Ευάρεστος Πιμπλής: Η αποδοχή της εγγενούς ευαλωτότητάς μας συνιστά δύναμη

Ένα βιβλίο που θέτει πολλά και σημαντικά ερωτήματα, και το οποίο κυκλοφορεί σε ένα πολιτιστικό σημείο καμπής ως προς αυτό που αποκαλούμε “ανδρική ταυτότητα”, είναι το βιβλίο του Ευάρεστου Πιμπλή με τίτλο «Πέρα από τη συναίνεση». Στη Γαλλία του μέλλοντος, η δυσφορία ως προς την απώλεια της κυριαρχίας του παραδοσιακού αντρικού μοντέλου φέρνει τον Ενζό, έναν άντρα που προσπαθεί μάταια να κρατήσει τον ρόλο που του έμαθαν του με νύχια και με δόντια, στο επίκεντρο μιας μιντιακής φρενίτιδας. Οι ερωτικοί του παρτενέρ συναίνεσαν σε συνεύρεση μαζί του και υπό τους όρους του, ωστόσο στον απολογισμό ένα αίσθημα προσωπικής ελευθερίας και αξιοπρέπειας χρωματίζει αυτές τους τις εμπειρίες με μελανά χρώματα. Δεν έλειπε η συναίνεση, έλειπε όμως κάτι άλλο, και αυτό είναι ένα από τα ερωτήματα που θα εξερευνήσει ο συγγραφέας στο ανά χείρας βιβλίο.

***

– Το κίνημα #MeToo παίζει σημαντικό ρόλο στο βιβλίο σας, ως προπομπός του κινήματος #BeyondConsent το οποίο περιγράφετε. Θυμάστε σε τι ηλικία ήσασταν και τι ήταν αυτό που σας έκανε τη μεγαλύτερη εντύπωση όταν ακούσατε για πρώτη φορά το #MeToo;

Το χάσταγκ #MeToo πρωτοχρησιμοποιήθηκε στα κοινωνικά δίκτυα το 2007. Έγινε όμως παγκοσμίως γνωστό δέκα χρόνια αργότερα, τον Οκτώβριο του 2017, όταν οι εφημερίδες New York Times και New Yorker αποκάλυψαν τις υποθέσεις σεξουαλικής κακοποίησης του Harvey Weinstein. Είχα μόλις κλείσει τα δεκαοκτώ και πρέπει να ομολογήσω πως δεν θυμάμαι καλά την ανάδυση του ίδιου του #MeToo. Θυμάμαι όμως ξεκάθαρα την εμφάνιση, την ίδια περίοδο, του #BalanceTonPorc, της γαλλικής εκδοχής του #MeToo (κυριολεκτικά: «κατάγγειλε το γουρούνι σου»). Είχα μόλις εγκατασταθεί στο Παρίσι για σπουδές και το κίνημα αυτό είχε πάρει τεράστιες διαστάσεις. Σε όλη τη χώρα, σε εταιρείες, συλλόγους και πανεπιστήμια, χιλιάδες γυναίκες κατάγγελλαν άνδρες που τις είχαν κακοποιήσει.

Η έννοια της συναίνεσης πήρε τότε κεντρική θέση στον δημόσιο διάλογο, ενισχυμένη από όλο και πιο οργανωμένα φεμινιστικά κινήματα, υποστηριζόμενα από προοδευτικές πολιτικές δυνάμεις, ενώ, από την άλλη πλευρά, τα συντηρητικά μέσα έκαναν λόγο για επικίνδυνα «μιντιακά δικαστήρια». Προσωπικά, συγκρατώ κυρίως το φαινόμενο της απελευθέρωσης του λόγου, τόσο μέσα από την καλλιτεχνική δημιουργία όσο και μέσα από τις συζητήσεις με τους δικούς μου ανθρώπους. Για μένα, το πιο σοκαριστικό ήταν πόσες γυναίκες στις παρέες μου μου αποκάλυψαν πως είχαν υποστεί σεξουαλικές επιθέσεις. Έτσι αντιλήφθηκα πραγματικά πόσο μαζικό ήταν αυτό το φαινόμενο. Εν κατακλείδι, το #MeToo συνόδευσε τα χρόνια της ενηλικίωσής μου. Χωρίς το #MeToo, δεν θα μπορούσε να υπάρξει το βιβλίο μου.

