4ο Ερευνητικό Εργαστήριο «Λίνος Πολίτης» στο Ιστορικό και Παλαιογραφικό Αρχείο ΜΙΕΤ

Συνδυάζοντας αρχειακές και ιστορικές προσεγγίσεις, το 4ο Ερευνητικό Εργαστήριο «Λίνος Πολίτης» διερευνά ζητήματα ελληνικής κινητικότητας, ναυτικής δραστηριότητας, νομικών πρακτικών και εμπορικών ανταλλαγών από τον 16ο έως τις αρχές του 19ου αιώνα.

Η Μάλτα στο σταυροδρόμι της κεντρικής και της ανατολικής Μεσογείου, παρήγαγε και διατήρησε ένα εξαιρετικά πλούσιο σώμα τεκμηρίων, το οποίο περιλαμβάνει διοικητικά αρχεία, δικαστικές υποθέσεις, αλληλογραφία, εμπορικά έγγραφα και ιδιωτικές αρχειακές συλλογές. Οι πηγές αυτές προσφέρουν πολύτιμες μαρτυρίες για τη διακίνηση ανθρώπων, αγαθών, κεφαλαίων και ιδεών στον μεσογειακό χώρο και επιτρέπουν τη διερεύνηση των σύνθετων δικτύων που συνέδεαν διαφορετικές περιοχές και κοινωνίες.

Το εργαστήριο ανοίγει με μια συνολική επισκόπηση των αρχειακών τοπίων της Μεσογείου και της θέσης που κατέχει η Μάλτα στο ευρύτερο ευρωπαϊκό αρχειακό περιβάλλον. Στη συνέχεια εξετάζονται οι σχέσεις μεταξύ της Μάλτας και του ελληνικού κόσμου κατά την περίοδο των Ιωαννιτών Ιπποτών, η συμμετοχή Ελλήνων ναυτικών και επενδυτών στις δραστηριότητες του Tribunal Armamentorum, καθώς και τα εμπορικά δίκτυα που συνέδεαν τη Μάλτα με τα ελληνικά εμπορικά κέντρα κατά την εποχή των επαναστάσεων και των πολιτικών μετασχηματισμών.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον τρόπο με τον οποίο οι αρχειακές πηγές αποκαλύπτουν αλληλένδετα νομικά, οικονομικά και κοινωνικά δίκτυα που εκτείνονταν σε ολόκληρη τη λεκάνη της Μεσογείου. Μέσα από τη μελέτη των τεκμηρίων αναδεικνύονται οι διαδικασίες κυκλοφορίας, διαπραγμάτευσης και ανταλλαγής που διαμόρφωσαν τον μεσογειακό χώρο κατά τη νεότερη εποχή.

Συνολικά, οι ανακοινώσεις του εργαστηρίου καταδεικνύουν τη σημασία των αρχειακών πηγών της Μάλτας για την κατανόηση μιας Μεσογείου που χαρακτηριζόταν από συνεχή κινητικότητα και αλληλεξάρτηση. Αντί να προβάλλουν απομονωμένες εθνικές αφηγήσεις, αναδεικνύουν έναν κοινό και διασυνδεδεμένο θαλάσσιο κόσμο, του οποίου η πολυπλοκότητα μπορεί να προσεγγιστεί μόνο μέσα από τη συστηματική μελέτη των πρωτογενών πηγών.

Στο εργαστήριο θα συμμετάσχουν διακεκριμένοι προσκεκλημένοι ομιλητές από τη Μάλτα και την Ελλάδα, ενισχύοντας τον διεθνή και συγκριτικό χαρακτήρα της συνάντησης. Οι δύο προσκεκλημένοι από τη Μάλτα, ο Καθηγητής Charles J. Farrugia, Γενικός Αρχειονόμος της Μάλτας, και η Δρ Valeria Vanesio, Λέκτορας στο Πανεπιστήμιο της Μάλτας και Διευθύντρια του Malta Study Center φέρνουν στο προσκήνιο την αρχειακή και ιστοριογραφική σημασία των αρχείων της Μάλτας για τον μεσογειακό χώρο. Ο Αναπληρωτής Καθηγητής Γιάννης Στογιαννίδης και η Δρ Δέσποινα Βλάμη με τις εισηγήσεις τους εμπλουτίζουν τη συζήτηση γύρω από την αρχειακή έρευνα, την ελληνική κινητικότητα και τα εμπορικά δίκτυα της Μεσογείου.

