Αναρχειοθετώντας την αλλαγή: Η 9η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης στο 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης

«Αναρχειοθετώντας την αλλαγή» τιτλοφορείται η συνομιλία της 9ης Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης «όλα πρέπει να αλλάξουν. ΡΝΣ9» με το Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης και το φετινό θεματικό αφιέρωμά του στα αρχεία.

Συγκροτημένο από τη Νάντια Αργυροπούλου, επιμελήτρια της Μπιενάλε 9, το ενδεικτικό αυτό σώμα ταινιών μικρού μήκους περιλαμβάνει έργα Ελλήνων και μη δημιουργών σε ένα τριήμερο προβολών στον κινηματογράφο Μακεδονικόν.

Είναι μια χειρονομία αναρχειοθετικής τάξης, λοξής εικοτολογικής αναδίφησης σε αρχεία εντός άλλων αρχείων εντός των οριοθετήσεων, της οικονομίας ενός συγκεκριμένου θεσμικού πλαισίου όπως αυτό του ιστορικού Φεστιβάλ, το οποίο καταδύεται φέτος στους μηχανισμούς καταγραφής της μνήμης.

Σε συνέχεια της εγκατάστασης και προβολής έργων κινούμενης εικόνας στο πρελούδιο της Μπιενάλε 9 (Οκτώβριος – Νοέμβριος 2025), και τα έργα του αφιερώματος αυτού σημαίνουν και συνέχουν τη σταδιακά αναδυόμενη παρουσία και περιπλανητική κίνηση της διοργάνωσης έως την υλοποίηση της κύριας έκθεσής της (23 Μαΐου – 5 Ιουλίου 2026). Άλλωστε κάθε αρχείο, κάθε συλλογή και επιλογή, στοιχειώνονται από αυτό ακριβώς που λείπει έτσι ώστε αυτό που συμβαίνει να μην μπορεί ακριβώς να ειπωθεί, να ανήκει στο πεδίο της αταξίας, να ανοίγεται στη δυνατότητα της ριζοσπαστικής μεταμόρφωσης.

Η Μπιενάλε 9 εμπνέεται από τη μέθοδο έρευνας και σκέψης, την «κριτική μυθοπλασία» (critical fabulation) της σημαντικής Αφροαμερικανίδας θεωρητικού Saidiya Hartman, καθώς και από τη μελέτη της στην έννοια της άρνησης, της απείθαρχης κίνησης ως στρατηγικής η οποία διακόπτει την οργανωτική βία της εξουσίας και παράγει το άνοιγμα προς τη δυνατότητα άλλων τρόπων ζωής, τη δυνατότητα κατοίκησης του κόσμου με τρόπους ριζοσπαστικά και συλλογικά δίκαιους, ελεύθερους και απολαυστικούς.

Η Hartman αναμετράται με το αρχείο-«νεκρό βιβλίο», τόπο βίας, διαγραφής και σιωπής, ο οποίος ζωντανεύει μόνο για να καταγράψει την τιμωρία, το λιντσάρισμα και τον τρόμο, την αντικειμενοποίηση και εμπορευματοποίηση των μαύρων σωμάτων. Προσπαθεί, όπως σημειώνει η ίδια, να σπρώξει τα ντοκουμέντα στα όριά τους και έτσι να ανασύρει από αυτά όσα δεν τόλμησε να φανταστεί κανείς για όσα περιέχουν ή αποκλείουν, να «ξεθάψει την επανάσταση από τον φάκελο της αρχειοθέτησης, να ξεχαλινώσει την απείθαρχη κίνηση».

Τα έργα στο αφιέρωμα «αναρχειοθετώντας την αλλαγή» ανιχνεύουν την ανοιχτότητα μιας τέτοιας κίνησης προτείνοντας διαφορετικές εκφορές του κοινωνικού αλλιώς και της εξερεύνησης του τι θα μπορούσε να είναι.

