Στις 25 Οκτωβρίου 2023, μετά από μόλις τρεις εβδομάδες βομβαρδισμού της Γάζας, ο βραβευμένος δημοσιο/μυθιστοριογράφος Ομάρ Ελ Ακάντ πόσταρε ένα tweet: «Μια μέρα, όταν θά ‘ναι ασφαλές, όταν δεν θά ‘χει προσωπικό κόστος να πούμε τα πράγματα με τ’ όνομά τους, όταν θά ‘ναι πια πολύ αργά για να λογοδοτήσει κανείς, θά ‘χουν όλοι υπάρξει ανέκαθεν ενάντια σ’ αυτό». Αυτό το tweet προβλήθηκε περισσότερες από δέκα εκατομμύρια φορές.
Το βιβλίο που προέκυψε, Μια μέρα, θά ‘χουν όλοι υπάρξει ανέκαθεν ενάντια σ’ αυτό, ασχολείται με την υποκρισία της Δύσης στην παρούσα φάση και γενικότερα, καθώς και με τις παγκόσμιες επιπτώσεις στον τρόπο που οι άνθρωποι βλέπουν τους μύθους της Δυτικής δημοκρατίας και του υποτιθέμενου δικαιώματός της να ηγείται του κόσμου. Είναι μια ισχυρή αναμέτρηση με το τί σημαίνει να ζεις στην καρδιά μιας αυτοκρατορίας που δεν σε θεωρεί πλήρως άνθρωπο και τί σημαίνει να ζεις σ’ έναν κόσμο που κυβερνάται από μια μικρή ομάδα χωρών – την Αμερική, το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γαλλία και τη Γερμανία.
Το Μια μέρα, θά ‘χουν όλοι υπάρξει ανέκαθεν ενάντια σ’ αυτό καταγράφει το βαθύ ρήγμα που έχει προκύψει για τους μαύρους, τους λοιπούς έγχρωμους, τους αυτόχθονες Αμερικανούς καθώς και για τις επερχόμενες γενιές, αν είχαν προσκολληθεί σε μια πίστη στα Δυτικά ιδανικά, στην ιδέα ότι οι χώρες τους που αποικήθηκαν ή τους υποδέχτηκαν, προσπάθησαν πραγματικά ν’ ανταποκριθούν στις αξίες που ασπάζονται.
Αυτό το βιβλίο θα είναι το The Fire Next Time του James Baldwin για μια γενιά που καταλαβαίνει ότι βιώνουμε μια μετατόπιση της λεγόμενης «τάξης που βασιζόταν σε κανόνες», μια γενιά που καταλαβαίνει ότι δεν μπορεί πλέον να εμπιστευτεί τη Δύση ν’ αστυνομεύει και να καθοδηγεί τον κόσμο, τις πόλεις και τις πανεπιστημιουπόλεις. Βασίζεται σε προσωπικές λεπτομέρειες της ίδιας της πορείας του Ομάρ ως μετανάστη που μεγάλωσε πιστεύοντας στο Δυτικό εγχείρημα, ο οποίος εκτοξεύτηκε στη δημοσιογραφία από τη ρήξη της 11ης Σεπτεμβρίου.
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Αυτό το βιβλίο είναι η σπαρακτική επιστολή χωρισμού του Ελ Ακάντ με τη Δύση, μια διάλυση που παρακολουθούμε στη δημόσια σφαίρα πλέον και οι συνέπειές της γίνονται αισθητές από όλους μας, μέσα από την απάνθρωπη αφορμή της γενοκτονίας στη Γάζα και την όλη αντιμετώπιση του παλαιστινιακού ζητήματος αντίστασης στον σιωνισμό κι ελευθερίας στην εποχή μας.
Από το Επίμετρο της Αιμιλίας Σαλβάνου:
«Το βιβλίο του Omar El Akkad διαβάζεται απνευστί. Όχι μόνο εξαιτίας τής ικανότητας του συγγραφέα να μεταφέρει το κλίμα και το συναίσθημα όσων συμβαίνουν στη Γάζα, αλλά κυρίως επειδή μας εμπλέκει – μας φέρνει μπροστά στον καθρέφτη μας. Το βιβλίο δεν μιλά μόνο για την Παλαιστίνη. Επεκτείνεται στο ίδιο το βλέμμα του αναγνώστη, στο κατά πόσο έχει την ικανότητα ν’ αντικρίσει την αλήθεια χωρίς να τη φέρει στα μέτρα του, χωρίς ν’ απαλύνει τη φρίκη. Έτσι, πέρα από ένα βιβλίο για τη Γάζα, είναι ένα βιβλίο για ’μάς – για το πώς βλέπουμε, πώς σιωπούμε και πώς αργούμε να κατανοήσουμε, για το πώς η ηθική μας διαρκώς δοκιμάζεται από την ίδια την καθημερινή μας αδράνεια.
Σε ποιόν απευθύνεται το βιβλίο; Σαφώς όχι σε όσους εξακολουθούν να χρησιμοποιούν επιχειρήματα περί «αυτοάμυνας» του Ισραήλ. Δεν είναι για ’κείνους που αρνούνται να κατονομάσουν τη γενοκτονία, μιλώντας με ίσες αποστάσεις ανάμεσα σε άνισους θανάτους. Ο El Akkad γνωρίζει ότι οι αναγνώστες που έχουν ήδη αποφασίσει να μη βλέπουν, δύσκολα θα τον διαβάσουν. Γράφει, όμως, για τους υπόλοιπους – για ’κείνους που γνωρίζουν αλλά δεν ξέρουν πώς να σταθούν απέναντι στη γνώση αυτή. Για ’κείνους που στη θεωρία μιλούν γι’ αποαποικιοποίηση και κοινωνική δικαιοσύνη, αλλά δεν έχουν ακόμη αντιμετωπίσει το μέγεθος της συμμετοχής τους στη βία του βλέμματος και της σιωπής.
Για τον El Akkad, το προνόμιο δεν είναι μόνο κοινωνικό ή ταξικό• είναι η συνθήκη που επιτρέπει την αδιαφορία. Όποιος μπορεί ν’ αποστρέψει το βλέμμα από τη βία, την αδικία και τον θάνατο, είναι ήδη προνομιούχος. Η δυτική, λευκή, φιλελεύθερη υποκειμενικότητα συγκροτείται ακριβώς μέσα από αυτήν την ικανότητα να κοιτάζει χωρίς να βλέπει: να μεταφράζει τον πόνο σε εικόνα ή αφήγηση χωρίς να κινδυνεύει η δική της ηθική ασφάλεια. Έτσι, όμως, αποκαλύπτεται κι η άλλη όψη του προνομίου: δεν είναι μόνο ανισότητα ή διαβατήριο για συνθήκες βίου σ’ άλλες περιπτώσεις αδιανόητες. Μετατρέπεται και σε μορφή συνενοχής.
Στον πυρήνα του βιβλίου βρίσκεται μια τριπλή ένταση: ανάμεσα στη μαρτυρία και την κατανόηση, ανάμεσα στη μνήμη και την πολιτική της χρήσης της, ανάμεσα στην κυριαρχία του πένθους στο θυμικό της Δύσης και στην καθήλωσή της στην αδράνεια. Η Δύση δεν αφουγκράζεται, δεν κουβαλά ασύνειδα το τραύμα του Άλλου – το αδρανοποιεί, το εξουδετερώνει κι όλα αυτά μέσα σε μια ρητορική της οικουμενικής συμπόνιας. Σήμερα, με τον συνεχή καταιγισμό εικόνων από τη Γάζα, αυτό γίνεται ακόμη πιο έντονο: η φρίκη έχει γίνει υπόβαθρο της καθημερινότητας. Ο El Akkad μάς αναγκάζει ν’ αναγνωρίσουμε αυτήν την απευαισθητοποίηση, τη μετατροπή τής γενοκτονίας σε θέαμα που καταναλώνουμε χωρίς να ραγίζουμε. Το βιβλίο αναδεικνύει τη Δύση όχι απλώς ως θεατή, αλλά ως συνδημιουργό του αφηγήματος του πολέμου – μια κοινωνία που αναπαράγει τη βία μέσω της σιωπής της.