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

• 18.00 Σταύρος Γριμάνης, Προϊστάμενος του Ιστορικού και Παλαιογραφικού Αρχείου, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης
  Χαιρετισμός – Εισαγωγή
• 18.10 Δρ Γιάννης Στογιαννίδης, Αναπληρωτής Καθηγητής, Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Συστημάτων Πληροφόρησης, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής
  Τα αρχεία της Μεσογείου: Μια εισαγωγή
• 18.20 Δρ Valeria Vanesio, Λέκτορας στο Τμήμα Βιβλιοθηκονομίας, Επιστήμης της Πληροφορίας και Αρχειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Μάλτας
  Πλοηγώντας στην Ανατολική Μεσόγειο: Μια πολυαρχειακή προσέγγιση των ελληνομαλτέζικων σχέσεων υπό το Τάγμα του Αγίου Ιωάννη (1530–1798)
• 18.40 Καθηγητής Charles J. Farrugia, Γενικός Αρχειονόμος της Μάλτας
  Κουρσάροι, συμβόλαια και συγκρούσεις: Η ελληνική παρουσία στα αρχεία του Tribunal Armamentorum
• 19.00 Δρ Δέσποινα Βλάμη, Διευθύντρια Ερευνών στο Κέντρο Ερεύνης Μεσαιωνικού και Νεωτέρου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών
  Εμπόριο, ναυτιλία και διαχείριση κινδύνου σε εποχές επαναστάσεων: Τα μαλτέζικα δίκτυα των αδελφών Μπουδούρη (1817–1830)
• 19.20 Συζήτηση

ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ

• Γιάννης Στογιαννίδης, Τα αρχεία της Μεσογείου: Μια εισαγωγή

Η εισήγηση προσφέρει μια συνοπτική επισκόπηση των αρχειακών υπηρεσιών των ευρωπαϊκών χωρών της Μεσογείου, αναδεικνύοντας τον ρόλο τους στη διατήρηση και ανάδειξη της κοινής ιστορικής και πολιτισμικής κληρονομιάς της περιοχής. Μέσα από χαρακτηριστικά παραδείγματα αρχειακών συλλογών και ιστορικών τεκμηρίων, παρουσιάζονται οι πολλαπλές διασυνδέσεις μεταξύ των μεσογειακών κοινωνιών και οι δυνατότητες που προσφέρουν τα αρχεία για τη μελέτη της κινητικότητας, των ανταλλαγών και των πολιτισμικών αλληλεπιδράσεων στον μεσογειακό χώρο.

• Valeria Vanesio, Πλοηγώντας στην Ανατολική Μεσόγειο: Μια πολυαρχειακή προσέγγιση των ελληνομαλτέζικων σχέσεων υπό το Τάγμα του Αγίου Ιωάννη (1530–1798)

Οι σχέσεις μεταξύ της Μάλτας και του ελληνικού κόσμου κατά την περίοδο κυριαρχίας του Τάγματος του Αγίου Ιωάννη (1530–1798) υπερέβαιναν κατά πολύ τα όρια της ελληνικής παροικίας του νησιού. Αποτέλεσαν μέρος ενός ευρύτερου πλέγματος θαλάσσιας κινητικότητας, εμπορικών συναλλαγών, θρησκευτικών επαφών και πολιτισμικών ανταλλαγών που εκτεινόταν σε ολόκληρη τη Μεσόγειο.

Η εισήγηση επιχειρεί να σκιαγραφήσει το εύρος αυτών των διασυνδέσεων, αναδεικνύοντας τον τρόπο με τον οποίο τα αρχεία της Μάλτας επιτρέπουν την ανασύνθεση ενός σύνθετου διακρατικού δικτύου σχέσεων. Μέσα από τη συνδυαστική αξιοποίηση νομικών εγγράφων, διπλωματικής αλληλογραφίας, ενοριακών αρχείων και διοικητικών τεκμηρίων του Τάγματος, εξετάζονται διαφορετικές όψεις της ελληνομαλτέζικης παρουσίας στη Μεσόγειο. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται τόσο στους δεσμούς που κληροδοτήθηκαν από την προηγούμενη εγκατάσταση των Ιωαννιτών στη Ρόδο όσο και στη συνεχή μετακίνηση εμπόρων, ναυτικών, ταξιδιωτών και εκκλησιαστικών προσώπων μεταξύ διαφορετικών πολιτικών και αυτοκρατορικών χώρων.

Η μελέτη αναδεικνύει τη σημασία μιας πολυαρχειακής προσέγγισης για την κατανόηση των διαπεριφερειακών δικτύων και της πολυπλοκότητας των σχέσεων που διαμόρφωσαν τον μεσογειακό κόσμο της πρώιμης νεότερης εποχής.

• Charles J. Farrugia, Κουρσάροι, συμβόλαια και συγκρούσεις: Η ελληνική παρουσία στα αρχεία του Tribunal Armamentorum

Το Tribunal Armamentorum ιδρύθηκε στη Μάλτα το 1605 με σκοπό τη ρύθμιση της ιδιαίτερα προσοδοφόρας αλλά συχνά ασταθούς και συγκρουσιακής δραστηριότητας της κουρσαρικής ναυτιλίας στη Μεσόγειο. Ως εξειδικευμένο δικαστικό όργανο, αποτέλεσε τον βασικό θεσμό επίλυσης διαφορών που σχετίζονταν με τη χρηματοδότηση, τον εξοπλισμό και τη λειτουργία των κουρσάρικων πλοίων.

