Με αφορμή δύο πρόσφατα ανεβάσματα στην Αθήνα, που φέρνουν στο θεατρικό σανίδι τα έργα της Βανεσά Σπρινγκορά και της Ανί Ερνό, εξετάζουμε πώς η σύγχρονη γαλλική αυτοβιογραφική γραφή μετασχηματίζεται σε σκηνική πράξη. Οι δύο συγγραφείς συγκαταλέγονται στις σημαντικότερες φωνές της εποχής τους, αξιοποιώντας την αυτοβιογραφία ως μέσο προσωπικής αλλά και πολιτικής διερεύνησης.
Με ύφος συχνά ψυχρό και απογυμνωμένο, καταγράφουν εμπειρίες που αφορούν τη σεξουαλικότητα, τη συναίνεση, τη μνήμη και τη διαμόρφωση της γυναικείας ταυτότητας, μετατρέποντας το ατομικό βίωμα σε συλλογικό σχόλιο. Η γραφή τους λειτουργεί ως πράξη υποκειμενικής αποκατάστασης και ταυτόχρονα ως σαφής ηθική και πολιτική τοποθέτηση. Έτσι, η αυτοβιογραφική κατάθεση υπερβαίνει τα όρια της προσωπικής εξομολόγησης και μετατρέπεται σε φεμινιστική χειρονομία που συνομιλεί ενεργά με τα σύγχρονα αιτήματα κοινωνικής αλλαγής.
Το αυτοβιογραφικό βιβλίο της Βανεσά Σπρινγκορά «Συναίνεση» (Le Consentement), που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Μετρονόμος (μετάφραση: Γιώργος Κωνσταντίνος Μιχαηλίδης), αποτελεί μια συγκλονιστική μαρτυρία για τη σχέση που διατηρούσε η συγγραφέας, σε ηλικία μόλις 14 ετών, με τον τότε διάσημο συγγραφέα και διανοούμενο Γκαμπριέλ Ματζνέφ. Ο παιδοβιαστής δεν επιχείρησε να αποκρύψει τις σεξουαλικές του σχέσεις· αντίθετα, τις έντυνε με εκλεπτυσμένο λόγο, παρουσιάζοντάς τες ως ένδειξη προόδου και απομάκρυνσης από τον συντηρητισμό.
Σε μια χώρα που είχε βιώσει τον Γαλλικό Μάη και όπου τα όρια της σεξουαλικής ελευθερίας είχαν διευρυνθεί, τα όρια της προστασίας και της ευθύνης φαίνεται πως, σε ορισμένες περιπτώσεις, είχαν επικίνδυνα θολώσει. Το βιβλίο επανεξετάζει εκείνη την εποχή και φωτίζει τον τρόπο με τον οποίο η ίδια η Βανεσά βρέθηκε να γίνεται χαρακτήρας, με τη φωνή της να παγιδεύεται μέσα σε βιβλία και αφηγήσεις του ίδιου του κακοποιήτη της, και τελικά να κερδίζει ξανά πίσω τη φωνή της γράφοντας τη «Συναίνεση».
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Η θεατρική μεταφορά του έργου παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην ελληνική σκηνή στο Θέατρο Τέχνης Κάρολος Κουν (Υπόγειο), σε σκηνοθεσία της Ειρήνης Λαμπρινοπούλου. Η παράσταση φωτίζει την υπόθεση που συγκλόνισε τη γαλλική πνευματική ζωή και αναζωπύρωσε διεθνώς τη δημόσια συζήτηση για τα όρια της συναίνεσης.
Η Βένια Σταματιάδη ενσαρκώνει την ώριμη Βανεσά, ενώ η Μαριλένα Μπαρταλούτσι παρουσιάζει τη νεότερη εκδοχή της. Ο Κλέων Γρηγοριάδης με την ερμηνεία του ως Ματζνέφ, αναδεικνύει τον χειριστικό τρόπο με τον οποίο ο θύτης προτάσσει ωραίες λέξεις και κύρος, αντί ζαχαρωτών, για να «κατασκευάσει» τη συναίνεση στο ανήλικο θύμα του. Την παράσταση συνοδεύει η ζωντανή μουσική του Ανδρέα Βαλαχή, ο οποίος ενίοτε συμμετέχει στη σκηνική δράση.