Στο πλαίσιο αυτό, η γραφή του El Akkad μετατρέπεται σε πράξη αντίστασης: δεν αποζητά την ενσυναίσθηση, αλλ’ απαιτεί την ηθική τοποθέτηση. Ο συγγραφέας λειτουργεί ως ενδιάμεσος ανάμεσα σε δύο κόσμους. Γι’ αυτούς που μεγαλώνουν ανάμεσα σε δύο κουλτούρες, η μαρτυρία είναι ένα ανοιχτό τραύμα που επιμένει να ζητά αναγνώριση. Σε ποιά γλώσσα όμως; Μπορεί το τραύμα να μεταφραστεί; Η μετάφραση στο ηθικό και συναισθηματικό λεξιλόγιο της Δύσης θα το καθιστούσε το δίχως άλλο πιο εύπεπτο. Θα εμπεριείχε όμως ταυτόχρονα τη βία της κυριαρχίας, Ο El Akkad αρνείται αυτήν την επιταγή της οικειότητας. Η γλώσσα του δεν προσφέρει λύτρωση, δεν υπόσχεται κατανόηση• είναι κοφτή, χωρίς περιττούς συναισθηματισμούς. Και κυρίως είναι πολιτική: καταγγέλλει την απαίτηση της Δύσης να μετατρέψει τον πόνο σε αισθητικό γεγονός.
Η έννοια της «ηθικής καθυστέρησης» που διατρέχει το βιβλίο έχει και μια χρονική διάσταση: η Δύση βιώνει το τραύμα του Άλλου μετά, ποτέ κατά τη διάρκεια. Η χρονικότητα της συμπόνιας είναι πάντα αναδρομική. Αν υπάρχει ένα υπόγειο νήμα που διατρέχει το έργο του El Akkad, είναι η απόπειρα να ξαναβρεθεί η ηθική μέσα στο παρόν – προτού γίνει ανάμνηση, αφήγηση, ιστορική δικαίωση.
Ο El Akkad δεν μας δείχνει τί συμβαίνει στη Γάζα• μας δείχνει τί κάνουμε εμείς όταν συμβαίνει ό,τι συμβαίνει στη Γάζα. Το να σωπαίνεις, είναι μια μορφή γλώσσας. Το να βλέπεις, είναι μια πράξη που σ’ υποχρεώνει ηθικά ν’ απαντήσεις. Ίσως γι’ αυτό ο τίτλος του βιβλίου ηχεί τόσο ειρωνικά: το ρήμα είναι ήδη παρελθοντικό και η μετάνοια θεωρείται δεδομένη. Το θέμα δεν είναι η συλλογική μας αθωότητα στο μέλλον, μα η συλλογική μας ενοχή στο παρόν. Αλλ’ ίσως εδώ ν’ αρχίζει κι η δυνατότητα μιας άλλης μνήμης. Όχι της μνήμης που έχει μετατραπεί σε θεσμό ή τελετουργία. Ούτε της μνήμης που βολεύεται σε αφηγήματα δικαίωσης ή ενοχής. Αλλά μιας μνήμης που μετατρέπεται σε πράξη. Μιας μνήμης ανυπάκουης.»
Επιστημονική επιμέλεια/Επίμετρο: Αιμιλία Σαλβάνου
-Αμερικανικό Κρατικό Βραβείο Δοκιμίου/Μαρτυρίας 2025
-Counter current award στα Palestine Book Awards 2025
Ομάρ Ελ Ακάντ – Πληροφορίες για τον συγγραφέα
Ο Ομάρ Ελ Ακάντ (Omar El Akkad) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος. Γεννήθηκε στην Αίγυπτο το 1982, μεγάλωσε στο Κατάρ, μετακόμισε στον Καναδά ως έφηβος και τώρα ζει στις Ηνωμένες Πολιτείες. Έχει κερδίσει δύο φορές το βραβείο Pacific Northwest Booksellers’ Award και το Oregon Book Award. Τα βιβλία του έχουν μεταφραστεί σε 13 γλώσσες. Το πρώτο του μυθιστόρημα, American War, ονομάστηκε από το BBC ως ένα από τα 100 μυθιστορήματα που διαμόρφωσαν τον κόσμο μας.