Η εισήγηση αξιοποιεί το πλούσιο αρχειακό υλικό της σειράς Acta Originalia προκειμένου να διερευνήσει τη συμμετοχή Ελλήνων ναυτικών, πλοιάρχων και επενδυτών στην οικονομία του λεγόμενου «ιερού πολέμου» του Τάγματος του Αγίου Ιωάννη. Μέσα από αιτήσεις, συμβάσεις αδειοδότησης, δικαστικές υποθέσεις που αφορούν τη διανομή λαφύρων και καταθέσεις μαρτύρων, αναδεικνύονται τα οικονομικά δίκτυα, οι επενδυτικές πρακτικές και οι νομικές αντιπαραθέσεις που χαρακτήριζαν τη δράση των Ελλήνων στον χώρο της μεσογειακής ναυτιλίας.

Η ανάλυση καταδεικνύει ότι πίσω από τη ρητορική της θρησκευτικής αντιπαράθεσης λειτουργούσε ένα πολύπλοκο πλέγμα οικονομικών συμφερόντων και πολλαπλών νομικών παραδόσεων, στο οποίο οι Έλληνες συμμετέχοντες διεκδικούσαν ενεργά περιουσιακά δικαιώματα, κέρδη και ναυτικά προνόμια.

• Δέσποινα Βλάμη, Εμπόριο, ναυτιλία και διαχείριση κινδύνου σε εποχές επαναστάσεων: Τα μαλτέζικα δίκτυα των αδελφών Μπουντούρη (1817–1830)

Χάρη στη στρατηγική γεωγραφική της θέση και στην πολιτική σταθερότητα που εξασφάλισε η βρετανική κυριαρχία, η Μάλτα αναδείχθηκε κατά τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα σε σημαντικό εμπορικό και χρηματοπιστωτικό κέντρο της Μεσογείου. Παράλληλα, λειτούργησε ως ασφαλές καταφύγιο για εμπόρους και επιχειρηματίες που δραστηριοποιούνταν σε μια περίοδο έντονων πολεμικών και πολιτικών ανακατατάξεων.

Η ανακοίνωση εξετάζει τις εμπορικές και ναυτιλιακές δραστηριότητες των Υδραίων εμπόρων Βασιλείου και Σταμάτη Νικολάου Μπουντούρη, οι οποίοι διατηρούσαν στενούς οικονομικούς δεσμούς με τη Μάλτα. Βασισμένη στο οικογενειακό αρχείο Μπουντούρη, η μελέτη διερευνά τη λειτουργία της εμπορικής εταιρείας που ίδρυσαν το 1817 μαζί με τον εγκατεστημένο στη Μάλτα έμπορο Παναγιώτη Μπεγλόπουλο, με αντικείμενο τη διακίνηση ανατολικών προϊόντων μεταξύ Μάλτας, Κέρκυρας, Κωνσταντινούπολης, Οδησσού και Λιβόρνου.

Παράλληλα, εξετάζονται οι δραστηριότητές τους στον τομέα της εμπορικής ναυτιλίας, των πιστωτικών συναλλαγών και της διαχείρισης κεφαλαίων, καθώς και οι σχέσεις τους με τον Κωνσταντίνο Γεώργιο Ιατρού και άλλα μέλη της οικογένειας Ιατρού στη Μάλτα. Η σωζόμενη αλληλογραφία φωτίζει τις οικονομικές συναλλαγές με ευρωπαϊκούς εμπορικούς οίκους, τη μεταφορά χρημάτων μέσω των μαλτέζικων τραπεζικών δικτύων και τη χρήση πολύτιμων αγαθών πολυτελείας ως μέσου διαφύλαξης και μεταφοράς κεφαλαίου σε συνθήκες πολιτικής και οικονομικής αβεβαιότητας.

Η περίπτωση των αδελφών Μπουντούρη αναδεικνύει ευρύτερες όψεις της επιχειρηματικής δράσης των Ελλήνων εμπόρων στη Μεσόγειο κατά την εποχή των επαναστάσεων, καταδεικνύοντας τη σημασία των διαπεριφερειακών δικτύων, της αποτελεσματικής διαχείρισης του κινδύνου και της ικανότητας προσαρμογής στις ευκαιρίες και τις προκλήσεις που δημιουργούσαν ο πόλεμος και η οικονομική αστάθεια.

Διοργάνωση: Ιστορικό και Παλαιογραφικό Αρχείο ΜΙΕΤ

Σε συνεργασία με τον: Γιάννη Στογιαννίδη, Αναπληρωτή Καθηγητή, Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Συστημάτων Πληροφόρησης Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής