Η Μαρία Φραγκή σκηνοθετεί την «Ήμερη» του Ντοστογιέφσκι: «Η συμπύκνωση της σκέψης του ήρωα»

Το τριώροφο εκλεκτικιστικό αρχοντικό του 1932, στην οδό Σπάρτης 14, στην πλατεία Αμερικής, που σήμερα φιλοξενεί τον πολυχώρο Τέχνης «Αλεξάνδρεια», υπήρξε για πολλά και καθοριστικά χρόνια το σπίτι του εμβληματικού συγγραφέα Μανώλη Καραγάτση. Στα δωμάτιά του, ποτισμένα από μνήμη και λογοτεχνική ένταση, η «Ήμερη» του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι βρίσκει έναν απρόσμενα οικείο χώρο για να ξαναειπωθεί, σε μια σχεδόν οργανική συνομιλία με το περιβάλλον της.

Ο χώρος μοιάζει να καθρεφτίζει τα εσωτερικά τοπία της νουβέλας, εκεί όπου η δράση μετατοπίζεται από τον εξωτερικό κόσμο στις πιο σκοτεινές πτυχές της συνείδησης. Πάνω σε αυτό το περιβάλλον εδράζεται η σκηνοθετική ματιά της Μαρίας Φραγκή, η οποία επεξεργάζεται δραματουργικά τον λόγο ενός ενεχυροδανειστή, του οποίου η γυναίκα επιλέγει την αυτοκτονία, αδυνατώντας να αντέξει μια φαινομενικά ασφαλή αλλά βαθιά ασφυκτική ζωή μέσα σε ένα πατριαρχικό πλαίσιο.

Μέσα από έναν εσωτερικό μονόλογο που εκτυλίσσεται μπροστά στο άψυχο σώμα της γυναίκας του, η παράσταση εξερευνά μια ανελέητη αυτοανάκριση, όπου η μνήμη, ο χρόνος και η αφήγηση συμπλέκονται. Η δραματουργία διατηρεί τη συμπύκνωση της σκέψης του Ντοστογιέφσκι, χαράσσοντας μια διαδρομή από τη λογική στο συναίσθημα και από την ομολογία στη σιωπή, ενώ ένας γάμος-φυλακή οδηγείται σταδιακά στην κατάρρευση.

Σε αυτή τη συνάντηση χώρου και κειμένου, η «Ήμερη» αναδεικνύεται ως ένα πολυεπίπεδο δραματουργικό σώμα, όπου τραγωδία, ψυχογράφημα και ειρωνεία συνυπάρχουν. Μέσα από αυτή τη σκηνική ανάγνωση, το έργο του 19ου αιώνα αποκτά μια σύγχρονη δυναμική, θέτοντας εκ νέου ερωτήματα για τη σιωπή, την εξουσία και τις ανθρώπινες σχέσεις.

Η Μαρία Φραγκή μίλησε στο CultureNow για τη σκηνοθετική της προσέγγιση, αλλά και για τον ρόλο της στη θεατρική εκπαίδευση ως μέλος ΕΕΠ του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πατρών. Ακολουθεί η συνέντευξη:

-Η «Ήμερη» του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι είναι ένα βαθιά εσωτερικό, σχεδόν εξομολογητικό κείμενο, ένα κείμενο όπου η μνήμη και η συνείδηση διαπλέκονται σε έναν σχεδόν απολογητικό μονόλογο. Ποια ήταν η βασική σας απόφαση στη μετατροπή αυτού του μονολόγου σε σκηνική πράξη; 

Αυτό το συγκλονιστικό κείμενο με τη μορφή λογοτεχνικής νουβέλας , το οποίο εισάγει ο Ντοστογιέφσκι στο μηνιαίο «Ημερολόγιο ενός συγγραφέα», μοιάζει να ξεγλιστράει από κάθε προσπάθεια ένταξής του σε ένα είδος. Στο αρχικό του σημείωμα λέει καθαρά ότι δεν πρόκειται για το συνηθισμένο ημερολόγιο αλλά για ένα φανταστικό αφήγημα. Έπειτα λέει πως δεν είναι ούτε διήγημα, ούτε προσωπικές σημειώσεις. Δημιουργεί μία ηθελημένη σύγχυση ενδεχομένως για να προκαλέσει το ενδιαφέρον του αναγνώστη, ωστόσο δεν αποκλείεται και μια άδηλη ενόρμηση – μία προσωπική εξομολογητική πρόθεση πίσω από τον ήρωα που παρουσιάζει. Συγκεκριμένα ο συγγραφέας σ’ αυτό το κείμενο ζητά από τον αναγνώστη να «φανταστεί έναν σύζυγο μπροστά στο νεκρό σώμα της γυναίκας του που αυτοκτόνησε…» και στη συνέχεια δίνει τις απαραίτητες σκηνικές οδηγίες που θα μας εισαγάγουν στην ανάγνωση/παρακολούθηση του μονολόγου του. Διαπιστώνουμε ότι πρόκειται για ένα μικτό ύφος που συνδέει το ημερολόγιο, την ειδησεογραφία, την αφήγηση, το λανθάνον σκηνικό είδος. Το όραμά του είναι να αποδώσει με ικανότητα στενογράφου όσα θα μπορούσε να αποτυπώσει από τις σκέψεις του συζύγου που θρηνεί την γυναίκα του ενώ ταυτόχρονα θυμάται, σκέφτεται, επιδιώκει να κατανοήσει, απολογείται, ψάχνει την αλήθεια. Η απόφαση να το αναπτύξουμε σε θεατρική μορφή έρχεται από την ανάγκη της διερεύνησης αυτού του πολυεπίπεδου σχήματος, το οποίο μας προκαλεί να ξεσκεπάσουμε την συγγένειά του με το δράμα και μάλιστα ένα καλά δομημένο δράμα χωρισμένο σε δύο κεφάλαια και σε δέκα μικρές ενότητες με τίτλους, οι οποίες παραπέμπουν σε έντονες σκηνές με ρυθμική αλληλουχία και κλιμάκωση. Επιπλέον, τα πολλά πρόσωπα που εμπλέκονται στη δράση υποκρύπτουν ένα πολυφωνικό αφήγημα.

-Στη διασκευή σας, τι κρατήσατε από το πρωτότυπο και τι μετασχηματίσατε;

Το βασικό συστατικό που επεδίωξα να μεταφέρω σχεδόν ατόφιο είναι η συμπύκνωση της σκέψης του ήρωα. Αφηγείται -τόσο στη νουβέλα όσο και στην παράστασή μας- ενώ ταυτόχρονα βιώνει. O χρόνος διαστέλλεται για να χωρέσει μια περιπέτεια ζωής. Αυτό είναι για μένα η ταυτότητα της παράστασης και της νουβέλας. Για τον θεατή (και για τον αναγνώστη) είναι μια εμπειρία ακρόασης «εν θερμώ», όπως θα μπορούσε να συμβαίνει ακούγοντας τους τραγικούς ήρωες. Όλο το υπόλοιπο μετασχηματίστηκε για να υποστηρίξει αυτή την πυκνότητα. Οι σκηνές, τα πρόσωπα, οι σχέσεις, τα επεισόδια εξυπηρετούν αυτή τη ρυθμική και αναπότρεπτη πορεία προς το τέλος.

-Ο ήρωας του Ντοστογιέφσκι μοιάζει να μην κατανοεί ποτέ πλήρως τη βία που ασκεί. Τον αντιμετωπίζετε ως τραγικό πρόσωπο ή ως φορέα μιας πατριαρχικής βίας χωρίς επίγνωση;

Αυτό το εμπόδιο το ξεπερνά ήδη από την αρχή ο ίδιος ο Ντοστογιέφσκι, ο οποίος μας οδηγεί από τον ένα αφηγητή (συγγραφέα) στον άλλο (ενεχυροδανειστή). Συχνά μέσα στην αφήγηση έχουμε την αίσθηση ότι αυτοί οι δύο εναλλάσσονται. Οι πράξεις του κεντρικού ήρωα (ενεχυροδανειστή) δεν είναι αυθόρμητες, οι σκέψεις δεν αποκαλύπτονται τυχαία και όλη η χειριστική συμπεριφορά του έχει στόχους. Από κοντά , σαν ένα δεύτερο εγώ, ο συγγραφέας τον ξεσκεπάζει. Δεν είναι άμοιρος όσων του συμβαίνουν ενώ ταυτόχρονα είναι άτολμος, δειλός και εν τέλει υποκριτής. Αντίθετα η νεαρότατη σύζυγός του επικαλείται την ειλικρίνεια και την ανθρωπιά για να τον προσεγγίσει, αλλά μάταια. Στην παράστασή μας θελήσαμε να δώσουμε μεγαλύτερη έμφαση στην συνειδητοποίησή του εκ των υστέρων, και αυτό είναι οπωσδήποτε τραγικό .

