Θάνος Μαγκλάρας: Ο Ερρίκος Ε’ είναι ένας μακιαβελικός ήρωας

Με αφορμή τη νέα σκηνοθετική προσέγγιση του Αλέξανδρου Διαμαντή στον Ερρίκο Ε’, ο Θάνος Μαγκλάρας μοιράζεται μαζί μας τις σκέψεις του για έναν από τους πιο άγνωστους χαρακτήρες του σαιξπηρικού δραματολογίου — έργο που παρουσιάζεται τώρα για πρώτη φορά στην Ελλάδα μετά από 85 χρόνια. Ο ηθοποιός μιλά για τη μαγεία και τις αντιφάσεις του έργου, την ποιητικότητα της νέας μετάφρασης του Διαμαντή, αλλά και για το προσωπικό βίωμα της συμμετοχής του στο Θέατρο Σημείο, που γιορτάζει φέτος 40 χρόνια δημιουργίας. Μέσα από τις απαντήσεις του αναδεικνύεται όχι μόνο η δύναμη του Σαίξπηρ να μιλά διαχρονικά για την ανθρώπινη φύση, αλλά και η σημερινή αναγκαιότητα του θεάτρου ως τόπου συνάντησης, ενσυναίσθησης και ζωής.

***

-Ποιο ήταν ένα στοιχείο που σας γοήτευσε αρχικά στον «Ερρίκο Ε’»; Ήσασταν εξοικειωμένος με αυτό το σαιξπηρικό έργο πριν την προετοιμασία της παράστασης;

Είχα έρθει σε επαφή μόνο με τον πρόλογο του έργου, τη γνωστή επίκληση του Χορού στη Μούσα «Ω να ’ταν Μούσα πύρινη», κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας μου με την ομάδα Άντωση του Παντελή Καψάλη, για τις εισαγωγικές εξετάσεις των Δραματικών Σχολών· ένα κείμενο-ωδή στη θεατρικότητα του θεάτρου και στη δύναμη της φαντασίας, ένας μονόλογος ιδανικός για να εργαστεί ένας σπουδαστής πάνω στην ικανότητα του λόγου και στη διεύρυνση των εκφραστικών του μέσων.

Σε πρώτο επίπεδο, το έργο είναι γνωστό για τους πατριωτικούς μονολόγους του Ερρίκου Ε’, που εμπνέουν τους στρατιώτες του πριν από τη μάχη. Μου έχει μείνει η πολύ γνωστή προσφώνηση: «We few, we happy few, we band of brothers». Ένας αρχηγός που κατάφερε να ενώσει τον λαό της Γηραιάς Αλβιώνας (Άγγλους, Σκωτσέζους, Ουαλούς και Ιρλανδούς) κάτω από μια σημαία και να νικήσει την αλαζονική υπερδύναμη της Γαλλίας.

Ωστόσο, σε δεύτερο επίπεδο, ερευνώντας το έργο, βρήκα ότι ο Ερρίκος Ε’ είναι ένας μακιαβελικός ήρωας. Είναι χαρακτηριστικό πως μιλάει σε α’ πληθυντικό στους δημόσιους λόγους του, πώς αποποιείται τεχνιέντως τις ευθύνες του και επικαλείται τον Θεό, ο οποίος καθοδηγεί τις σκέψεις του και καθαγιάζει τις πράξεις του, όπως λέει και στο έργο. Επιπλέον, αναφέρει: «Μ’ αν είναι κρίμα να ποθείς τη δόξα, εγώ ’μαι ο μεγαλύτερος αμαρτωλός του κόσμου», φράση αρκετά αμφιλογόμενη σε σχέση με τη χριστιανική ηθική που προβάλλει σε άλλα σημεία του κειμένου.

Είναι ένας ήρωας που τη μία στιγμή απειλεί τους πολίτες του Αρφλέρ ότι θα βρουν τα βρέφη τους παλουκωμένα σε πασσάλους, και μόλις την κατακτά λέει στους στρατιώτες του να μην πειράξουν ούτε μια τρίχα από τους πολίτες της πόλης και να μην διανοηθούν να κλέψουν κάτι, αλλιώς θα τους κρεμάσει.

