«Ο φόβος μπροστά στην ελευθερία» του Έριχ Φρομ είναι ένας άριστος οδηγός αυτογνωσίας για τον σύγχρονο άνθρωπο

Σήμερα όσο ποτέ, ο σύγχρονος άνθρωπος αισθάνεται πιο ελεύθερος από ποτέ, ελεύθερος να δράσει, να δημιουργήσει, να ενεργήσει, να δραστηριοποιηθεί στον τομέα που τον ενδιαφέρει. Δεν έχει τα βαρίδια του παρελθόντος, εκείνα της εκκλησίας για παράδειγμα που στην εποχή της Αναγέννησης τον περιόριζαν και τον καθιστούσαν έρμαιο των πεποιθήσεων μιας εξουσίας η οποία στραγγάλιζε την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και ελευθερία – η Ιερά Εξέταση ήταν το απόλυτο μαστίγιο και τροχοπέδη σε κάθε μορφή ανεξαρτησίας και ελεύθερης βούλησης – και την χειραγωγούσε με τον χειρότερο τρόπο. Ωστόσο, η ελευθερία την οποία απολαμβάνουμε σήμερα ύστερα από δύο Παγκοσμίους πολέμους, ιστορικές πολιτικές και κοινωνικές ανακατατάξεις είναι εκείνη που όλοι θα περίμεναν και θα εύχονταν; Προφανώς, μιλάμε για τον ελεύθερο άνθρωπο σε κράτη ευνομούμενα και δημοκρατικά όπου δεν επικρατούν παρωχημένες αντιλήψεις, δικτατορικά καθεστώτα και άλλα φαινόμενα ολιγαρχίας και διαφθοράς. Σε εκείνα τα κράτη, τα ανελεύθερα, η λέξη ελευθερία παραμένει κενό γράμμα, ένα ευχολόγιο το οποίο δεν έχει ακόμα εκπληρωθεί.

Η ελευθερία ως πυξίδα, ως οδηγός ζωής και ύπαρξης για τον σύγχρονο άνθρωπο

Ο στωικός φιλόσοφος Επίκτητος στο δικό του κείμενο Περί ελευθερίας έγραφε χαρακτηριστικά: «Ελεύθερος είναι εκείνος που ζει όπως θέλει, που κανένας δεν μπορεί να τον εξαναγκάσει να κάνει το οτιδήποτε, που τίποτα δεν μπορεί να του σταθεί εμπόδιο, που τίποτα δεν μπορεί να του επιβληθεί με το ζόρι ͘  εκείνος που όταν κάτι το επιλέγει δεν συναντά αντίσταση, που όταν κάτι το επιθυμεί το έχει, που ποτέ δεν του συμβαίνει κάτι που να μη θέλει να του συμβεί». Η άποψη αυτή του Επίκτητου είναι πρωταρχική και αυτήν αναπαράγει με τις δικές του πεποιθήσεις και αναλύσεις ο Έριχ Φρομ. Ο άνθρωπος του σήμερα δεν είναι ελεύθερος αν απλά ακολουθεί όλα όσα η κοινωνία και ο περίγυρός του επιτάσσουν ως δεδομένα, δεν οφείλει να συντάσσεται πάντα με όσα επιβάλλει το κοινωνικό γίγνεσθαι και να ενστερνίζεται απόψεις άλλων. Αυτό δεν είναι η δική του άποψη, απλά επειδή δεν έχει τρόπο να εκφραστεί παρακολουθεί τις εξελίξεις έκων άκων. Αυτό που ο Φρομ προτείνει είναι ο σύγχρονος άνθρωπος να μπορεί να λέει όχι και να αρνείται ό,τι δεν τον εκπροσωπεί, να μην αναγκάζεται δηλαδή να είναι παθητικός. Γιατί μπορείς να είσαι ό,τι οι άλλοι ζητούν, αλλά τότε έχεις χάσει κάτι από τον εαυτό σου.

Ο Φρομ επικεντρώνεται έντονα και στην ανάγκη του ανθρώπου να ανήκει κάπου και αν δεν ανήκει νιώθει χαμένος και δεν έχει σκοπό. Όποιος ελεύθερα συλλογάται, συλλογάται καλά έγραφε ο σπουδαίος Ρήγας Βελεστινλής, εκείνος που έδωσε τη ζωή του υπέρ της υπέρτατης αξίας της ελευθερίας, εκείνος που αντιστάθηκε σε δύσκολες εποχές. Να λοιπόν μια χάρτα που μπορούμε και εμείς να ακολουθήσουμε στο σήμερα και με την οποία ο Φρομ συμφωνεί. Ο ίδιος ο Φρομ χρησιμοποιεί πλείστα παραδείγματα από την λογοτεχνία για να επιβεβαιώσει τα λεγόμενά του. Αναφέρεται επί παραδείγματι στον πατέρα της λογοτεχνίας Ονορέ ντε Μπαλζάκ, σε ένα χωρίο από Το μαρτύριο του εφευρέτη όπου αναφέρει τα εξής πολύ ενδιαφέροντα: «Μάθε όμως ένα πράγμα και χάραξέ το βαθιά στο ακόμα εύπλαστο μυαλό σου: Ο άνθρωπος τρέμει τη μοναξιά. Και από όλα τα είδη μοναξιάς η ηθική μοναξιά είναι η χειρότερη. Οι πρώτοι ερημίτες ζούσαν με τον Θεό, κατοικούσαν στον πιο πυκνοκατοικημένο κόσμο, που είναι ο κόσμος των πνευμάτων…». Εκείνος που μπορεί και στέκεται απέναντι σε ό,τι τον βρίσκει ασύμφωνο μπορεί να μένει μόνος αλλά έχει βρει το νόημα των όσων ο ίδιος πρεσβεύει και σίγουρα θα βρει και άλλους συνοδοιπόρους στο δρόμο του.

Μια άλλη διάσταση του θέματος είναι στην σημερινή εποχή πως ο άνθρωπος έχει αποκοπεί από τον ομφάλιο λώρο του που δεν είναι άλλος από τον άλλο άνθρωπο από τη μία μεριά και από την άλλη τη μητέρα φύση που τόσο έχει ανάγκη. Παράδειγμα του Φρομ ο Ροβινσώνας Κρούσος από το περίφημο μυθιστόρημα του Κούπερ όπου ο Ροβινσώνας βρήκε ουσιαστικά στο πρόσωπο του Παρασκευά μια συντροφιά που τόσο του έλειπε. Είναι αυτό που οι Βρετανοί σημειώνουν πολύ εύστοχα πως ουδείς άνθρωπος είναι νησί. Ο Φρομ ως προς την απότομη αποκόλληση του ανθρώπου τόσο από τον φυσικό όσο και τον κοινωνικό κόσμο επισημαίνει πως «η ολοένα ενισχυόμενη πορεία αποκοπής του ατόμου από τους πρωταρχικούς του δεσμούς, είναι μια πορεία την οποία θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε διαδικασίας εξατομίκευσης, και φαίνεται να κορυφώθηκε στη νεότερη ιστορία μας, δηλαδή κατά τους αιώνες που μεσολάβησαν ανάμεσα στη Μεταρρύθμιση και τη σημερινή εποχή». Το βιβλίο αυτό του Φρομ αν και γράφτηκε πριν από 85 χρόνια παραμένει επιδραστικό και επίκαιρο γιατί η τεχνολογία και η τεχνητή νοημοσύνη ενισχύουν δραματικά τα όσα υπερασπίζεται ο Φρομ.

Ο Σπινόζα έλεγε πως “ο σοφός σκέφτεται τη ζωή, όχι τον θάνατο”. Και ο Φρομ με όχημα τους φιλοσόφους που έχουν επηρεάσει τη σκέψη του και την φιλοσοφία του ξεδιπλώνει εδώ όλες τους τις ανησυχίες και τις αγωνίες σε μια εποχή που τίποτα δεν συγκρίνεται με τη σημερινή όπου το πρόβλημα έχει υπερδιογκωθεί μιας και η καπιταλιστική μηχανή έχει αφουγκραστεί τις αδυναμίες του ανθρώπου και τον πυροβολεί ασύστολα με κάθε πιθανό τρόπο καθιστώντας τον σκλάβο των επιθυμιών του. Ο Φρομ είναι αναγκαίος και απαραίτητος στον καθένα ξεχωριστά και αν και έχουν περάσει 42 χρόνια από την πρώτη έκδοση του βιβλίου παραμένει ένας φάρος ελπίδας, λογικής και σωφροσύνης μέσα στον ορυμαγδό του κέρδους και της απληστίας. Ο Φρομ ονειρεύεται μια άλλη κοινωνία απαλλαγμένη από τέτοιου είδους βαρίδια και το περιγράφει εκτενώς: “Η πραγμάτωση της νέας κοινωνίας και του νέου Ανθρώπου είναι δυνατή μόνο αν τα παλιά κίνητρα του κέρδους, της εξουσίας και του ακαδημαϊσμού αντικατασταθούν από καινούρια: να είσαι, να μοιράζεσαι, να κατανοείς ͘ κι ακόμη, αν ο χαρακτήρας της αγοράς αντικατασταθεί από τον δημιουργικό, φιλάνθρωπο χαρακτήρα ͘ και αν η θρησκεία της κυβερνητικής αντικατασταθεί από ένα νέο ριζοσπαστικά ανθρωπιστικό πνεύμα”.

Απόσπασμα από το βιβλίο «Ο φόβος μπροστά στην ελευθερία»

«Το άτομο το οποίο παραιτείται από τον ατομικό του εαυτό και γίνεται αυτόματο, πανομοιότυπο με εκατομμύρια άλλα αυτόματα γύρω του, δεν είναι πια καταδικασμένο να αισθάνεται μοναξιά και άγχος. Όμως το τίμημα που πληρώνει είναι τεράστιο: είναι η απώλεια του ίδιου του εαυτού του»

Διαβάστε επίσης:

Έριχ Φρομ – Ο φόβος μπροστά στην ελευθερία: Βιβλίο φιλοσοφίας και ψυχολογίας