Κριτική Θεάτρου | «Οι Δίκαιοι» του Αλμπέρ Καμύ, στο θέατρο Αποθήκη, σε σκηνοθεσία Γιάννη Κακλέα

Μεγάλης λογοτεχνικής αξίας το σύνολο της δραματουργικής παραγωγής του Αλμπέρ Καμύ, καταγράφεται ως ένα θέατρο φιλοσοφικό, ένα θέατρο των ιδεών. Αυτή η κατηγοριοποίηση συνιστά το γενικό πλαίσιο που εδράζεται τόσο στις σπουδές Φιλοσοφίας του ίδιου του συγγραφέα και στην ανάγκη του να αποδώσει τις φιλοσοφικές ανησυχίες του μέσα από τη «γλώσσα» και τους κώδικες της σκηνής όσο και στην επίδραση του μεγάλου μέντορα Ζακ Κοπώ και του καλλιτεχνικού καρπού του, του Vieux-Colombier. Δεν ήταν μόνο η προσήλωση του Κοπώ στο κείμενο, στο ύφος και την αισθητική του θεατρικού λόγου που επηρέασε βαθιά τη σχέση του Καμύ με το θέατρο, αλλά και η αμέριστη βοήθεια που τού παρείχε, κυρίως σε ζητήματα ρεπερτορίου, προκειμένου να οργανώσει το Théâtre de l’Équipe στην Αλγερία, παρότι η εμπειρία του Καμύ επάνω στα σανίδια της σκηνής είχε αρχίζει να σμιλεύεται νωρίτερα, ενόσω πειραματιζόταν στο Théâtre du Travail.

Έχει μια σημασία η καταγραφή αυτής της διαδρομής και των αναζητήσεων του Καμύ στο θέατρο, καθώς τα πονήματά του συμπυκνώνουν αρκετά περισσότερα στοιχεία από ένα θέατρο που εστιάζει στο κείμενο και τις ιδέες. Επιπλέον, η πεποίθησή του ότι το θέατρο μοιάζει με τόπο ιερό (συγκεκριμένα με μοναστήρι ή εκκλησία, μακριά από την αναταραχή του κόσμου), όπως και η προσωπική του εμπλοκή σε διάφορους προμαχώνες δημιουργίας (συγγραφέας, σκηνοθέτης, ηθοποιός) σφυρηλάτησαν μια σχέση του με τη δραματουργία, και εν γένει με το θέατρο, περισσότερο πανοραμική, με δείγματα γραφής ετερόκλητα όσο και συνθετικά, στον βαθμό που συγχωνεύουν πλείστες όσες πρακτικές και παραδόσεις. Έτσι, για παράδειγμα, η «Παρεξήγηση» και ο «Καλιγούλας» συνομιλούν πιο άμεσα με μια σύλληψή του για το Παράλογο που τόσο αφοπλιστικά περιέγραψε στον «Μύθο του Σίσυφου», οι «Δίκαιοι» ακολουθούν τα χνάρια μιας μοντέρνας τραγωδίας, ενώ οι «Δαιμονισμένοι» ανταποκρίνονται στην ανάγκη μεταστοιχείωσης ενός πεζού αριστουργήματος σε θεατρικό έργο, κατά το πρότυπο  του Κοπώ με τους «Αδελφούς Καραμαζόφ».

Η ίδια η μορφολογία των έργων του Καμύ που συγκεράζουν εντός τους, προς χάρη προσφιλέστερων θεατρικών όρων, στοιχεία τραγωδίας, ρομαντικού δράματος ή και, ενίοτε, μελοδράματος, δημιουργεί αναμφίβολα μια ετεροβαρή σχέση με το φιλοσοφικό υπόβαθρό τους. Κατά συνέπεια, η από σκηνής καταβύθιση στον κόσμο των ιδεών του διέρχεται αναπόδραστα μέσα από τα ίδια τα βαθιά θεατρικά του ένστικτα και τις εμπειρίες του, που διαμορφώνουν μια αντίληψη του δράματος περισσότερο πλαστική και θεατρικά οικεία, στον αντίποδα μιας άκαμπτης και αποστειρωμένης διανοητικής κατασκευής.

Ως εκ τούτου, είναι εύστοχη η παρατήρηση του Μάρτιν Έσσλιν ότι μια ομάδα συγγραφέων (Ζιρωντού, Ανούιγ, Σαλακρού, Καμύ) «παρουσιάζουν τη δικιά τους αίσθηση για το παράλογο της ανθρώπινης ύπαρξης, με μια μορφή εξαιρετικά διαυγή και με επιχειρήματα και συλλογισμούς λογικά οικοδομημένα· ενώ το Θέατρο του Παραλόγου μοχθεί να εκφράσει τη δικιά του αίσθηση για την χωρίς νόημα ανθρώπινη ύπαρξη και την ανεπάρκεια της ορθολογιστικής προσέγγισης με μια ειλικρινή εγκατάλειψη κάθε ορθολογιστικής επινόησης και επαγωγικού συλλογισμού». 

