Εξήντα χρόνια μετά: Πώς διαβάζεται σήμερα «Η Εποχή της Μετανάστευσης στον Βορρά»

Γράφει η Άννα Αγρέβη

Η μετάφραση

Παρότι πολυβραβευμένο και πολυμεταφρασμένο, το βιβλίο αυτό απουσίαζε καιρό τώρα από τα ελληνικά βιβλιοπωλεία καθώς προηγούμενες εκδόσεις του είχαν εξαντληθεί εδώ και χρόνια, δημιουργώντας ένα αισθητό κενό στην ελληνική λογοτεχνική αγορά. Η παρούσα μετάφραση της Βίκυς Μπούτρη, κάνει τον μεταφραστικό άθλο παιχνίδι, μεταφέροντας αβίαστα την ατμόσφαιρα μιας ιδιότυπης και ανοίκειας προς τα ελληνικα δεδομένα γλώσσας, συλλαμβάνοντας την μουσικότητα του βιβλίου, την σιωπηλή νοσταλγία και την ανυπότακτη φλέβα που το διαπερνά.

Η υπόθεση

Γραμμένο το 1966, και ως απάντηση στο κλασικό βιβλίο του Τζόζεφ Κόνραντ, “Η καρδιά του σκότους”, η ιστορία εκτυλίσσεται σε ένα μικρό χωριό του Σουδάν, στις όχθες του Νείλου, όπου ο ανώνυμος αφηγητής επιστρέφει μετά την ολοκλήρωση των σπουδών του στην Ευρώπη. Η γνωριμία του με τον Μουσταφά Σαΐντ ξεδιπλώνει σταδιακά το κουβάρι της ζωής του τελευταίου: την ανατροφή του με δυτικά πρότυπα, τις σπουδές του στην Οξφόρδη, την υιοθέτηση της ταυτότητας του «μυστηριώδους, εξωτικού Αφρικανού» και την εκδίκηση που παίρνει από τις λευκές γυναίκες ερωμένες του.  Όταν ο Μουσταφά εξαφανίζεται, ο αφηγητής έρχεται πιο κοντά στη σύζυγό του, παρατηρεί τα προσωπικά αντικείμενα που κληρονόμησε από εκείνον και αναλογίζεται τη δική του πορεία και θέση ανάμεσα σε δύο κόσμους που συγκρούονται.

Οι Ευρωπαίοι και όλοι οι Άλλοι

Το βιβλίο αυτό, που τόσο οργανικά συμπληρώνουν τα γραπτά του Παλαιστίνιου ακαδημαϊκού Έντουαρντ Σαΐντ, είναι ένα πολυφωνικό τραγούδι από χιλιάδες αραβικές φωνές – αφηγήτριες της ιστορίας του βρετανικού ιμπεριαλισμού. Οι φωνές αυτές αντηχούν στα μητροπολιτικά κέντρα της Ευρώπης τη σύγκρουση της γηγενούς κουλτούρας με τα δυτικά πρότυπα. Το βιβλίο περιστρέφεται γύρω από αυτόν τον επίπλαστο “οριενταλισμό”, το φαντασιακό σκαρίφημα της Δύσης με σκοπό την αποικιοποίηση και την κυριαρχία πάνω στους “υπανάπτυκτους” και “οπισθοδρομικούς” Ανατολίτες.

Ο Σάλιχ μετατρέπει την “ανώτερη” Δύση σε σάκο του μποξ και “χτυπάει” αλύπητα τις λευκές γυναίκες που σαγηνεύονται από τον ήρωα του, τον Μουσταφά, που κάθε σεξουαλική του συνεύρεση είναι και μια εισβολή στην πατρίδα του. Μπορεί να ερωτευτεί πραγματικά δυτικές γυναίκες που έλκονται από τα φετίχ που περιβάλλουν την αφρικανική κουλτούρα και ευαισθητοποιούνται λόγω μιας εσωτερικευμένης μεταποικιακής ενοχής; Το παιχνίδι εκτυλίσσεται με όρους σαδομαζοχιστικούς και η απόλαυση γεννιέται σε κρεβάτια πολέμου. Όλο το βιβλίο περιστρέφεται γύρω από το αρπακτικό και το θύμα, τη Δύση και την Ανατολή και την αιώνια πολιτισμική τους αντιπαράθεση.

Διανοούμενοι Σουδανοί ή Οριενταλιστές Άγγλοι;

Σημαντική θέση στο έργο αυτό, καταλαμβάνουν οι ψυχολογικές προεκτάσεις της μετα-αποικιοποίησης οι οποίες διαταράσσουν την ταυτότητα των πρωταγωνιστών καθιστώντας την ρευστή. Βρίσκονται σε έναν μεταίχμιο χώρο όπου δεν μπορούν να οικειοποιηθούν πλήρως τη βρετανική τους εκπαίδευση, αλλά ούτε και να διαφυλάξουν την αυθεντικότητα του τόπου καταγωγής τους. Έτσι διαμορφώνουν μια δυαδική, αντιφατική ταυτότητα, όπου συνυπάρχουν η επιθυμία να φορέσουν τη μάσκα του Άλλου και να ασκήσουν τη δική τους μορφή κυριαρχίας, με το μίσος και τον φόβο που τρέφουν απέναντι στον αποικιοκράτη.

Ο Σάλιχ δεν αναλώνεται σε ένα ρομαντικό, εθνικό παραλήρημα, ούτε βαυκαλίζεται στην ιδέα της επιστροφής στις ρίζες. Αντίθετα αναδεικνύει, την αλλοτρίωση που υπέστη η κουλτούρα του υπό την πίεση των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων, και την αδυναμία μιας πραγματικής επιστροφής στη προγενέστερη κατάσταση των πραγμάτων. Χρησιμοποιεί την persona του Μουσταφά Σαΐντ για να μιλήσει κυρίως για τον εαυτό του. Ανάβει το σπίρτο της γνώσης μπροστά στον καθρέφτη και αντικρίζει το είδωλο του.

Η γη και η μητρόπολη

Με την πλούσια, οργανική του γλώσσα αντιπαραθέτει την πανσπερμία της φύσης και της αγροτικής ζωής με την εκλεπτυσμένη και προοδευτική μεγαλούπολη. Ο θόρυβος από τη σπορά και τον θερισμό, η περιτομή ως απαρχαιωμένο ανατολίτικο έθιμο έρχεται σε αντίστιξη με τους μποέμ κύκλους και την απαγγελία Αγγλικών ποιημάτων. Η φύση που φαίνεται στατική και για αυτό απόλυτα αρμονική και άχρονη ταιριάζει τέλεια με το αέναο παρόν του Σουδάν που εμπεριέχει το παρελθόν και το μέλλον του.

Έξι δεκαετίες αργότερα

Την δεκαετία του ‘60, όπου το βιβλίο αυτό πρωτοεμφανίστηκε στα γράμματα, πέρασε από σαράντα κύματα ενώ δεν γλίτωσε την απαγόρευση στο Σουδάν για το τολμηρό σεξουαλικό του περιεχόμενο. Εξήντα χρόνια μετά, τα διαχρονικά του κηρύγματα απηχούν την καρδιά του προβλήματος. Πως ένα ολόκληρο έθνος μπορεί να συνεχίσει να υφίσταται και με ποιους όρους, μετά την αποβίβαση του κατακτητή; Η βρετανο-αιγυπτιακή διοίκηση άλλαξε την δυναμική της χώρας, παγίωσε ανισότητες, ενίσχυσε την μειοψηφία της ελίτ και επέφερε έναν εμφύλιο πόλεμο από το 2023, έναν πόλεμο που χρονολογείται από την αρχή της ανεξαρτησίας του Σουδάν.

Παράλληλα, το πανταχού παρόν ζήτημα της μεταχείρισης των μεταναστών που επιστρέφουν στην γενέτειρα τους και αντιμετωπίζονται πάλι ως ξένοι, επαληθεύει την πρόγνωση του Σάλιχ για την πολιτισμική υβριδικότητα και την διαμόρφωση μιας εύθραυστης, ασταθούς ταυτότητας. Αλλά και το αιώνιο δίπολο Δύσης και Ανατολής, το καλό και το κακό, το εξελιγμένο και το αναχρονιστικό ανακυκλώνεται σε κάθε εποχή.

Ο Σάλιχ τοποθετεί τους ήρωές του σε μια ταξικά και πολιτισμικά προνομιούχα εποχή, όπου η μετανάστευση συνδέεται με την κατάκτηση ανώτερων σπουδών και με το ίδιο το ταξίδι ως εμπειρία. Σήμερα, αμέτρητοι άνθρωποι ξεριζώνονται από τους τόπους τους για να σώσουν τη ζωή τους, να ξεφύγουν από τα πεδία των μαχών και να διεκδικήσουν την ίδια τους την επιβίωση. Παρότι διαθέτουμε όλα τα μέσα για να γνωρίζουμε ανά πάσα στιγμή τι συμβαίνει σε κάθε γωνιά του πλανήτη, η ουσιαστική γνώση συχνά μας διαφεύγει. Το βιβλίο αυτό μάς ανοίγει τα μάτια και μας υπενθυμίζει όσα έχουμε, αλλά και όσα οφείλουμε ακόμη να επιδιώξουμε.

Ας γίνει, λοιπόν, το επόμενο hashtag μας στα social media ένα απόσπασμα από αυτό το σπουδαίο βιβλίο:

“Για τα πρότυπα του ευρωπαϊκού βιομηχανικού κόσμου, είμαστε φτωχοί χωρικοί, αλλά, όταν αγκαλιάζω τον παππού μου, αισθάνομαι πλούσιος, σαν να είμαι μια νότα από τους ρυθμούς της καρδιάς του ίδιου του σύμπαντος. Δεν είναι πανύψηλη βελανιδιά με πλούσιο φύλλωμα σε γη ευλογημένη από τη φύση με νερό και γονιμότητα. Είναι σαν τις ακανθώδεις ακακίες στις ερήμους του Σουδάν, εκείνες με τον χοντρό φλοιό και τις αιχμηρές άκρες, που νικούν τον θάνατο επειδή δεν σπαταλούν τη ζωή”.

Διαβάστε επίσης:

Τάγιμπ Σάλεχ – Η Εποχή της Μετανάστευσης στον Βορρά: Ένα δυνατό βιβλίο της Αραβικής Λογοτεχνίας