.
-Πως προέκυψε αυτή η διαδικασία;
Ξεκίνησα από την έντυπη τέχνη. Γι’ αυτό με ενδιέφερε και η χαρακτική πολύ, διότι είχα μια μήτρα. Έχοντας, λοιπόν, πολλαπλά αντίτυπα, πέντε, δέκα, είκοσι, επεμβαίνω συνεχώς σε κάθε αντίτυπο με διαφορετικό τρόπο και δημιουργώ μία σειρά διαφορετικών έργων που έχουν μία αρχική μήτρα από την οποία ξεκίνησαν, αλλά διαμορφώνονται διαφορετικά. Και τελικά τα τελευταία έργα δεν θυμίζουν πια τίποτα από την αρχή. Μετά, όταν τα φωτογραφίζω με μια κινηματογραφική κάμερα, βλέπουμε ότι δημιουργείται κίνηση. Δηλαδή αλλάζει το έργο και μπαίνει το ένα μέσα στο άλλο και δημιουργείται ένα μέσο.
-Άρα η ενασχόλησή σας με τον κινηματογράφο/βίντεο είχε ως αφετηρία αυτή τη μέθοδο;
Ακριβώς. Ξεκινά από τη δυνατότητα της έντυπης τέχνης, με μια σειρά από αντίτυπα που μπορούσα να επεξεργαστώ έτσι ώστε να δημιουργηθεί κίνηση. Αυτό φαίνεται και σε έργα που έχω εδώ, όπου πίσω από τη φιγούρα υπάρχει μια άλλη φιγούρα. Έτσι είναι η ζωή μας.
-Είναι η τέταρτη φορά που συνεργάζεστε με την γκαλερί «Έκφραση». Όταν κάνετε μια έκθεση σε αυτόν τον χώρο, αισθάνεστε σαν να πιάνετε ένα νήμα που αφήσατε στην προηγούμενη παρουσία σας ή είναι κάθε φορά κάτι εντελώς καινούργιο;
Όχι, δεν είναι εντελώς καινούργιο. Είναι η συνέχεια. Είναι μία εξέλιξη. Δηλαδή υπάρχει μια εξέλιξη από την πρώτη έκθεση μέχρι σήμερα.
-Πριν από λίγες μέρες είχαμε την ανακάλυψη των φωτογραφιών των προς εκτέλεση κομμουνιστών της Καισαριανής. Εσείς, ως καλλιτέχνης που λειτουργείτε με την εικόνα, οι φωτογραφίες, άσχετα αν βρέθηκαν πριν από λίγες μέρες, επαναπροσδιορίζουν κάπως την ιστορική σας μνήμη σε σχέση με εκείνη την εποχή ή έχετε ήδη κάτι τεκμηριωμένο; έχει η εικόνα δύναμη;
Οπωσδήποτε έχει άμεση σχέση με την παρουσίαση μιας ιστορικής εποχής. Πιστεύω ότι η τέχνη είναι αποτέλεσμα της εποχής της. Για παράδειγμα, ο εξπρεσιονισμός είναι αποκύημα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Δεν θα εμφανιζόταν ποτέ η τέχνη του εξπρεσιονισμού εάν οι καλλιτέχνες δεν είχαν γνωρίσει τον πόλεμο, γιατί πολλοί από αυτούς ήταν στρατιώτες που επέζησαν και αποτύπωσαν τη φρίκη του πολέμου μέσα στα έργα τους. Αυτή τη στιγμή η τέχνη παρουσιάζεται σαν ένας κόσμος που έχει μεν πολλαπλότητα, δύναμη, χρώμα, κίνηση, αλλά κάπου έχει χάσει και τη βάση της, την ιστορική της βάση. Αυτό νομίζω ότι δείχνει και την πολιτική κατάσταση στην οποία βρίσκεται αυτή τη στιγμή ο κόσμος. Γιατί, όπως και να το κάνουμε, η τέχνη πάντα είναι καθρέφτης. Και η δική μου τέχνη απεικονίζει την εποχή στην οποία δημιουργείται.
Όσο για τις φωτογραφίες, οπωσδήποτε θα μας επηρεάσουν και νομίζω ότι θα παρουσιαστούν έργα που τις αφορούν στο άμεσο μέλλον. Μια τραγικότητα που ένιωσα από αυτές τις εικόνες είναι ότι αυτοί οι άνθρωποι, οι οποίοι εκτελέστηκαν, είχαν μπει στη φυλακή όχι από τους Γερμανούς αλλά από το καθεστώς Μεταξά. Και αυτή είναι το δράμα της ελληνικής ιστορίας που μας υπενθύμισαν αυτές οι εικόνες.
-Πρόσφατα έμαθα ότι κάποιοι καλλιτέχνες, όπως ο Νταλί, ο Μαν Ρει και άλλοι στα τέλη της δεκαετίας του 1930, έβλεπαν εφιαλτικά όνειρα, ξυπνούσαν τη νύχτα και τα έργα τους έβγαζαν κάτι απόκοσμο. Στην ουσία ήταν σαν δέκτες του ζοφερού μέλλοντος. Δηλαδή αισθάνονταν αυτό που θα γινόταν μετά από τρία-τέσσερα χρόνια, ότι θα καιγόταν η Ευρώπη. Θεωρείτε ότι οι καλλιτέχνες λειτουργούν ως ευαίσθητοι δείκτες της ιστορικής συγκυρίας;
Πιστεύω ότι η πραγματική τέχνη έχει πάντα κάτι από το μέλλον μέσα της. Μιλάω για την ουσιαστική τέχνη, όχι για τη διακοσμητική. Θα σας πω ένα παράδειγμα. Έζησα την πρώτη παρουσίαση των Nanas της Νίκη ντε Σαιν Φαλ στο Αννόβερο. Η πόλη αγόρασε τρία γλυπτά, τρεις μεγάλες, έγχρωμες, πληθωρικές γυναίκες της Γαλλίδας καλλιτέχνιδας. Στήθηκαν σε μια πλατεία της πόλης και τότε ξεσηκώθηκε όλο το Αννόβερο. Υπήρξαν έντονες αντιδράσεις, προσπάθειες να καταστραφούν τα έργα. Δεν βρήκαν καμία απήχηση στο κοινό, θεωρήθηκαν προκλητικά, υπερβολικά, ξένα προς την αισθητική της εποχής. Και όμως, σήμερα η έκθεση της Niki de Saint Phalle στο Αννόβερο είναι από τις μεγαλύτερες επιτυχίες στη Γερμανία. Ο κόσμος στέκεται σε ουρές για να τη δει. Τα έργα που κάποτε πολεμήθηκαν τώρα αποτελούν σύμβολα της πόλης. Η τέχνη πάντα έχει κάτι μελλοντικό να πει και δεν πρέπει να είμαστε πάρα πολύ άμεσοι στην κριτική μας όταν βλέπουμε ένα έργο, γιατί δεν ξέρουμε τι θα σημαίνει αυτό για το μέλλον και τι εμπεριέχει από αυτό. Εμείς δεν μπορούμε να το ξέρουμε σήμερα. Η ανθρωπότητα εξελίσσεται.
-Είναι κάτι που θα θέλατε να κάνετε και να το μεταφέρετε προς το μέλλον;
Ναι, θα ήθελα να κάνω ένα πειραματικό κινηματογραφικό έργο σε μεγάλο τιράζ.