Ο Γιάννης Κακλέας έχοντας κατανοήσει τη φυσιογνωμία των έργων του Γάλλου συγγραφέα, προσάρμοσε τους «Δίκαιους», ακριβώς, μέσα σε εκείνες τις αισθητικές συντεταγμένες που δεν θα πρόδιδαν ούτε τον θεατράνθρωπο ούτε τον διανοητή και φιλόσοφο Καμύ. Και παρά το γεγονός ότι χρησιμοποιήθηκε η χρήση φιλμ που προσιδιάζει σε τυπικές επικές ή ντοκουμενταρίστικες προσεγγίσεις (δεδομένου ότι οι «Δίκαιοι» βασίζονται σε πραγματική ιστορία [στη δολοφονία του μεγάλου Δούκα Σεργκέι από μια ομάδα επαναστατών σοσιαλιστών το 1905 στη Μόσχα]), η σκηνοθεσία του δεν αφομοιώθηκε από μεγάλες εικόνες φόρμας (κάτι που, ενδεχομένως, θα φάνταζε αναχρονιστικό), αλλά ανέπνεε ωσάν ένα «ολικό δημιούργημα» που χαρακτηρίζεται, από μια αλληλοπεριχώρηση στοιχείων. Επιπλέον, είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι ο Κακλέας έχει αναβαθμίσει τον ήχο στις παραστάσεις του, απομακρυσμένο από τους ρόλους του ντεκόρ, της σκηνικής ενδυνάμωσης, της συγκινησιακής υποκίνησης. Πρόκειται για μια πρακτική που, όταν γίνεται με σύνεση, προσδίδει αρμονία και μέτρο στον λόγο και τα δρώμενα και σταθμίζει με ακρίβεια τις ερμηνευτικές εντάσεις ως κάτι υπόρρητο και δημιουργικά καθοδηγητικό. Στην ίδια γραμμή με την ηχητική δημιουργία του Βάιου Πράπα κινήθηκε και η σχεδόν γλυπτική ατμόσφαιρα των φωτιστικών περιβαλλόντων της Στέλλας Κάλτσου. Μαζί τους συνδιαλέγεται αγαστά τόσο η απέριττη μέσα στην υποβλητικότητά της σκηνογραφική ιδέα της Ηλένιας Δουλαδίρη όσο και ο κομβικός, και χωρίς υπερβολές (που δεν ασφυκτικά μέσα σε αυστηρές σημάνσεις),  ενδυματολογικός κώδικας του Νίκου Χαρλαύτη.

Στο πεδίο των ερμηνειών η παράσταση ευτυχεί, καθώς συνταιριάζεται η παρουσία  έμπειρων και ταλαντούχων νεότερων ηθοποιών, με τη δεινότητα του Γιάννη Κακλέα να εισχωρεί και στις πιο λεπτές ακόμα πτυχώσεις των ερμηνευτικών αποδόσεων. Ο Καλιάγιεφ του Κωνσταντίνου Μπιμπή φέρνει στην επιφάνεια τα αδήριτα διλήμματα του επαναστατικού αγώνα με διαύγεια και καθαρότητα και χωρίς παράταιρες δραματικές διογκώσεις. Η Ντόρα της Βερόνικας Δαβάκη ισορροπεί ανάμεσα στους δύο μεγάλους πόλους, την ιδέα και τον έρωτα, με μια εσωτερικότητα που μοιάζει με μουσική παρτιτούρα. Γερά αγκυρωμένος στον μαχητικό του οίστρο ο Στεπάν του Νίκου Δερτιλή διαγράφει ένα ολοκληρωμένο αντίπαλο δέος ως προς τον σκεπτόμενο Καλιάγιεφ, ενώ, κάπου ενδιάμεσα, η ήρεμη δύναμη του Μπορίς-Γιάννη Σαμψαλάκη προβάλλει ως κέντρο βάρους. Σκηνικά δραστήρια η παρουσία του Αλεξέι από τον Χρήστο Τσάβο, ενώ η παρουσίες του Δημήτρη Γεωργαλά, ως αστυνομικός Σκουράτοφ, και της Τζούλης Σούμα ως Μεγάλη Δούκισσα θέτουν με ερμηνευτικά στιβαρό τρόπο τις αντιφάσεις και τις ανατροπές που φορτίζουν με περαιτέρω δραματική δυναμική το έργο: ο πρώτος επιχειρώντας μια διύλιση που θέλει το έγκλημα αφηρημένο και τυφλό, αποκομμένο από την όποια ιδέα,  και η δεύτερη προχωρώντας σε μια πρόταση μεταφυσικής εξιλέωσης.

Διαβάστε επίσης:

Οι Δίκαιοι, του Αλμπέρ Καμύ σε σκηνοθεσία Γιάννη Κακλέα στο Θέατρο Αποθήκη