Η παρουσίαση αποσπασμάτων από την εκπομπή Apostrophes, όπου η Καναδή συγγραφέας Ντενίζ Μπομπαρντίε καταδικάζει την «εφησυχασμένη νοοτροπία μιας ολόκληρης εποχής» (Συναίνεση, σελ. 92), ενισχύει την αίσθηση της καταγγελίας και της ιστορικής συνέπειας του έργου, υπενθυμίζοντας στον θεατή πως τα όσα παρακολουθεί αποτελούν μαρτυρία, και όχι μυθοπλασία. Ένα εξαιρετικό δυνατό ανέβασμα, που εγγράφεται στον θεατή με κόκκινη μελάνη.
Στη σελίδα 253 της ελληνικής μετάφρασης (Ρίτα Κολαΐτη, εκδόσεις Μεταίχμιο) του βιβλίου «Τα Χρόνια» της Ανί Ερνό διαβάζουμε: «Θα ήθελε να συνενώσει αυτές τις πολλαπλές εικόνες του εαυτού της, τις ξέχωρες, τις ανόμοιες, με το νόημα μιας αφήγησης, της αφήγησης της ζωής της…» Αυτό ακριβώς γίνεται πράξη στο Θέατρο Θησείον, όπου ανεβαίνει η ιδιότυπη «αυτοβιογραφία χωρίς εγώ» – η αυτοβιογραφία μιας ολόκληρης γενιάς – σε σκηνοθεσία Ακύλλα Καραζήση και Νίκου Χατζόπουλου, σε διασκευή του Άρμιν Κέρμπερ.
Τέσσερις γυναίκες ηθοποιοί – Αγγελική Στελλάτου, Δέσποινα Κούρτη, Δήμητρα Βλαγκοπούλου και Κατερίνα Παπανδρέου – μαζί με τον Διαμαντή Αδαμαντίδη, παρουσιάζουν θραυσματικά στιγμιότυπα από τη ζωή της Ερνό, από τα χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου έως τις αρχές του 21ου αιώνα.
Πότε με το ένα πρόσωπο και πότε με άλλο, οι ηθοποιοί δίνουν φωνή σε ιστορίες παιδικής περιέργειας, σεξουαλικών εξερευνήσεων, εραστών, σκέψεων και διεκδικήσεων. Η πολυφωνία της παράστασης υπογραμμίζει τον πυρήνα της γραφής της Ερνό: τη μετατροπή του ατομικού βιώματος σε συλλογική μνήμη («τη βιωμένη διάσταση της Ιστορίας», Τα Χρόνια, σελ. 340).
Μέσα από αυτή την πολυπρισματική αφήγηση, ο θεατής μεταφέρεται σε μια πολιτική, κοινωνική και πολιτισμική χαρτογράφηση της Γαλλίας ανά τις δεκαετίες. Η προσωπική ιστορία γίνεται ταυτόχρονα ιστορία μιας χώρας, μιας γενιάς, αλλά και ενός έμφυλου αγώνα. Η Ερνό μεγαλώνει, μορφώνεται και γίνεται σταδιακά πιο προνομιούχα, χωρίς ποτέ να αποκόπτεται από τα απομεινάρια των χρόνων που προηγήθηκαν. Οι διεκδικήσεις της γενιάς της – η αντισύλληψη, το δικαίωμα στην άμβλωση – έχουν πλέον θεσμοθετηθεί, όμως η αφήγησή της επιμένει στα σημεία όπου το έμφυλο αποτυπώνεται ως εμπειρία και ως πολιτική συνθήκη.
Πρόκειται για μια αξιόλογη σκηνική δουλειά, η οποία θα μπορούσε, ωστόσο, να ενισχυθεί με μεγαλύτερη χρήση αρχειακού υλικού: φωτογραφίες, μουσικές αναφορές, διαφημιστικά σποτ και πλάνα από πορείες, που θα αναδείκνυαν τις ιδιαίτερες υφές κάθε εποχής.
Κεντρική εικόνα θέματος: Από την παράσταση «Μαρτυρία μιας κλεμμένης εφηβείας»