– Ο Ενζό, ο “μάτσο” άντρας του βιβλίου σας, αναφέρεται στα άτομα με τα οποία εμπλέκεται ερωτικά σαν να είναι άψυχα αντικείμενα. Πιστεύετε ότι αυτός ο συναισθηματικός ακρωτηριασμός μπορεί να περιοριστεί εκεί ή επεκτείνεται σε όλες τις σχέσεις που μπορεί να έχει ένας τέτοιος άνθρωπος;

Ο Ενζό αντιλαμβάνεται τα σώματα με τα οποία συνευρίσκεται ως εργαλεία στην υπηρεσία της ανάγκης του για κυριαρχία. Το γεγονός ότι οι άλλοι συναινούν σε αυτή την κυριαρχία ενισχύει μέσα του την πεποίθηση ότι είναι ανώτερός τους. Αυτή η αντίληψη αναδεικνύει ένα όριο της ίδιας της έννοιας της συναίνεσης, καθώς η συναίνεση των άλλων φαίνεται να νομιμοποιεί, στα μάτια του, μια ιεράρχηση μεταξύ των ανθρώπων. Ωστόσο, από τη στιγμή που οι άλλοι αρχίζουν να αμφισβητούν αυτή τη συναίνεση και να τον καλούν να αναμετρηθεί με τα συναισθήματά του, ο Ενζό νιώθει τη δύναμή του να κλονίζεται. Για εκείνον η ισχύς ταυτίζεται με τη συμμόρφωση προς τα παραδοσιακά πρότυπα της ανδρικής ταυτότητας, στα οποία η ευαισθησία και το συναίσθημα δεν έχουν θέση. Ωστόσο, αυτός ο συναισθηματικός ακρωτηριασμός αποδεικνύεται, στην πορεία της αφήγησης, όχι πηγή δύναμης, αλλά ένδειξη μιας βαθύτερης ευαλωτότητας.

– Η μητέρα του Ενζό συντέλεσε κι εκείνη με τις διδαχές της στη διαμόρφωση του αντρικού προτύπου που προσπάθησε να ενσαρκώσει ο γιος της, ο οποίος μάλιστα τη θεωρεί εν μέρει υπεύθυνη για τις μετέπειτα πράξεις του. Ποιος πιστεύετε ότι είναι, ή μπορεί να είναι, ο ρόλος των γυναικών στα πρότυπα που διαιωνίζονται; Τίθεται θέμα “ευθύνης” τους;

Διαβάζοντας το οπισθόφυλλο του βιβλίου, θα μπορούσε κανείς να πιστέψει ότι οι γυναίκες απουσιάζουν απ’ αυτό. Ωστόσο, αν και οι δύο βασικοί χαρακτήρες είναι άνδρες, οι γυναικείοι χαρακτήρες παίζουν σημαντικό ρόλο στην πλοκή. Η μητέρα του Ενζό εμφανίζεται από τις πρώτες σελίδες. Βλέπουμε τον τρόπο με τον οποίο συμβάλλει στη διαμόρφωση της ανδρικής του ταυτότητας, επιδιώκοντας να τον κάνει «αληθινό» αρρενωπό άντρα. Τον εκπαιδεύει με σκοπό να μπορέσει να τα βγάλει πέρα στον πατριαρχικό κόσμο στον οποίο ζει. Την ίδια, την ικανοποιεί το να είναι η μητέρα ενός επιτυχημένου άντρα. Όμως, όσο τα χρόνια περνούν και η κοινωνία αλλάζει —ιδίως μετά το #MeToo— συνειδητοποιεί ότι τα πατριαρχικά πρότυπα τα οποία αναπαρήγαγε στην ανατροφή του γιου της έρχονταν σε αντίθεση με τη δική της ελευθερία και πως δεν είναι πλέον της μόδας οι «μάτσο» άντρες. Παροτρύνει τον Ενζό να αλλάξει. Εκείνος όμως δεν θέλει και το βιώνει αυτό ως προδοσία. “Είμαι άντρας μπρούτζινος. Από καλούπι σύμφωνο με τα ιδεώδη της κοινωνίας, που το κάθε μέλος της συμμετείχε επιμελώς στο φινίρισμα και στη στίλβωση του περιγράμματός μου. Της κοινωνίας που τώρα επιδιώκει να με θρυμματίσει, έκπληκτη από την αντοχή του κράματος που η ίδια σφυρηλάτησε.” Στα λόγια αυτά του Ενζό, θα μπορούσε άνετα κανείς να αντικαταστήσει τη λέξη «κοινωνία» με τη λέξη «μητέρα». Ενώ ο Ενζό γίνεται ολοένα και πιο αντιδραστικός, η μητέρα του αισθάνεται ολοένα και πιο υπεύθυνη για το πώς αυτός έγινε. Και πράγματι, είναι εν μέρει υπεύθυνη για το ποιος είναι ο γιος της. Αλλά νομίζω πως δεν πρέπει να την κατακρίνουμε γι’ αυτό. Ο καθένας πράττει όπως μπορεί, με βάση ό,τι θεωρεί σωστό, ανάλογα με όσα γνωρίζει και με ό,τι θεωρείται κανονικό στον κόσμο του. Το σημαντικότερο είναι να παραμένει κανείς ανοιχτός στην αλλαγή, στην αναθεώρηση όσων θεωρούνται κανονικά και να αποδέχεται ότι μπορεί να έχει κάνει λάθη. Αυτή είναι για μένα η πραγματική έννοια της ευθύνης.

