Η τέχνη που αρνείται τη μανιέρα: μνήμες, χώροι και σύμβολα στον κόσμο του Σκούρτη

Η μνήμη ζει στους χώρους του Άγγελου Σκούρτη όχι ως αρχείο αλλά ως ζωντανή ύλη, που συγκρούεται, αναπλάθεται και μετουσιώνεται. Στην έκθεση του με τίτλο «Η Ποίηση της Μνήμης», η γκαλερί «Έκφραση-Γιάννα Γραμματοπούλου», που την φιλοξενεί, μετατρέπεται σε ένα ενιαίο πεδίο εμπειρίας: κάθε έργο είναι σταθμός και πέρασμα, αυτόνομο αλλά ταυτόχρονα συγχωνευμένο με το σύνολο. Κύκλοι, σταυροί, γραμμές και βιολόσχημες φόρμες δεν εμφανίζονται ως γεωμετρικά μοτίβα, αλλά ως σύμβολα υπαρξιακών και συλλογικών καταστάσεων, φορτισμένα με μνήμη και ιστορία. Οι σφιγμένοι τόμοι της «Ιστορίας του Ευρωπαϊκού Πνεύματος» του Κανελλόπουλου γίνονται εύγλωττη μεταφορά της πίεσης και της έντασης που διαπνέει τη σχέση μας με την Ευρώπη και τη δική μας ταυτότητα. Ο Σκούρτης αρνείται τη μανιέρα και την ασφάλεια της επανάληψης: κάθε έργο επιβάλλει τη δική του φόρμα (γλυπτική, ζωγραφική, φωτογραφία, εγκατάσταση) και καλεί τον θεατή να γίνει ενεργός συμμέτοχος, να πλησιάσει, να αμφισβητήσει και να ανασύρει τις δικές του μνήμες. «Το έργο πρέπει να γεννά τις εικόνες του θεατή, όχι να του τις επιβάλλει», σημειώνει.

Με αφορμή την έκθεση μιλήσαμε με τον καλλιτέχνη, ο οποίος περιέγραψε την τέχνη του ως πεδίο όπου η μνήμη συγκρούεται με τη φαντασία και τη συνείδηση, δημιουργώντας μια προσωπική, ανοιχτή ποίηση που νιώθεται βαθιά, αλλά δύσκολα εξηγείται. «Η εποχή μας μου θυμίζει τα χρόνια του Νέρωνα», λέει σε έναν κόσμο όπου η ελευθερία συνυπάρχει με την αμηχανία.

***

-Η Ποίηση της Μνήμης, τίτλος της έκθεσης, είναι για σένα, Άγγελε, προσωπικό βίωμα, δομικό υλικό της τέχνης. Πώς αντιμετωπίζεις τη μνήμη;

Κατά πρώτον ως προσωπική εμπειρία και, κατά δεύτερον, ως συλλογική μνήμη: ως άτομα αλλά και ως σύνολο μιας κοινωνίας.

-Στην παρούσα έκθεση, όπως και σε προηγούμενες δουλειές σου, χρησιμοποιείς αρχέγονα σχήματα: κύκλο, γραμμή, σταυρό. Σε ενδιαφέρει η μορφή, το νόημα ή η ένταση που γεννιέται ανάμεσα σε όλα αυτά;

Όλα αυτά δεν είναι σχήματα· είναι σύμβολα, είναι προσωπικές μου καταστάσεις. Για παράδειγμα, όταν σκέφτομαι την αρχαία Ελλάδα, βλέπω έναν κύκλο: το αρχαίο θέατρο και την ορχήστρα του. Έναν συμπαντικό, πνευματικό χορό, που δεν είναι απλώς ένα γεωμετρικό σχήμα· μου δημιουργεί την αίσθηση της δημοκρατίας.

Το ίδιο ισχύει και για τον Σταυρό. Τι είναι για μένα; Είναι το ανθρώπινο σώμα με ανοιγμένα τα χέρια: η οριζόντια γραμμή και η κάθετη τομή. Πιστεύω ότι όλα τα σύμβολα παραπέμπουν σε ανθρώπινες, πνευματικές καταστάσεις, απογυμνωμένες, που διατηρούν μόνο την ουσία τους. Εξάλλου, η φύση δεν δημιούργησε τη γεωμετρία.