-Η επιλογή σας να δουλέψετε με έμπειρους ηθοποιούς και νέους δημιουργεί μια ενδιαφέρουσα δυναμική. Τι αναζητάτε δημιουργικά σε αυτή τη συνύπαρξη; 

Το πεδίο της θεατρικής πράξης μόνο θετικά και με δημιουργική προσδοκία μπορεί να βλέπει αυτή την συνύπαρξη. Η ζωή είναι το μέτρο του θεάτρου και δεν θα μπορούσε να συμβαίνει αλλιώς. Για εμένα αυτό είναι και ένα στοίχημα κάθε φορά γιατί μέσα από τις ρωγμές και τον μετεωρισμό της αναγνώρισης ετερόκλητων στάσεων και τρόπων γινόμαστε πιο δημιουργικοί και εφευρετικοί.

-Ως πανεπιστημιακή διδάσκουσα, που κινείται ανάμεσα στη θεωρία και την πράξη, πώς μεταφέρεται η ερευνητική σας ματιά μέσα στη σκηνοθεσία;

Η ερευνητική μέθοδος πρέπει να σας ομολογήσω ότι ξύπνησε αρχικά μέσα από την πράξη. Οφείλω πολλά στην πορεία μου από την αρχή των σπουδών στην δραματική τέχνη μέχρι σήμερα. Από την άλλη η επιστημονική κατάρτιση, σε πεδία που τροφοδοτούν διαρκώς τις αναζητήσεις μου, είναι αναμφισβήτητα πανταχού παρούσα κατά την διάρκεια της προετοιμασίας μιας παράστασης. Στο θέατρο ο σκηνοθέτης πρέπει να γνωρίζει τα πάντα , να χρησιμοποιεί κάθε μέσο για την δημιουργία και να μην φαίνεται πουθενά η παρουσία του στο αποτέλεσμα. Αλίμονο αν βλέπουμε σε μια παράσταση την καθοδήγηση του σκηνοθέτη.

-Από τη θέση σας αυτή διαμορφώνετε νέους ανθρώπους που θα μπουν στο θέατρο. Τι θεωρείτε πιο ουσιαστικό: την τεχνική αρτιότητα ή τη βαθύτερη καλλιτεχνική καλλιέργεια; 

Αυτό δεν είναι δίλημμα γιατί στην τέχνη είναι αναγκαία και τα δύο. Κάποιες φορές η τεχνική αρτιότητα λέει πράγματα που η και η πιο ισχυρή καλλιτεχνική καλλιέργεια δεν μπορεί να «αρθρώσει». Ένας καλλιτέχνης είναι μια διαρκώς ανανεούμενη πηγή που χρειάζεται τροφοδοσία και έκφραση για να λειτουργεί.

-Αν ο Ντοστογιέφσκι έγραφε σήμερα την «Ήμερη», τι πιστεύετε ότι θα άλλαζε και τι, δυστυχώς, θα παρέμενε το ίδιο;

Έχω την βεβαιότητα ότι τόσο ως προς το θέμα , όσο και ως προς την υλοποίησή του ο συγγραφέας θα επιχειρούσε να προσπελάσει το ζήτημα με τον ίδιο τρόπο και το ίδιο πάθος-δυστυχώς όπως το λέτε. Από μια άλλη οπτική μπορώ να πω ότι δεν υπήρχε περίπτωση να κάνουμε αυτό το έργο και με αυτόν τον τρόπο, ερήμην της εποχής μας. Η σκηνή έχει λόγο ύπαρξης όταν μπορεί να συναντηθεί οργανικά με την πλατεία, διαφορετικά είναι μάταιη κάθε προσπάθεια.