Επίσης, είναι γνωστό ότι πριν καθίσει στον θρόνο, ως νεαρός πρίγκιπας σύχναζε σε καταγώγια παρέα με αλήτες και έπινε βαριά. Ωστόσο αυτό χρησιμοποιείται ως τεχνική για να γνωρίσει από κοντά τον λαό του. Μάλιστα, ο Ερρίκος Ε’ υπερηφανευόταν ότι μπορούσε να συνομιλήσει με όλους τους πολίτες του, καθώς μιλούσε όλες τις διαφορετικές slang – διαλέκτους του λαού του. Μια πρακτική που ισχύει και σήμερα στη σύγχρονη Αγγλία, όπου τα μέλη του στέμματος, στην προσπάθειά τους να φροντίσουν τη δημόσια εικόνα τους, παρουσιάζονται να υιοθετούν τις συνήθειες του απλού πολίτη.

-Για το συγκεκριμένο ανέβασμα από τον Αλέξανδρο Διαμαντή τι μπορείτε να μας πείτε; 

Το έργο του Σαίξπηρ απαιτεί από τους θεατές να τείνουν ευήκοα ώτα, καθώς είναι γεμάτο από εικόνες, παρομοιώσεις, μέτρο και παρηχήσεις. Νομίζω πως το συγκεκριμένο ανέβασμα ξεκινά από τη μετάφραση που έχει κάνει ο Αλέξανδρος, η οποία βοηθά ώστε να γλιστρήσουν οι γλυκές και μελωμένες προτάσεις του Σαίξπηρ στα αυτιά των θεατών — για να χρησιμοποιήσω κι εγώ λίγη από την ποιητικότητα του έργου.

Κατά δεύτερον, το έργο ξεκινά με τον Χορό (η χρήση του Χορού ως αφηγητή υπάρχει μόνο εδώ και στον «Τίμωνα τον Αθηναίο»), ο οποίος μας εισάγει στην ιστορία και μας μεταφέρει από πράξη σε πράξη, επικαλούμενος τη φαντασία των θεατών, η οποία θα καταφέρει πάνω σε μια ξύλινη σκηνή να χωρέσει άλογα, στρατιές και ηγεμόνες.

Η σκηνοθεσία- είναι λιτή και συμπυκνωμένη, με περιορισμένους ηθοποιούς και σκηνικά. Ποιο είναι το μεγαλύτερο στοίχημα για έναν ηθοποιό σε μια τέτοια παράσταση;

Για μένα το κλειδί σε αυτό το εγχείρημα είναι η ισορροπία ανάμεσα στην ερμηνεία των ηθοποιών και στην αφήγηση της ιστορίας του έργου. Γι’ αυτό έχουν επιλεχθεί καθαρές γραμμές στην εξέλιξη της ερμηνευτικής μας πορείας, γιατί στο τέλος είμαστε ένα σύνολο τεσσάρων ηθοποιών που προσπαθεί να αφηγηθεί μια πολυπρόσωπη ιστορία. Το στοίχημα για μένα είναι να υπάρχει κοινή σκηνική γλώσσα και απόλυτος ενεργειακός συντονισμός μεταξύ μας.

-Στο σκηνοθετικό σημείωμα του κ. Διαμαντή διαβάζουμε πως «ο Ερρίκος Ε’ αφηγείται κάθε πόλεμο, όπως ο Ρωμαίος και Ιουλιέτα αφηγείται κάθε έρωτα». Τι καθιστά τον «Ερρίκο Ε’» μια αφήγηση για τον κάθε πόλεμο;

«Πώς αφορμίζεται ένας πόλεμος, πώς γίνεται η επιστράτευση, πώς διεξάγονται οι μάχες, πώς παίρνονται οι νίκες, ποια φέρνουν αποτελέσματα, τι ρόλο παίζουν τα καθέκαστα πρόσωπα, ο ηγέτης, οι αξιωματικοί, οι στρατιώτες, ο λαός, πώς τη νίκη την εκμεταλλεύονται οι άμεσοι εργάτες της όσο και οι τυχοδιώκτες που πάντα τρέχουν να κερδίσουν από τους ξένους κόπους — μάλιστα στην αναμπουμπούλα που προκαλούν οι πόλεμοι· πώς δουλεύουν και πώς πιάνονται οι προδότες, λόρδοι είτε παρακατιανοί, είτε πρόστυχοι αλήτες και πλαστογράφοι· τι είναι η ορμή στους κινδύνους, το ομαδικό ξεκίνημα για πράξεις γενναίες, το ηρωικό μεθύσι και η έξαλλη παλικαριά, η ψύχραιμη πολιτική σκοπιμότητα, η φιλοδοξία που βάζει φωτιά στις καρδιές, το πείσμα το αγωνιστικό, ο πόθος για εξουσία, η αθλιότητα και η φρίκη του πολέμου, η ζημιά σε ζωές και πλούτο, τ’ αγαθά που χαρίζει η ειρήνη· όλ’ αυτά, με χρώματα ζωντανά, πρόσωπα γνήσια, με την αλήθεια της ζωής, δοσμένη με χάρη και εξυπνάδα και λυρική τέχνη και υπεύθυνο θάρρος· να, όλα αυτά είναι τούτο το γοητευτικό παραμύθι».

Αυτά τα λόγια ανήκουν στον Βασίλη Ρώτα, από την εισαγωγή του βιβλίου και τη μετάφραση που επιμελήθηκε ο ίδιος (εκδόσεις Επικαιρότητα), και είναι για μένα η πιο ουσιαστική περιγραφή αυτού του έργου.

-Και πώς μια αφήγηση για τον πόλεμο μπορεί να έχει ως μήνυμά της την αγάπη;

Ο Σαίξπηρ έχει βάλει πριν το τέλος του έργου έναν υπέροχο μονόλογο, όπου μιλώντας για τον μαρασμό της πλάσης καταδεικνύει την ηθική κατάπτωση του ανθρώπου σε καιρούς πολέμου και προβάλλει τα αγαθά που φέρνει η ειρήνη. Ακολούθως επιλέγει να κλείσει με μία σκηνή ανάμεσα στον Ερρίκο Ε’ και την Πριγκίπισσα Κατερίνα — μια σκηνή ανθρώπινη και με ελαφριά δόση χιούμορ — και έτσι να τελειώσει με την αγάπη στο επίκεντρο, και κατά τη δική μας ανάγνωση, με την αγάπη για ζωή.

-Το Θέατρο Σημείο γιορτάζει τα 40! Τι σημαίνει για εσάς να παίζετε σε αυτή τη σκηνή, με αφορμή αυτή την επέτειο; 

Είναι τιμή μου να παίζω σε αυτή τη σκηνή και ευχαριστώ τον Αλέξανδρο που με εμπιστεύτηκε σε αυτό το δύσκολο εγχείρημα. Από την πρώτη μέρα που πέρασα την πόρτα του θεάτρου, από τον Αλέξανδρο, τον Βαγγέλη τον σκηνογράφο μας, την Εύα την βοηθό σκηνοθέτη, τον Θεόφιλο στα τεχνικά, τη Μαρία την υπεύθυνη στην κάτω σκηνή και την Αναστασία στο ταμείο, καθώς και τον Νίκο Διαμαντή και την Ιωάννα Μακρή, έχω συναντήσει σεβασμό, ειλικρίνεια και πραγματικά νιώθω ότι έχω τη στήριξή τους.

-Υπάρχει κάποιο άλλο επαγγελματικό σας σχέδιο που θα θέλατε να μοιραστείτε με τους αναγνώστες και τις αναγνώστριες του CultureNow;

Πρόσφατα ξεκινήσαμε τις πρόβες για την παράσταση ΙΕΡΟΤΕΛΕΣΤΙΑ του Guillaume Poix, σε μία ιδέα της Lorraine de Sagazan, μια παραγωγή του Εθνικού Θεάτρου σε σκηνοθεσία του Χρήστου Θεοδωρίδη. Η παράσταση θα ακολουθήσει τη λογική των συνεντεύξεων του συγγραφέα, προσθέτοντας στο τελικό αποτέλεσμα τρεις νέες ιστορίες, εμπνευσμένες από την ελληνική πραγματικότητα των τελευταίων χρόνων, γραμμένες από τη στενή συνεργάτιδα του σκηνοθέτη, Ιζαμπέλα Κωνσταντινίδου.

Με όχημα τη ζωντανή μουσική επί σκηνής και την κίνηση — την οποία υπογράφει η Ξένια Θεμελή —, συμπληρώνοντας ή μεγεθύνοντας τα κενά που αφήνει ο λόγος, η παράσταση θα αποπειραθεί να αναδείξει μια παρέλαση ανθρωπινότητας, μια γιορτή της ζωής. Είμαι πολύ χαρούμενος για τη συμμετοχή μου και πιστεύω ότι θα αγγίξει τους θεατές, γιατί είναι αδύνατον να μη σε αγγίξει κάτι όταν μιλάει με την πραγματική του φωνή.

Photo credit κεντρικής εικόνας θέματος: Nicoletta Zarifi
Φωτογραφίες παράστασης: Σταύρος Χαμπάκης

Διαβάστε επίσης:

Ερρίκος Ε’, του Ουίλιαμ Σαίξπηρ από τον Αλέξανδρο Διαμαντή στο Θέατρο Σημείο