-Παρόλα αυτά, ο συμβολισμός είναι ιδιαίτερα έντονος, όπως, για παράδειγμα, στο έργο που βλέπουμε πίσω μας με τις εγκυκλοπαίδειες, τις οποίες έχεις σφραγίσει με σφιγκτήρες.

Ναι, έτσι είναι. Πρόκειται για την Ιστορία του Ευρωπαϊκού Πνεύματος του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, στις σελίδες της οποίας σκιαγραφείται ολόκληρη η ευρωπαϊκή κουλτούρα: από τη ζωγραφική και τη φιλοσοφία έως τη γλυπτική κ.ά. Το έργο αυτό είναι αναφορικό προς τη δική μας γενιά, όπου η Ευρώπη μάς καταπίεσε από τη μία πλευρά, ενώ από την άλλη θέλαμε να της μοιάσουμε, νιώθοντας ταυτόχρονα πολύ μακριά της. Υπήρχε πάντοτε μέσα μας αυτό που είπε ο Ελύτης: Τι είμαστε; Ανατολή ή Δύση; Όσο για τους σφιγκτήρες που προσάρμοσα στα βιβλία, συμβολίζει αυτή την πίεση που έχουμε δεχτεί. Παράλληλα, πάνω από κάθε βιβλίο υπάρχουν λευκά τελάρα. Δηλώνουν ότι αυτή η γνώση σε κρατά απόμακρο. Όταν όμως τα πλησιάσεις, παρατηρείς ότι στα περιθώριά τους υπάρχει χρώμα, το οποίο υποδηλώνει την ανάγκη να ψάξεις, να δεις τι σε αφορά, ποιο είναι το ουσιαστικό.

-Επίσης, στην έκθεση δεσπόζουν παρόμοια έργα με βιολόσχημη μορφή.

Είναι εξαιρετικά συμβολικά. Πέρα από το ότι έχω μια βαθιά αγάπη για τη μουσική, θεωρώ ότι το πιο «ερωτικό» όργανο είναι το βιολοντσέλο, σε συνάρτηση με τον τρόπο που ο εκτελεστής το προσαρμόζει ανάμεσα στα πόδια του. Είναι σαν μια ερωτική πράξη, το λεγόμενο «ωραίο οκτώ». Το ίδιο βλέπουμε και στο φωτογραφικό έργο του Man Ray, Το βιολί του Ενγκρ, όπου αποδίδει την πλάτη μιας γυναίκας ως βιολί, αλλά και στα κυκλαδικά βιολόσχημα ειδώλια. Πρόκειται για σχήμα με μακρά ιστορική διαδρομή.

-Τα έργα σου, όπως έχεις πει, καταργούν τα όρια του χώρου. Πρόκειται για μια αισθητική επιλογή ή για μια στάση απέναντι στην ίδια την έννοια της έκθεσης;

Για μένα, στον χώρο δεν υπάρχει κενό, επειδή τον αντιμετωπίζω ως μία ακόμη μορφή ύλης, βασική για τη δημιουργία του έργου. Σε διαφορετικό χώρο το αποτέλεσμα θα ήταν εντελώς άλλο. Και, να σου πω και κάτι; Παίζει ρόλο και η αύρα που αναδύει. Έχω δουλέψει τέσσερις φορές σε αυτόν τον χώρο· μου είναι τόσο οικείος, σαν να αποτελεί κομμάτι του σώματός μου.

-Παρατηρώ ότι στην παρούσα έκθεση πειραματίζεσαι με τις φόρμες: γλυπτική, εγκαταστάσεις, ζωγραφική, φωτογραφία τα πάντα. Συμπεραίνω ότι δεν έχεις στεγανά στη φόρμα;

Αυτό που θέλω να εκφράσω είναι εκείνο που μου επιβάλλει τη φόρμα. Υπάρχουν πράγματα που απαιτούν τη ζωγραφική, άλλα τον λόγο και άλλα τη φωτογραφία. Παλαιότερα, πηγαίνοντας σε μια διεθνή έκθεση, κυριαρχούσε μία τεχνοτροπία: μινιμαλισμός, εξπρεσιονισμός, αφαίρεση. Οτιδήποτε βρισκόταν έξω από αυτό το ρεύμα θεωρούνταν μη σύγχρονο. Για παράδειγμα, όταν κυριαρχούσε η φιγούρα, αν υπήρχε ένα αφαιρετικό έργο, δεν το πρόσεχε κανείς. Υπήρχαν οι «-ισμοί» που όλοι ακολουθούσαν πιστά. Σήμερα, το συγκλονιστικό είναι ότι κάθε καλλιτέχνης κάνει αυτό που θεωρεί αναγκαίο.

-Όμως υπάρχουν καλλιτέχνες που δεν πειραματίζονται, έχουν αναπτύξει μια «μανιέρα».

Ναι. Ο πρώτος παράγοντας είναι ότι σου δημιουργεί μια αίσθηση ασφάλειας, ακόμη και οικονομικής, διότι αυτό που κάνεις πουλάει. Ο δεύτερος είναι ο φόβος της αναζήτησης. Έχεις ανοίξει έναν δρόμο βατό και εύκολο, που αποδίδει, και αναρωτιέσαι γιατί να τον αλλάξεις. Εκεί βρίσκεται η «λούμπα». Αυτό μου θυμίζει κάτι που είχε πει ο Λευτέρης Παπαδόπουλος: ότι το πιο επώδυνο πράγμα την περίοδο της χούντας ήταν όταν καταργήθηκε η προληπτική λογοκρισία το 1969 (σ.σ. διατηρήθηκε η κατασταλτική λογοκρισία που επέσυρε διώξεις μετά τη δημοσίευση). Τότε η κριτική και η λογοκρισία μεταφέρθηκε στον ίδιο μας τον εαυτό. Και αυτό ήταν το χειρότερο.

-Δηλαδή, κατά τη γνώμη σου, η εποχή μας δεν έχει κάποια καθορισμένη, με στεγανά, ομοιομορφία;

Όχι, δεν υπάρχει ομοιομορφία, αλλά κατακερματισμός, ο οποίος όμως έχει ενδιαφέρον. Να το πω απλά: τη δεκαετία του ’80 ή του ’90, σε μια διεθνή έκθεση έβλεπες έργα όλα στο ίδιο ύφος. Σήμερα έχουμε την ελευθερία να δουλέψουμε και να παράγουμε. Το τραγικό είναι ότι συχνά δεν ξέρουμε πού οφείλεται η απουσία έμπνευσης, δεν ξέρουμε τι να παράξουμε.

-Είναι αυτό χαρακτηριστικό της εποχής μας;

Ναι. Σήμερα ξύπνησα και αναρωτήθηκα τι μου θυμίζει η εποχή μας: τον Νέρωνα, όταν ήρθε στην Ελλάδα. Συμμετείχε σε αθλητικούς, θεατρικούς και μουσικούς αγώνες. Και παντού έπαιρνε όλα τα πρώτα βραβεία, είτε σαν αθλητής, είτε σαν τραγωδός, είτε σαν κιθαρωδός. Πήρε διακρίσεις όχι επειδή ήταν ο καλύτερος, αλλά επειδή ήταν αυτοκράτορας. Το παραλληλίζω με το γεγονός ότι ο Τραμπ ζήτησε το βραβείο Νόμπελ. Δεν το πήρε, αλλά του το παραχώρησε η Μαρία Κορίνα Ματσάδο, στην οποία είχε απονεμηθεί. Ο Τραμπ κάνει ό,τι και ο Νέρωνας, ίσως να μην ευθύνεται μόνο ο ίδιος, αλλά το γεγονός ότι δεν υπάρχει όραμα στην εποχή μας. Αυτή η αφασία που παρατηρείται στην πολιτική υπάρχει και στην τέχνη. Μην ξεχνάς ότι η Ιστορία επαναλαμβάνεται, τραγικά ή έστω ως φάρσα, όπως έγραψε ο Μαρξ.

-Πού πάει, λοιπόν, το πράγμα κατά τη γνώμη σου;

Πού πάει; Δεν πάει. Σήμερα από πού να κρατηθείς; Ποιο κίνημα εκφράζει την εποχή μας; Είναι πάρα πολλά και ετερόκλητα. Το μόνο που προσπαθείς είναι να είσαι ενήμερος για όλα και στο τέλος δεν σου μένει χρόνος να αφομοιώσεις την ατελείωτη πληροφορία.

-Ας περάσουμε στον θεατή: πώς θα ήθελες να δει κάποιος την έκθεση;

Ο θεατής να αντλήσει τις δικές του εμπειρίες. Το έργο να λειτουργήσει ως αφορμή για να γεννήσει τις δικές του εικόνες, τις δικές του σκέψεις, να καλύψει τις προσωπικές του καταστάσεις. Να είσαι ανοιχτός και να μη διορθώνεις ποτέ κάποιον για την ερμηνεία που δίνει στο έργο σου. Παρόλο που υπάρχει κείμενο στην έκθεση δεν πρέπει να επιβάλλουμε τον λόγο, γιατί «καπελώνει» το έργο. Παρ’ όλα αυτά, πιστεύω βαθιά ότι στη σύγχρονη τέχνη ο λόγος είναι βασικός παράγοντας παραγωγής του έργου. Χρειάζεται, όμως, ισορροπία: ο λόγος να βοηθά το έργο και να μην γίνεται αυτοσκοπός. Στις περισσότερες περιπτώσεις σήμερα, χωρίς λόγο, δεν υπάρχει έργο.

-Πιστεύεις ότι έχουμε ένα πιο εκπαιδευμένο κοινό σε σχέση με παλαιότερα;

Το κοινό σήμερα είναι πολύ πιο ανοιχτό: να δεχτεί, να ακούσει, να αναθεωρήσει. Όλο και μεγαλύτερο ποσοστό ανθρώπων επισκέπτεται εκθέσεις και μουσεία, κάτι που παλαιότερα δεν συνέβαινε. Υπήρχε δογματισμός ακόμη και στους ίδιους τους καλλιτέχνες. Ήταν χωρισμένοι σε παραδοσιακούς και μοντέρνους, σε κλασικούς κ.λπ. Υπήρχε ένας ανταγωνισμός που δεν έχει ειπωθεί αρκετά.

-Σήμερα, η τέχνη, κατά τη γνώμη σου, μπορεί να διαμορφώσει μια κοσμοαντίληψη; Έχει αυτή τη δυνατότητα ή έχει περιοριστεί σε πολιτιστικό προϊόν;

Η τέχνη δεν είναι μόνο γλυπτική, ζωγραφική, ποίηση, λογοτεχνία ή μουσική. Είναι τα πάντα: από το design και τη μόδα έως την αφίσα και τον τρόπο που μιλάμε. Και φυσικά οι συνδυασμοί όλων αυτών. Από τη δεκαετία του ’60 και μετά βλέπουμε πόσο έχει επηρεάσει τον κόσμο η μουσική της διαμαρτυρίας. Ακόμη και η μόδα, ας αναφέρουμε τη μίνι φούστα: την απελευθέρωση μιας γυναίκας που ήταν υποχρεωμένη μια ζωή να κρύβει το σώμα της, επειδή θεωρούνταν πρόστυχο να το δείξει. Δεν είναι αυτό κάτι σπουδαίο; Ή ένα αγόρι ή ένα κορίτσι που χορεύει μόνο του, ενώ τη δεκαετία του ’40 και του ’50 χρειαζόταν καβαλιέρος ή ντάμα. Από τη μία πλευρά είναι απελευθέρωση, αλλά ταυτόχρονα εμπεριέχει και το ουρλιαχτό της μοναξιάς. Παρατηρώ, για παράδειγμα, ότι οι νέοι σήμερα είναι πιο ανεξάρτητοι απ’ ό,τι ήμασταν εμείς — με τίμημα, όμως, τη μοναξιά. Κι αυτό είναι ένας δείκτης.

-Από το 1983 που ξεκίνησες μέχρι σήμερα, τι θεωρείς ότι έχει παραμείνει σταθερό στον πυρήνα της δουλειάς σου;

Αυτό που παραμένει απαράλλακτο μέσα μου είναι τα πιστεύω μου, ο αξιακός μου κώδικας.

Info
-Γκαλερί: Εκφραση – Γιάννα Γραμματοπούλου
-Διάρκεια έκθεσης: εώς τις 7 Φεβρουαρίου
-Ώρες λειτουργίας: Τρίτη – Παρασκευή 11:00–19:00, Σάββατο 11:00–16:00

Διαβάστε επίσης:

Άγγελος Σκούρτης – H Ποίηση της Μνήμης: Έκθεση στην αίθουσα τέχνης εκφραση – γιαννα γραμματοπουλου