Χρήστος Καπενής: Η σχεδόν διαστροφική σχέση ανάμεσα στον καλλιτέχνη και το βλέμμα του θεατή

Υπάρχει μια παράδοξη βία στο να σε κοιτάζουν. Μια απαίτηση να υπάρξεις με τρόπο συγκεκριμένο, αναγνωρίσιμο, σχεδόν ερμηνεύσιμο. Και όμως, ο καλλιτέχνης κατοικεί συχνά σε αυτό που διαφεύγει. Εκεί, σε αυτή την ένταση ανάμεσα στο ορατό και το άρρητο, γεννήθηκε «Η τέχνη του να Μην»—ως μια πράξη άρνησης, ως μια άσκηση παραμονής στο ανολοκλήρωτο.

Το διήγημα «Ο Καλλιτέχνης της Πείνας» του Φραντς Κάφκα δεν είναι απλώς μια ιστορία για έναν άνθρωπο που αρνείται να τραφεί. Είναι μια αφήγηση για την αποτυχία της κατανόησης, για την αδυναμία της επικοινωνίας, για την τραγική ειρωνεία του να αφιερώνεις τον εαυτό σου ολοκληρωτικά σε κάτι που κανείς δεν μπορεί να συλλάβει. Ο καλλιτέχνης της πείνας δεν λιμοκτονεί για να εντυπωσιάσει· λιμοκτονεί γιατί δεν βρίσκει τίποτα άξιο να τον θρέψει. Και ίσως εκεί ακριβώς βρίσκεται η πιο βαθιά του εξομολόγηση.

Στην παράσταση «Η τέχνη του να Μην», αυτή η εξομολόγηση μετασχηματίζεται σε μια σωματική και ακουστική εμπειρία μέσω της μνήμης. Ως δημιουργός και ερμηνευτής, νιώθω συχνά σαν ένα άγριο ζώο μέσα σε κλουβί. Όχι γιατί με έχουν φυλακίσει, αλλά γιατί έχω αποδεχτεί το πλαίσιο. Το κοινό στέκεται απέναντί μου με μια προσδοκία—να δει, να νιώσει, να συγκινηθεί. Και εγώ, από την πλευρά μου, υπάρχουν ημέρες που παλεύω ανάμεσα στην ανάγκη να ανταποκριθώ και στην αδυναμία να προσφέρω κάτι που δεν προδίδει την αλήθεια μου.

Υπάρχει μια σχεδόν διαστροφική σχέση ανάμεσα στον καλλιτέχνη και το βλέμμα του θεατή. Η ματαιοδοξία εισχωρεί αθόρυβα: θέλεις να σε δουν, να σε πιστέψουν, να σε καταλάβουν, να θυμούνται την ιστορία σου. Αλλά την ίδια στιγμή, γνωρίζεις πως αυτό που αναζητούν δεν είναι ποτέ ακριβώς αυτό που είσαι. Έτσι, αρχίζεις να κατασκευάζεις. Να αφαιρείς. Να «μην» είσαι. Και κάπου εκεί, μέσα σε αυτή την άρνηση, γεννιέται μια άλλη μορφή αλήθειας—σκληρή, γυμνή, σχεδόν απάνθρωπη.

Ο καλλιτέχνης της πείνας οδηγείται τελικά στη λήθη, όχι επειδή απέτυχε, αλλά επειδή ο κόσμος κουράστηκε να τον κοιτάζει. Γιατί ο κόσμος είχε τόση λίγη υπομονή μαζί του; Η πείνα του δεν έγινε ποτέ κατανοητή. Ίσως γιατί η ίδια η ανθρώπινη φύση δεν αντέχει να αντικρίσει την απόλυτη έλλειψη. Ζούμε μέσα σε μια διαρκή επιθυμία—για νόημα, για πληρότητα, για κάτι που θα μας ολοκληρώσει. Και όμως, αυτή η επιθυμία παραμένει ανικανοποίητη, σαν μια πληγή που αρνείται να κλείσει.

Η τέχνη, σε αυτό το πλαίσιο, μοιάζει με μια απέλπιδα προσπάθεια να δοθεί μορφή σε αυτή την έλλειψη. Αλλά τι συμβαίνει όταν η ίδια η τέχνη αποκαλύπτει τη ματαιότητά της; Όταν αντί να γεφυρώνει το χάσμα, το βαθαίνει; «Η τέχνη του να Μην» δεν προσπαθεί να παρηγορήσει. Δεν προσφέρει λύσεις. Αντίθετα, επιμένει να στέκεται μέσα στο κενό, να το κατονομάζει, να το εκθέτει.

Ως καλλιτέχνης, αναγνωρίζω μέσα μου αυτή τη διπλή κίνηση: την ανάγκη να εκφραστώ και την επιθυμία να εξαφανιστώ. Να υπάρξω και ταυτόχρονα να αρνηθώ την ύπαρξή μου. Είναι μια σύγκρουση που δεν έχει επίλυση, αλλά βιώνεται. Και ίσως εκεί βρίσκεται η ουσία της δημιουργίας—όχι στην επίτευξη, αλλά στην αποτυχία. Όχι στην πληρότητα, αλλά στην έλλειψη.

Το «Να Μην» του τίτλου δεν είναι άρνηση με την κοινή έννοια. Είναι μια πράξη αντίστασης απέναντι στην υποχρέωση να είμαστε κάτι συγκεκριμένο, κάτι αναγνωρίσιμο, κάτι καταναλώσιμο. Είναι μια υπενθύμιση πως η ταυτότητα δεν είναι δεδομένη, αλλά διαρκώς υπό διαπραγμάτευση. Και πως η τέχνη, αν έχει ακόμη κάποια αξία, ίσως βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη ρευστότητα.

Στο τέλος, όπως και ο καλλιτέχνης της πείνας, στεκόμαστε απέναντι σε ένα κοινό που ίσως δεν θα καταλάβει ποτέ πλήρως. Και αυτό είναι εντάξει. Γιατί η πράξη της δημιουργίας δεν είναι υπόσχεση κατανόησης. Είναι μια πράξη ύπαρξης—εύθραυστης, αντιφατικής, βαθιά ανθρώπινη.

Ίσως τελικά να μην υπάρχει τίποτα να ειπωθεί που να μπορεί να μας σώσει από αυτή τη ματαιότητα. Αλλά υπάρχει κάτι στο να συνεχίζεις, να εκτίθεσαι, να «μην» υποχωρείς. Και σε αυτή την επιμονή, όσο παράδοξη κι αν είναι, κρύβεται μια μορφή ελευθερίας.

Διαβάστε επίσης:

«Η Τέχνη του να Μην» στον Steehos Space: Η ομάδα MASH εμπνέεται από τον Κάφκα