Την Πέμπτη 12 Μαρτίου (17.30) τα έργα Le Sibille και Witchhammer παρουσιάζονται με σύντομο πρόλογο της επιμελήτριας του αφιερώματος σχετικά με την αναπαράσταση των μαγισσών στην τέχνη και την καταδίωξή τους στη ζωή, τόσο ιστορικά όσο και στο μοντέρνο συγκείμενο της καπιταλιστικής συσσώρευσης, της αποικιοκρατικής παράδοσης και της τιμωρίας των παραβατικών σωμάτων.

Στο έργο Le Sibille (1977, 30’) της πρωτοπόρας τρανς-φεμινιστικής κολεκτίβας Le Nemesiache (που εμπνέεται από την τιμωρό Νέμεση), οι φιγούρες που ενσαρκώνουν εκφάνσεις της μάντισσας Σίβυλλας σε μια σεάνς στα τοπία της Νάπολι επαναστατούν ενάντια στη γραμμική χρονικότητα για να επαναφέρουν χαμένες ή αγνοημένες γνώσεις και να αποκαταστήσουν τις υποκουλτούρες της πρόβλεψης. Η δημιουργική φόρμα γνωστή ως psicofavola, την οποία εισήγαγε η κολεκτίβα το 1973, αποτέλεσε το μέσο για μη δυαδική και ελεύθερη μεταμόρφωση, ενώ όλες οι περφόρμανς τους, προετοιμασμένες μέσα από το λεγόμενο «εργαστήρι ποίησης» (bottega della poesia), έγιναν φιλμ με τρόπο που τοποθετούσε την αναπαράσταση στο δυναμικό πεδίο του από-κοινού-γίγνεσθαι, αυτό που αποκαλούσαν «δημιουργία συνειδητότητας μέσω της κάμερας». Το σινεμά των Le Nemesiache αρνήθηκε το βλέμμα που παγιώνει και εξαιρεί και αποκάλυψε έναν κόσμο πολλών κόσμων μέσα από μια επαναστατικά μυθοποιητική πολιτική φαντασία που αναβίωνε χαμένες ή περιθωριοποιημένες παραδόσεις.

Η ταινία Witchhammer (1969, 105’) της Ester Krumbachová αποτελεί δείγμα της πολυδιάστατης πρακτικής της παραγνωρισμένης Τσέχας δημιουργού που απασχολεί ευρύτερα την Μπιενάλε 9. Στην ταινία αυτή, που βασίστηκε σε βιβλίο του Václav Kaplický και δανείστηκε τον τίτλο της από το περίφημο Malleus Maleficarum (1486), το μεσαιωνικό εγχειρίδιο καταδίωξης των μαγισσών, η Krumbachová έκανε το production design, συνέγραψε το σενάριο (με τον σκηνοθέτη Otakar Vávra) και συνέθεσε τους στίχους του επαναστατικού τραγουδιού «Flandern». Στην ταινία αναβιώνει –σε επινοητική σύνδεση με τις δίκες-παρωδία και την καθεστωτική προπαγάνδα στην Τσεχοσλοβακία της δεκαετίας του 1950– η ιστορική πραγματικότητα μιας από τις τελευταίες δίκες μαγισσών στην Ευρώπη του Μεσαίωνα. Όπως διαβάζουμε στα αρχεία της Krumbachová, επιβεβαιώνεται η πίστη της στην «ελεύθερη τέχνη η οποία αφορά ελεύθερους ανθρώπους».

Την Παρασκευή 13 Μαρτίου (17.30) παρουσιάζονται τα έργα Η αρρώστια που δεν έχει γιατρειά. Πάνος Κουτρουμπούσης, Follow Them: Τέος Ρόμβος & Χαρά Πελεκάνου, και Κουρσάλ με πρόλογο και Q&A με τον σκηνοθέτη του Κουρσάλ Νίκο Θεοδοσίου.

Στα έργα αυτά υφαίνονται η διαβατική ζωή και οι μνήμες δημιουργών της ελληνικής αντικουλτούρας, οι οποίοι δεν εγκαθίδρυσαν προτεκτοράτο στο περιθώριο που γνώρισαν αλλά μοιράστηκαν γενναιόδωρα, με χιούμορ, ευρηματικότητα και αλληλέγγυες πρακτικές τα ανήσυχα υλικά μιας αισθητικής κοινωνικότητας. Σε εποχές που οι συμβολικοί και πραγματικοί χώροι ελεύθερης σκέψης χάνονται, είναι θέμα μνήμης και φαντασίας, θέμα ενδυνάμωσης, η ζωηρή επίσκεψη σε αυτές τις ιστορίες.

Στο φιλμ Η αρρώστια που δεν έχει γιατρειά. Πάνος Κουτρουμπούσης (2022, 22’34’’), σε σκηνοθεσία Γιώργου και Ηρακλή Μαυροειδή, συγκεντρώνονται αποσπάσματα αυτοβιογραφικών εξομολογήσεων του φίλου τους, ανατρεπτικού ζωγράφου, λογοτέχνη, και δημιουργού διεθνών κόμικς και άγνωστων εν πολλοίς ταινιών (όπως το καλτ Από μπουζούκια σε μπουζούκια) Πάνου Κουτρουμπούση.

Το ντοκιμαντέρ Ακολουθήστε τες (2020, 25’) αποτελεί μια περιπλανητική επίσκεψη στις μνήμες, την αντισυμβατική ζωή και το πολυσχιδές έργο του Τέου Ρόμβου και της Χαράς Πελεκάνου, σε ανάθεση της Νάντιας Αργυροπούλου στη σκηνοθέτρια Εύη Καλογηροπούλου για την έκθεση «Trypa, stories of love, anarchy, care and extinction as told by Teos Romvos & Chara Pelekanou» στο Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Plato, στην Όστραβα της Τσεχίας.

Η ταινία Κουρσάλ (2006, 57’) του Νίκου Θεοδοσίου καταπιάνεται με τον αμφισβητούμενο νεωτερισμό του πρώτου πλωτού κινηματογράφου στην ανταριασμένη κοινωνικά και πολιτικά Θεσσαλονίκη του 1925, την «παρδαλή μαούνα» η οποία κατέληξε μετά την απόσυρσή της να λειτουργεί σαν πλωτή Σχολή Δοκίμων στην Παλαιστίνη, και κυρίως με τους ανθρώπους που έζησαν την ιστορία της.

To Σάββατο 14 Μαρτίου (17.30) παρουσιάζονται τα έργα Pacific Club (2022, 17’), Opera Omnia (2025, 10’) και Before She Forgets Heliopolis (2018, 23’) του εικαστικού και κινηματογραφιστή Valentin Noujaïm, με την παρουσία του ίδιου και τη διοργάνωση Q&A με την επιμελήτρια του αφιερώματος.

Οι ταινίες του Valentin Noujaïm θολώνουν τα όρια μεταξύ κινηματογραφικών κατηγοριών προκειμένου να στραφεί η προσοχή σε ό,τι οφείλει να παραμείνει ημιορατό ή αδιόρατο. Επιστρατεύουν την αίσθηση των απόκρυφων οραμάτων άλλων κόσμων μόνο και μόνο για να μεταφέρουν σύνθετες πραγματικότητες σχετικά με το κράτος, την εξουσία και τη μνήμη στο οικείο πεδίο της καθημερινής ζωής. Στη διακριτικά επικαλούμενη πολεμική-ποιητική του, ο Noujaïm πλοηγείται στις θάλασσες των χαμένων και των ανακτημένων αρχείων, σε αργές κινηματογραφικές τελετουργίες ανάμεσα σε ερείπια του παρελθόντος και ερείπια του μέλλοντος και στη στοιχειωτική τοτεμική παρουσία αστικών κοινών (commons) που μπορούν εξίσου να συντρίψουν και να υποστηρίξουν την κοινωνική αναταραχή.

Κεντρική φωτογραφία θέματος: Valentin Noujaïm, Opera Omnia (Στιγμιότυπο από την ταινία), 2025. Ευγενική παραχώρηση του σκηνοθέτη.

Διαβάστε επίσης:

28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης: Δυνατοί τίτλοι και αφίσα από τον Αλέξανδρο Ψυχούλη
Το 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης θα κάνει έναρξη με την ταινία “Ρώτα την Ι Τζιν”
57 ελληνικά ντοκιμαντέρ στο 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης
Οσκαρική λήξη του 28ου Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης!