Κατερίνα Πατσιάνη: Ο Τσέχωφ μόχθησε για εμάς

Ο Βυσσινόκηπος του Αντόν Τσέχωφ, ένα από εμβληματικότερα έργα του παγκόσμιου ρεπερτορίου ανεβαίνει από το Εθνικό Θέατρο, στην Κεντρική Σκηνή του Κτηρίου Τσίλλερ, σε διασκευή και σκηνοθεσία Έκτορα Λυγίζου, με έναν 11μελή θίασο ξεχωριστών ερμηνευτ(ρι)ών.

Το τελευταίο έργο του Τσέχωφ, γραμμένο λίγους μόλις μήνες πριν από τον θάνατό του, μιλά με οδυνηρή ελαφρότητα για ένα ανέμελο παρόν, που συμπιέζεται ασφυκτικά ανάμεσα σε ένα νοσταλγικά εξωραϊσμένο παρελθόν και σε ένα τραγικά αβέβαιο μέλλον. Οι ιδιοκτήτες του βυσσινόκηπου, πνιγμένοι στα χρέη και στις αυταπάτες τους, αρνούνται να δεχτούν πως το κτήμα χάνεται και πως ο κόσμος γύρω, αλλάζοντας δραματικά, τους ξεπερνά. Όπως, λίγο πολύ, και όλα τα πρόσωπα του έργου, επιλέγουν να γαντζωθούν από την ξεγνοιασιά μιας αιώνιας παιδικότητας, αναβάλλοντας πεισματικά την ενηλικίωσή τους.

Τη Κατερίνα Πατσιάνη τη συναντάμε στο ρόλο της Ντουνιάσα (Αβντότια) Φιοντόροβνα και, με αφορμή τη συμμετοχή της στην παράσταση, το CultureNow της απηύθυνε ορισμένες ερωτήσεις.

***

-Υποδύεστε τη Ντουνιάσα στον Βυσσινόκηπο. Πώς δουλέψατε την ομιλία, την κίνηση και τη σκηνική της παρουσία ώστε να αποκαλυφθούν οι πτυχές του χαρακτήρα της;

Ο σκηνοθέτης Έκτορας Λυγίζος είχε εξ αρχής δομήσει μια συγκεκριμένη και ακριβή παρτιτούρα της κίνησης και λεκτικής εκφοράς των ηρώων. Ο τρόπος διδασκαλίας του λόγου, υποδείκνυε και ξεδίπλωνε τον ίδιο το χαρακτήρα της ηρωίδας, αποκαλυπτόταν χωρίς να λέγεται ρητά. Σα να πλάστηκε ένας χαρακτήρας από εμένα ακολουθώντας έναν τρόπο, όπως μια μουσική παρτιτούρα αποκαλύπτει, παίζοντάς τη, την ίδια τη μουσική.

-Ακόμη και οι αναφορές στα χέρια της Ντουνιάσα στο κείμενο του Τσέχωφ φαίνεται να λένε πολλά για τον χαρακτήρα της. Πώς τις διαβάζετε εσείς;

Τα χέρια ανέκαθεν για μια γυναίκα ήταν ένδειξη της καταγωγής και του τρόπου ζωής της. Τα λευκά και ανέγγιχτα από το μόχθο χέρια, με τα λεπτά και μακριά δάχτυλα συνήθως , στη συνείδησή μας ακόμη και τώρα ανήκουν σε υψηλής καταγωγής γυναίκες. Που δεν κάνουν χειρωνακτικές εργασίες. Η Ντουνιάσα έχει «δανειστεί» στοιχεία της Λιουμπόφ, λέει πως είναι εύθραυστη, τρομάζει με το παραμικρό, τα χέρια της είναι άσπρα, σαν χέρια αριστοκράτισσας. Μιμείται μια τάξη στην οποία δεν ανήκει και τη γοητεύει. Δεν επιλέξαμε, άλλωστε, το πού γεννηθήκαμε. Την τάξη μας.Τον τόπο μας. Τους γονείς μας. Αυτή τολμά να κάνει τέτοια άλματα.

-Ο Βυσσινόκηπος ισορροπεί με έναν μοναδικό τρόπο ανάμεσα στο κωμικό και στο δραματικό στοιχείο. Σε αυτή τη λεπτή ισορροπία, πού θα τοποθετούσατε τη Ντουνιάσα;

Οι ήρωες του Τσέχωφ είναι ολοκληρωμένοι χαρακτήρες, είναι αληθινοί με ό, τι αυτό συνεπάγεται. Είναι όπως όλοι μας, όλο αντιφάσεις, βουτηγμένοι στη ζωή με τις χαρές και τις λύπες της. Η ζυγαριά μάλλον γέρνει προς την κωμωδία με τον εξής τρόπο: όταν κάποιος πατήσει τη μπανανόφλουδα, θα γελάσουμε. Οι ήρωες πάσχουν, εμείς ελαφραίνουμε, είναι η τραγική μας μοίρα. Όσο πονάς, τόσο αντιστέκεσαι σε αυτό, τόσο θες να ζήσεις. Και οι θεατές το αναγνωρίζουν αυτό. Οι άνθρωποι με τη Ντουνιάσα σίγουρα μειδιούν. Και ο τρόπος που έχει αποφασίσει η διασκευή να την τοποθετήσει στην παράσταση είναι σίγουρα προς υπεράσπιση της χαράς. Μέσα στον πόνο.

-Ο Έκτορας Λυγίζος ανέφερε σε συνέντευξή του ότι «έψαξε και βρήκες αφορμές όπου συνυπάρχουν όλοι μαζί στη σκηνή» (Το Βήμα, Μυρτώ Λοβέρδου, 06/020). Άλλαξε αυτό τις δραματουργικές ισορροπίες σε σχέση με το πώς φανταζόσασταν το έργο πριν από τη συνεργασία μαζί του;

Νομίζω πως το ενδιαφέρον σε αυτήν την διασκευή είναι ακριβώς αυτό. Η συνύπαρξη όλων των ηρώων σε ένα κοινό χώρο. Όλες οι κοινωνικές τάξεις του έργου συναντώνται με έναν όσο το δυνατόν ισότιμο τρόπο. Αυτό το θεωρώ αρκετά θαρραλέα πράξη εκ μέρους του Έκτορα Λυγίζου. Ζητά την πολυφωνία, με έναν τρόπο βάζει τα χρώματα το ένα δίπλα στο άλλο να συνομιλήσουν. Και ας βρίσκονται όλοι αντιμέτωποι με την αμηχανία της συνύπαρξης αυτής. Σύντομα οι κύριοι και οι υπηρέτες θα αναγκαστούν να χάσουν όλοι τον βυσσινόκηπό τους. Το ότι όλοι μπορούν να πατήσουν πάνω στο ίδιο μαξιλάρι δείχνει κάτι για μένα. Το ότι όλοι μπορούν να εμφανιστούν στη σκηνή, στην ίδια συζήτηση και να εκφράσουν όλοι μια γνώμη, είναι κάτι.

-Από τη στιγμή που κυκλοφόρησαν οι πρώτες φωτογραφίες της παραγωγής του Εθνικού Θεάτρου, τα σκηνικά της Μυρτούς Λάμπρου σχολιάστηκαν ιδιαίτερα θετικά. Πώς πιστεύετε ότι συνδέονται αισθητικά με το σκηνοθετικό όραμα του Έκτορα Λυγίζου;

Ειπώθηκε ότι τα σκηνικά και τα φώτα δημιούργησαν ένα σκηνικό ποίημα. Όλοι οι θεατές κοιτούσαν το ξημέρωμα και περίμεναν τη δύση. Να δουν τα χρώματα. Και ο σκηνικός χώρος, το κάτω, το εμπρός και το πίσω. Η «τάφρος», το σαλόνι και ο κήπος. Ο κήπος της μνήμης, της καταβύθισης, του παρελθόντος. Οι ήρωες κατοικούν αυτό το χώρο. Πολλές φορές μιλούν πλάτη στο κοινό, κοιτώντας πίσω. Άλλες ανατέλλουν και δύουν ανεβαίνοντας και κατεβαίνοντας μια σκάλα. Όπως στην Κίνα, πού έμαθα πρόσφατα ότι ο χρόνος για αυτούς είναι κάθετος, το παλιό δηλώνεται με το πάνω και το νέο με το κάτω. Ή ανάποδα οριζόντιος. Το παλιό είναι μπροστά το κοιτάμε, το νέο είναι πίσω είναι άγνωστο. Όλα διαπλέκονται.

-Υπάρχει κάτι ακόμη που θα θέλατε ιδιαίτερα να σχολιάσετε για αυτό το ανέβασμα; Κάποια στιγμή από τη διαδικασία των προβών ή κάποιο στοιχείο από την τελική παράσταση που ξεχωρίζετε;

Η διαδικασία ήταν έντονη και εντατική, οι άνθρωποι πολύ δοσμένοι σε αυτό ο καθένας από το μετερίζι του. Αυτό δημιουργεί έναν κοινό τόπο. Παίζουμε με κατανόηση του κόπου του άλλου.

-Προσωπικά, τι είναι αυτό που θαυμάζετε περισσότερο στον Τσέχωφ;

Θαυμάζω τη ζωή του, το έργο του στην τέχνη και στην επιστήμη, το ότι άφησε κάτι για τις γενιές που θα έρθουν. Έκανε αυτό που λένε οι ήρωές του. Μόχθησε για εμάς.

Γιατί πιστεύετε ότι αυτή η παράσταση μπορεί να συνομιλήσει με το κοινό του 2026;

Γιατί τα θέματα του έργου είναι ανοιχτά άρα επίκαιρα. Λέει ο Τροφίμωφ «Να εξουσιάζεις τις ψυχές των ανθρώπων – αυτό σας έχει διαφθείρει, όλους σας, νεκρούς και ζωντανούς». Βλέπουμε τι σημαίνει η βία της εξουσίας σε ολόκληρους λαούς, τον ολοκληρωτισμό σε όλο του το μεγαλείο στις μέρες μας. Και γιατί η παράσταση υπερασπίζεται κατά τη γνώμη μου την Φωτεινή πλευρά της ιστορίας. Το έχουμε ανάγκη.

-Υπάρχει κάποιο άλλο επαγγελματικό σχέδιο που θα θέλατε να μοιραστείτε με τους αναγνώστες και αναγνώστριες του CultureNow;

Συμμετέχω στη σειρά “Σούπερ Ήρωες”, που θα προβάλλονται από τον ΑΝΤ1. Είναι η πρώτη μου επαφή με την τηλεόραση και έχω περιέργεια να δω τι σημαίνει αυτό.

-Πότε καταλάβατε ότι θέλετε να ακολουθήσετε μια πορεία στον χώρο της τέχνης;

Η τέχνη με έσωσε, το λέω χωρίς μελοδραματισμούς.

-Κλείνοντας, και με τον Βυσσινόκηπο να περιστρέφεται γύρω από την έννοια του αποχαιρετισμού, για εσάς τι είναι αυτό που θα σας ήταν πιο δύσκολο να αφήσετε πίσω — στη δουλειά σας ή στην προσωπική σας ζωή;

Το έργο λέει «για να ζήσεις στο παρόν, πρέπει πρώτα να εξιλεωθείς για το παρελθόν, να απαλλαγείς από αυτό»… Στις μέρες μας μιλάμε περισσότερο με έννοιες όπως «αγκαλιάζω το παρελθόν». Όπως και να έχει, το να απαλλαγείς ή να αγκαλιάσεις είναι μια διαδρομή που δεν έχει τέλος. Το να αφήσω πίσω το πληγωμένο παιδί που υπήρξα χωρίς να το εγκαταλείψω είναι ίσως ο πιο δύσκολος αποχαιρετισμός.

Κεντρική εικόνα θέματος – Photo Credit: Αναστασία Γιαννάκη
Φωτογραφίες παράστασης – Photo Credit: Γιάννης Κουσκούτης

Διαβάστε επίσης:

Ο Βυσσινόκηπος του Τσέχωφ σε σκηνοθεσία Έκτορα Λυγίζου ανεβαίνει στο Εθνικό Θέατρο
Εθνικό Θέατρο: Το πρόγραμμα των παραστάσεων για τη σεζόν 2025-26