– Στο βιβλίο σας τίθεται το θέμα της επιθυμίας και πώς αυτή μπορεί να είναι ελεύθερη και όχι κατασκευασμένη από τα κοινωνικά πρότυπα. Δεδομένου ότι είμαστε πάντα, σε ένα βαθμό τουλάχιστον, προϊόντα της οικογένειας και της κοινωνίας στην οποία γαλουχηθήκαμε, ποιο θα ήταν ένα σχετικά ασφαλές κριτήριο;

Η λέξη ελευθερία εμφανίζεται ήδη από την πρώτη σελίδα του μυθιστορήματος, το οποίο κλείνει επίσης με αυτήν. Το εάν η επιθυμία μας διαμορφώνεται ελεύθερα αποτελεί ένα από τα βασικά ερωτήματα του βιβλίου. Διότι, όταν κανείς συναινεί να εισέλθει στο πεδίο της σεξουαλικότητας, αυτή υποτίθεται ότι αποτελεί έναν χώρο απόλυτης ελευθερίας. Ωστόσο, οι χαρακτήρες του βιβλίου μου, και ειδικότερα ο Εμίλ Πετρικόρ, αμφισβητούν αυτή την κοινή αντίληψη. Η αφήγησή του, που αποτελεί το τρίτο μέρος του βιβλίου, φέρει τον τίτλο Η υπόσχεση της ελευθερίας. Το ζήτημα της ελευθερίας στοιχειώνει τον Εμίλ. Αναρωτιέται κατά πόσο η ομοφοβία που υπέστη στην εφηβεία επηρέασε τη διαμόρφωση των σεξουαλικών του επιθυμιών, καθώς αυτές του φαίνονται πλήρως αντίθετες με τις αξίες του.

Μου άρεσε πολύ η ανάλυση της αφήγησης του Εμίλ που στην οποία προβήκατε με την ιδιότητά της κριτικού στο Literature.gr: “Το φως της συνείδησης που πέφτει μπορεί να οδηγήσει στην ουσιαστική ελευθερία, σε όποιο μέτρο υπάρχει αυτή, η οποία βέβαια δεν εξαντλείται στο να κάνει κανείς περίπου ό,τι θέλει εφόσον αυτό γίνεται μεταξύ συναινούντων ενηλίκων –κάτι που έχει ήδη κατακτηθεί προ πολλού στις δυτικές κοινωνίες– αλλά στο να κάνει κανείς αυτό που τον αντιπροσωπεύει, μακριά από χειραγωγήσεις, αυτό που τον αφήνει γαλήνιο και εναρμονισμένο με τον πυρήνα του εαυτού του και των αξιών του.” Ίσως αυτό να αποτελεί ένα κριτήριο.

– Για κάποια άτομα που φέρουν τραύματα, ένας τρόπος αντιμετώπισης και καταπράυνσής τους μπορεί να είναι η ερωτικοποίηση της εμπειρίας με την επανάληψή της σε ασφαλές πλαίσιο. Τι θα μπορούσε να δημιουργήσει αυτή την αίσθηση ασφάλειας;

Είναι ένα ζήτημα στο οποίο επέλεξα να μην εστιάσω στο βιβλίο και, για να είμαι ειλικρινής, δεν έχω διαμορφώσει κάποια σταθερή άποψη πάνω σ’ αυτό. Στην περίπτωση της σχέσης του Ενζό και του Εμίλ, δεν νομίζω ότι θα μπορούσαμε να πούμε πως πρόκειται για ένα ασφαλές πλαίσιο ερωτικοποίησης της τραυματικής εμπειρίας του Εμίλ, ο οποίος στο παρελθόν υπήρξε θύμα ομοφοβίας. Ακόμη κι αν, μέσα σε αυτή τη σχέση, ο Εμίλ ασκεί μια μορφή εξουσίας πάνω στον Ενζό, ο οποίος εξαρτάται από εκείνον για την εκπλήρωση της επιθυμίας του, η σωματική και λεκτική κυριαρχία που ασκεί ο Ενζό πάνω στον Εμίλ είναι ταυτόχρονα σκηνοθετημένη και πραγματική. Διότι ο Ενζό είναι ομοφοβικός. Θεωρεί τον Εμίλ κατώτερό του, ακριβώς επειδή εκείνος αυτοπροσδιορίζεται ως κουίρ άτομο. Δεν πρόκειται επομένως για χειραφετητικό περιβάλλον. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι ένα τέτοιο περιβάλλον δεν θα μπορούσε να υπάρξει με άλλους ανθρώπους, σε άλλες συγκυρίες.

– Τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων και τα φεμινιστικά αιτήματα μοιάζουν να συγκλίνουν στο βιβλίο σας. Ποιο θεωρείτε ότι είναι το σημείο τομής; 

Στο βιβλίο μου, τα φεμινιστικά κινήματα έχουν διαμορφώσει, στη μετα-#MeToo εποχή, τις προϋποθέσεις ώστε και τα ΛΟΑΤΚΙ+ κινήματα, τα οποία υπήρξαν διαχρονικά ιδιαίτερα ευαίσθητα στα ζητήματα της σεξουαλικότητας από πολιτική σκοπιά, να καταλάβουν μια πιο κεντρική θέση στον δημόσιο διάλογο και να κάνουν πιο ορατές τις θέσεις τους γύρω από την ελευθερία και την ισότητα των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων. Ο Ενζό εμφανίζεται επιφυλακτικός απέναντι τόσο στα φεμινιστικά όσο και στα ΛΟΑΤΚΙ+ κινήματα, καθώς πιστεύει ότι πρωταρχικός τους στόχος είναι η αμφισβήτηση της ανδρικής κυριαρχίας και η αποδόμηση της ανδρικής ταυτότητας που ο ίδιος εκπροσωπεί. Τα αντιλαμβάνεται, επομένως, ως απειλή και αδυνατεί να διακρίνει τις ιδεολογικές αποχρώσεις που υπάρχουν στο εσωτερικό αυτών των κινημάτων σε ζητήματα σαν τη συναίνεση, όπως επισημαίνει πολύ εύστοχα η Ισπανίδα φιλόσοφος Clara Serra στο δοκίμιό της Το νόημα της συναίνεσης (Εκδόσεις Πόλις). Ο Εμίλ, όπως και οι γυναικείοι χαρακτήρες του βιβλίου, επιδιώκουν να εντοπίσουν τη διασύνδεση μεταξύ κοινωνικών προτύπων και διαμόρφωσης της επιθυμίας, ώστε να διεκδικήσουν τη χειραφέτησή τους, τόσο στην κοινωνία όσο και στον χώρο της μυχιότητας.

– Τι θα είχατε να πείτε στους άντρες που νιώθουν ότι βρίσκονται στο μεταίχμιο της αλλαγής ενός παραδείγματος και ίσως νιώθουν χαμένοι; Υπάρχει, ή χρειάζεται να υπάρχει, ένα πρότυπο “αληθινού άντρα” στο οποίο χρειάζεται να μοιάσουν;

Πιστεύω ότι είναι σημαντικό η λογοτεχνία να διερευνά το φαινόμενο που ορισμένοι αποκαλούν «κρίση της ανδρικής ταυτότητας», το οποίο συζητείται όλο και περισσότερο στις δυτικές κοινωνίες. Με χαροποιεί το γεγονός ότι η σύγχρονη τέχνη επιχειρεί να προσφέρει ένα χώρο ευαίσθητης και στοχαστικής έκφρασης σε ανδρικούς χαρακτήρες που ενδέχεται να αισθάνονται χαμένοι. Στο βιβλίο, λόγω του μιντιακού σάλου που έχουν προκαλέσει οι ενέργειές του, ο Ενζό αναγκάζεται να επιδοθεί σε μια μορφή ενδοσκόπησης και να εκθέσει δημόσια τις σκέψεις και τα συναισθήματά του. Με άλλα λόγια, αποδέχεται να γίνει ευάλωτος μέσα από τη γραφή. Αυτό αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, ένα σημαντικό βήμα, διότι η αποδοχή της εγγενούς ευαλωτότητάς μας συνιστά δύναμη, ενώ στο φαντασιακό πολλών ανδρών εξακολουθεί να εκλαμβάνεται ως αδυναμία. Ίσως σε αυτή την ευαλωτότητα να βρίσκεται ο αληθινός άντρας, εκείνος που κατορθώνει να είναι άντρας όπως ο ίδιος το επιθυμεί, αλλά κυρίως χωρίς να αντιλαμβάνεται τις ανθρώπινες σχέσεις αποκλειστικά ως σχέσεις κυριαρχίας. Δεν το λέω αυτό από αφέλεια. Γνωρίζω ότι ο κόσμος δομείται μέσα από σχέσεις εξουσίας. Πιστεύω, όμως, ότι οι σχέσεις αυτές μπορούν να επανανοηματοδοτηθούν μέσα από άλλες, πιο εποικοδομητικές αξίες από εκείνες που παραδοσιακά αποδίδονται στην ανδρική ταυτότητα.

Διαβάστε επίσης:

Ευάρεστος Πιμπλής – Πέρα από τη συναίνεση: Ένα λογοτεχνικό βιβλίο για την αρρενωπότητα