Στη γιαγιά μου τη Φωφώ, σε έναν γείτονα στο ασανσέρ, σε πολλούς φίλους και φίλες. Σε όλους μίλησα για την παράσταση «Γιοι και κόρες». Κι αυτό γιατί, στο Θέατρο ΕΛΕΡ, ένιωσα μια συλλογική ευτυχία.
Το έργο είναι φτιαγμένο από μικρές, καθημερινές ιστορίες. Η αρχή έγινε το 2011, όταν ο σκηνοθέτης και δημιουργός της παράστασης, Γιάννης Καλαβριανός, μαζί με τους τότε ηθοποιούς της παράστασης, ταξίδεψε σε πόλεις και χωριά της Ελλάδας και στην Κύπρο, συναντώντας ηλικιωμένους ανθρώπους και καταγράφοντας τις αφηγήσεις τους. Κι ενώ το υλικό έχει τις ρίζες του σε πραγματικές μαρτυρίες, η παράσταση δεν επιδιώκει να αναπαραστήσει πιστά συγκεκριμένα πρόσωπα και περιστατικά. Ο Καλαβριανός συνθέτει νέες ιστορίες, ενώνοντας βιώματα διαφορετικών ανθρώπων και μετατρέποντας την προσωπική μνήμη σε θεατρική μυθοπλασία.
Στο άρτιο αποτέλεσμα που απολαύσαμε στη θεατρική σκηνή της Πλάκας, καθοριστική υπήρξε η συμβολή των ηθοποιών (Μαρία Κωνσταντά, Γιάννης Μαστρογιάννης, Ζωή Μυλωνά, Δήμητρα Ονουφριάδου, Βασίλης Τσαλίκης). Με φρεσκάδα, αμεσότητα και αξιοθαύμαστη σκηνική ευελιξία, περνούν από τη μία ιστορία στην άλλη, αλλάζουν πρόσωπα, ηλικίες και συναισθηματικές αποχρώσεις, υποστηρίζοντας με φυσικότητα και ζωντάνια το υλικό. Δίνουν σώμα και φωνή στις αφηγήσεις, διατηρώντας μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στο χιούμορ, την τρυφερότητα, το παράδοξο και το τραγικό.
Με αφορμή τη δεύτερη χρονιά παρουσίασης της παράστασης στο Θέατρο ΕΛΕΡ και την προσθήκη νέων ιστοριών που φτάνουν μέχρι την πανδημία, συνομιλήσαμε με τον Γιάννη Καλαβριανό για τη δημιουργική διαδρομή αυτής της ξεχωριστής παράστασης και, φυσικά, για το ερώτημα που βρίσκεται στον πυρήνα όλου αυτού του εγχειρήματος: «Αν έπρεπε να ξεχωρίσετε μία ιστορία από όλη σας τη ζωή, ποια θα ήταν αυτή;».
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
***
-Για την πρώτη εκδοχή της παράστασης, το 2011-2012, απευθυνθήκατε σε ηλικιωμένους ανθρώπους από την Ελλάδα και την Κύπρο και καταγράψατε προσωπικές τους ιστορίες. Πώς ξεκίνησε αυτή η διαδικασία; Πώς εντοπίζατε τους ανθρώπους που συναντούσατε και πώς τους προσεγγίζατε, ώστε να μοιραστούν μαζί σας στιγμές από τη ζωή τους;
Οι πρώτες συνεντεύξεις έγιναν σε διάστημα περίπου δεκατριών μηνών. Μαζί με τους ηθοποιούς ταξιδέψαμε σε πολλές πόλεις και χωριά της Ελλάδας και στην Κύπρο. Συγκεντρώσαμε 85 μαγνητοσκοπημένες αφηγήσεις. Ξεκινήσαμε από τους ανθρώπους της γειτονιάς μας και συνεχίσαμε σε δομές, ΚΑΠΗ κ.λπ. Η ερώτηση ήταν πάντα η ίδια χωρίς άλλη διευκρίνιση: «Αν έπρεπε να ξεχωρίσετε μία ιστορία από όλη σας τη ζωή, ποια θα ήταν αυτή;».
Οι πρώτοι που μας μίλησαν μας σύστησαν τους φίλους και τους συγγενείς τους και έτσι συνεχίσαμε. Μετά την πρώτη εκδοχή της παράστασης, οι θεατές ζητούσαν να πουν κι εκείνοι τις δικές τους ιστορίες. Δίναμε, λοιπόν, ραντεβού και ξαναστήναμε τις κάμερες. Η διαδικασία συνεχίστηκε. Με τα χρόνια, συγκεντρώναμε και δουλεύαμε νέες ιστορίες που έπαιρναν τη θέση των παλαιότερων. Λίγο πριν την πανδημία συγκεντρώθηκαν νέες αφηγήσεις από την Κρήτη και ανέβηκε μια εκδοχή της παράστασης εστιασμένη στις ιστορίες από το νησί.
-Από το σύνολο των αφηγήσεων που συγκεντρώσατε, πώς επιλέξατε εκείνες που θα αποτελούσαν την πρώτη ύλη του θεατρικού κειμένου;
Στην αρχή δεν υπήρχε μια συμπαγής ιδέα της παράστασης. Ήξερα πως θα βασιζόταν σε αφηγήσεις, αλλά όχι το κοινό θέμα. Κάνοντας την απομαγνητοφώνηση, συνειδητοποίησα πως πολλές από τις ιστορίες διαδραματίστηκαν παράλληλα με γνωστά ιστορικά γεγονότα. Τοποθετώντας αυτές τις ιστορίες σε σειρά, προέκυψε μια διαφορετική αφήγηση της ελληνικής ιστορίας του τελευταίου αιώνα, όχι με τη γλώσσα των ιστορικών, αλλά των καθημερινών ανθρώπων και των ζωών τους. Επιλέχθηκαν, λοιπόν, εκείνες οι αφηγήσεις που είχαν συνάφεια με ιστορικά γεγονότα, εξαιρέθηκαν, όμως, εκείνες που οι ήρωες είχαν διαδραματίσει οποιονδήποτε επίσημο ιστορικό ρόλο (στρατιωτικοί, πολιτικοί, δήμαρχοι κ.λ.π.).
Υπήρξαν συγκλονιστικές αφηγήσεις και τρομερές ανθρώπινες περιπέτειες. Πολλές από αυτές δεν μπήκαν στην παράσταση, παρότι είχαν εντυπωσιακή πλοκή, γιατί το ζητούμενό μου δεν ήταν η έκπληξη, αλλά το να εστιάσω στο φαινομενικά μικρό και ασήμαντο. Σε αυτό που, τελικά, στηρίζει όλη τη ζωή. Πρόκειται για μια παράσταση φτιαγμένη από όλους εκείνους που η επίσημη Ιστορία αγνοεί.
-Τι απέγινε το υλικό της έρευνας σας; Έχετε δημοσιοποιήσει ή σκοπεύετε να δημοσιοποιήσετε τις ιστορίες που συγκεντρώσατε, ακόμη κι εκείνες που τελικά δεν εντάχθηκαν σε κάποια εκδοχή της παράστασης;
Έχω συγκεντρωμένες εκατοντάδες ώρες βιντεοσκοπημένων αφηγήσεων. Οι περισσότερες δεν έχουν δημοσιοποιηθεί. Ίσως στο μέλλον να οργανωθούν και να ανέβουν σε κάποια από τις βάσεις προφορικής ιστορίας που έχουν δημιουργηθεί τα τελευταία χρόνια ή να χρησιμοποιηθούν για επόμενες εκδοχές του κειμένου.
-Πώς διαχειριστήκατε την ισορροπία ανάμεσα στην πιστότητα απέναντι στον άνθρωπο που σας εμπιστεύτηκε την ιστορία του και στην ελευθερία που απαιτεί η θεατρική δημιουργία;
Η παράσταση δεν ανήκει στο «θέατρο ντοκουμέντο». Δεν ήθελα να φωτογραφηθεί η συγκεκριμένη περίπτωση μιας οικογένειας, αλλά η ανθρώπινη περιπέτεια. Γι’ αυτό και άλλαξα τα ονόματα, τις ηλικίες και το φύλο των ηρώων. Κάθε ιστορία είναι προϊόν μυθοπλασίας. Δεν έχει συμβεί αυτούσια σε έναν άνθρωπο, αλλά σε διαφορετικούς, την ίδια χρονική στιγμή. Είναι, λοιπόν, νέες ιστορίες που βασίζονται σε πολλές πραγματικές. Οι δύο ιστορίες των δεξιών και των αριστερών του Εμφυλίου βασίζονται σε 5 διαφορετικές.
-Αλήθεια, όπως θίγεται και στην παράσταση, για τον Εμφύλιο μαθαίνουμε πολύ λιγότερα μέσα από τις προσωπικές μαρτυρίες των δικών μας ανθρώπων απ’ ό,τι για την περίοδο της Κατοχής…
Η ποσοτική διαφορά στις αφηγήσεις της Κατοχής και του Εμφυλίου ήταν εντυπωσιακή, με την Κατοχή να υπερισχύει συντριπτικά. Μία κυρία το απέδωσε στο παλλαϊκό αίτημα για απελευθέρωση. Η συνθήκη ήταν δύσκολη, αλλά ήταν νέοι, ταλαιπωρημένοι και με έναν κοινό στόχο. Ο Εμφύλιος ήρθε και ανέτρεψε τις προσδοκίες μιας ευκολότερης ζωής. Ελάχιστοι ήταν εκείνοι που ήθελαν να αναφερθούν στα συμβάντα της εμφυλιακής περιόδου. Με τα χρόνια, φωτίζονται περισσότερο τα γεγονότα, πιο ψύχραιμοι ιστορικοί καταθέτουν τα αποτελέσματα των ερευνών τους και ελπίζω πως όλοι γινόμαστε πιο ανοιχτοί σε έναν ειλικρινή διάλογο.
-Φαντάζομαι ότι από την πρώτη παρουσίαση της παράστασης μέχρι σήμερα, πολλοί σας έχουν επιστρέψει το ερώτημα που αποτέλεσε τον πυρήνα της έρευνάς σας: «Αν έπρεπε να ξεχωρίσετε μία ιστορία από όλη σας τη ζωή, ποια θα ήταν αυτή;». Έχει αλλάξει με τα χρόνια η δική σας απάντηση; Υπάρχει κάποια προσωπική σας ιστορία που θα θέλατε να μοιραστείτε;
Θα επέλεγα την ημέρα που αποφάσισα να αφήσω την ιατρική και να σταματήσω την ειδικότητα. Είχα κατέβει από τη Θεσσαλονίκη για ένα τριήμερο για να δω παραστάσεις στην Αθήνα, είχα μόλις ξυπνήσει και ένιωσα πως δεν ήθελα να ξαναφύγω από το θέατρο. Η στιγμή δεν είχε τίποτε το ηρωικό. Έβλεπα απλώς το κεφαλάρι του κρεβατιού και το αποφάσισα ακαριαία.
-Στη νέα εκδοχή της παράστασης, που παρουσιάζεται για δεύτερη χρονιά στο Θέατρο ΕΛΕΡ, έχει προστεθεί μια ιστορία που φτάνει χρονικά μέχρι την πανδημία του Covid-19. Πώς προέκυψε αυτή η προσθήκη; Ήταν η συγκεκριμένη ιστορία που σας έκανε να αισθανθείτε ότι το έργο είχε ακόμη κάτι να πει και να επιστρέψει στη σκηνή;
Αυτή δεν είναι η μοναδική καινούρια ιστορία στη νέα εκδοχή. Μπήκε στο τέλος γιατί αφορούσε στη συγκεκριμένη περίοδο της πανδημίας. Πρόκειται για την ιστορία μιας γυναίκας η οποία έφυγε από ένα χωριό της Θεσσαλονίκης, πήγε στη Ζυρίχη ως ψυχοκόρη και κατέληξε στο Λας Βέγκας, παντρεμένη με έναν λογιστή των εκεί καζίνο. Η παλιά εκδοχή της παράστασης έφτανε ως τους Ολυμπιακούς του 2004. Με τα γεγονότα της πανδημίας και την κοινή συλλογική μας εμπειρία, δεν γινόταν να παραλειφθεί αυτή η τόσο αλλόκοτη ιστορικά στιγμή.
-Μέσα στις μεγάλες ιστορικές ανακατατάξεις που διατρέχουν την παράσταση, ο έρωτας και οι προσωπικές σχέσεις μοιάζουν συχνά να έχουν τη δική τους, εξίσου καθοριστική θέση. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι, πίσω από τη μεγάλη Ιστορία, αυτό που τελικά κινεί τους ανθρώπους και καθορίζει τις ζωές τους είναι ο έρωτας; Είναι, τελικά, ο έρωτας η μαμή της Ιστορίας;
Αν παραφράσουμε τις ρήσεις «ο Πόλεμος είναι η μαμή της ιστορίας» ή «η βία είναι η μαμή κάθε παλιάς κοινωνίας» κατά τον Μαρξ, θα μπορούσαμε να βάλουμε τον έρωτα ως το καταφύγιο της δυσκολεμένης ζωής. Κάθε φορά που ο άνθρωπος πιέζεται, ο έρωτας είναι εκεί για να τον προχωρήσει. Η μεγαλύτερη συχνότητα νέων γεννήσεων στη Θεσσαλονίκη παρατηρήθηκε τη χρονιά μετά τον σεισμό του 1978. Μία άλλη κυρία μας είπε πως γνώρισε τον μετέπειτα σύζυγό της σε καταφύγιο, που μπήκε για να προστατευθεί από έναν βομβαρδισμό στην Κατοχή. Τα καταφύγια, όσο κι αν μας ακούγεται περίεργο, ήταν τόποι που άρχιζαν τα πρώτα φλερτ, μια και τα ξεχωριστά σχολεία και τα αυστηρά ήθη των οικογενειών της εποχής δεν τα ευνοούσαν. «Όταν, όμως, έτρεχες για να σωθείς, δεν μπορούσε να σου πει κανείς τίποτε.»
Πληροφορίες παράστασης
Γιοι και κόρες
μια παράσταση για την αναζήτηση της ευτυχίας
του Γιάννη Καλαβριανού
για 2η χρονιά
στο Θέατρο ΕΛΕΡ “ΕΛΕΝΗ ΕΡΗΜΟΥ”
–
Παρασκευή: 21.00 | Σάββατο: 18:00 και 21:00 | Κυριακή: 18:00
Κεντρική εικόνα θέματος: Γ.ΚΑΛΑΒΡΙΑΝΟΣ – Photo Credit @ Ελίνα Γιουνανλή
Διαβάστε επίσης:
Γιοι και κόρες: Μια παράσταση για την αναζήτηση της ευτυχίας του Γιάννη Καλαβριανού στο Θέατρο ΕΛΕΡ