-Οι εβδομαδιαίες ομιλίες που συνοδεύουν την παράσταση μοιάζουν να αποτελούν οργανικό μέρος του εγχειρήματος. Τι επιδιώκετε μέσα από αυτή τη διεύρυνση, πέρα από τη σκηνή;

Αυτή ακριβώς είναι η συνέχεια του παραπάνω συλλογισμού. Από την αρχή της ενασχόλησής μου με την σκηνοθεσία ήξερα ότι αυτό είναι ένας διάλογος. Δεν είναι μονόδρομος αλλά αλληλεπίδραση. Στις ομιλίες επιδιώκεται να διευκολυνθεί αυτή η αμφίδρομη ενέργεια που αναπτύσσεται. Οι ηθοποιοί, οι θεατές, οι ομιλητές μπαίνουν σε μια ενεργητική καλλιτεχνική συζήτηση και αναγνωρίζουν όλες τις πλευρές του θέματος- βιώνουν το αντικειμενικό. O Jean Duvignaud, ανθρωπολόγος-κοινωνιολόγος μάς άφησε μια σπουδαία έρευνα, όπου ο κεντρικός άξονας αφορά το θεατρικό γεγονός ως συλλογική εμπειρία που επιτρέπει σε μια κοινότητα να σκεφτεί από κοινού.

-Με ποιον τρόπο σκοπεύετε να συνεχίσετε να συνδέετε τη σκηνοθεσία με την πανεπιστημιακή έρευνα και τις κοινωνικές δράσεις;

Η μεγάλη τύχη να συνδέει κάποιος την έρευνα με την πράξη και την παραγωγή είναι πραγματικά απελευθερωτική. Με αυτόν τον τρόπο μπορούμε να ελέγξουμε την δυναμική και την βιωσιμότητα μιας ερευνητικής πρότασης. Συνεπώς κάθε δράση μας , στο πλαίσιο των εφαρμογών που κάνουμε στο Πανεπιστήμιο, έχει ένα αντίκρισμα στην κοινωνία, αφού συνομιλεί ευρύτερα με αυτήν. Δεν μπορώ να φανταστώ διαφορετική σχέση ανάμεσα στις καλλιτεχνικές, ερευνητικές και επαγγελματικές μου δραστηριότητες.

-Ποια είναι τα άμεσα σχέδιά σας μετά την «Ήμερη»; Υπάρχει κάποιο νέο εγχείρημα ή παράσταση που ετοιμάζετε;

Αμέσως μετά το τέλος Απριλίου που θα ολοκληρωθεί στο θέατρο Αλεξάνδρεια ο κύκλος των παραστάσεων του έργου «Η Ήμερη και το εικόνισμα», θα προετοιμάσουμε το επόμενο εγχείρημα, στην Πάτρα, ως «Εργαστήριο Σκηνικής Πράξης και Λόγου», με μία συνάντηση μαθητευόμενων καλλιτεχνών. Στόχος αυτής της πενθήμερης συνύπαρξης θα είναι η διδασκαλία παραδοσιακών τεχνικών από μεγάλους δασκάλους της κομμέντια ντελ άρτε, του κουκλοθέατρου, του θεάτρου σκιών και του θεάτρου του δρόμου. Οι συμμετέχοντες προέρχονται από την Ελλάδα, την Ιταλία, την Ισπανία, την Τυνησία και την Αίγυπτο. Μια μεσογειακή υπόθεση με στόχο την τέχνη του διαλόγου και τον διάλογο των τεχνών.

Στην Αθήνα για τον επόμενο χρόνο προετοιμάζω ήδη και μια παράσταση που θα βασιστεί σε κείμενα του Α.Παπαδιαμάντη, στον οποίο επιστρέφω συχνά βρίσκοντας ανεξάντλητο το θεατρικό υλικό που μας προσφέρει. Εδώ θα ήθελα να σας ευχαριστήσω θερμά για την ενδιαφέρουσα προσέγγιση και την ευρύτητα των θεμάτων που μου επιτρέψατε να αναπτύξω.

Πληροφορίες παράστασης
«Ήμερη» του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι
Ημέρες & ώρες: Σάββατο 21:30, Κυριακή 19:00
Χώρος: Θέατρο «Αλεξάνδρεια»
Διεύθυνση: Σπάρτης 14, Πλατεία Αμερικής, Αθήνα

Διαβάστε επίσης:

H Ήμερη και το εικόνισμα, του Φιόντορ Ντοστογιέφσκι από την Μαρία Φραγκή στον πολυχώρο Αλεξάνδρεια