Κυριακή, 26 Φεβρουαρίου 2017
Το μάτι - Vladimir Nabokov: Κριτική βιβλίου
Δημοσίευση: Δευτέρα, 5 Δεκεμβρίου 2016 10:34
Το μάτι - Vladimir Nabokov: Κριτική βιβλίου

"Το θέμα στο Μάτι είναι μία έρευνα που οδηγεί τον πρωταγωνιστή μέσα από έναν κυκεώνα από καθρέφτες στη συγχώνευση δίδυμων εικόνων". Αυτά γράφει ο συγγραφέας στο προλογικό σημείωμα του βιβλίου όπου και αναλύει την φιλοσοφία πίσω από την σύλληψη της ιδέας για το Μάτι. Ο συγγραφέας παίζει ανοιχτά το παιχνίδι της ρήξης, δηλαδή καθιστά τον ήρωα έρμαιο του ίδιου του εαυτού και δημιουργεί μία πραγματικότητα γεμάτη ερωτήματα, απορίες και αγωνίες. Ο ήρωας στο Μάτι είναι ένα υποκείμενο-υποχείριο των φόβων του, αυτής της αέναης αναζήτησης του χαμένου εγώ σε έναν λαβύρινθο ψυχολογικό που τον καταρρακώνει. Είναι κουρασμένος από τον χρόνο, βυθισμένος σε μία θλίψη, αδύναμος μπροστά στο κοινωνικό σύνολο και βιώνει την κατρακύλα που δεν έχει τελειωμό. Κάτω από αυτές τις συνθήκες δημιουργεί έναν παράλληλο κόσμο για να μπορέσει να ξεχάσει, να θεραπεύσει τις έγνοιες του και ως μέσο απαλλαγής από τις ολοένα και πιο οδυνηρές στιγμές που περνάει εφευρίσκει ένα δωμάτιο για να μπορεί να παρακολουθεί την ίδια του την ζωή, αλλά ασφαλής πλέον γιατί τίποτα δεν τον αγγίζει. Το Μάτι είναι αυτό που θα του δώσει νέα ζωή, αλλά αυτό είναι μόνο μία παραίσθηση, ένα όνειρο θερινής νυκτός και εκείνος δεν το παραδέχεται διότι το θολό τοπίο παραμείνει ακέραιο.


Ο Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, με την εξαιρετική μετάφρασή του αναδεικνύει τα νοήματα του Ναμπόκοφ, ακριβώς όπως έκανε και στην Άμυνα του Λούζιν. Στο επίμετρο του, με το βλέμμα στα καίρια ζητήματα που απασχολούν τον Ναμπόκοφ, αναφέρει χαρακτηριστικά:" Ο Σμίροφ, αποτελεί ακριβώς τον ιδεότυπο (σύμφωνα με τον Μαξ Βέμπερ) αυτού που αποκαλούμε σήμερα "θεατή". Ο θεατής είναι το ον εκείνο που, κυριευμένο από μια παντοδύναμη αίσθηση αδυναμίας να πράξει, περιορίζεται στο να βλέπει, να σχολιάζει αυτά που βλέπει, να τα μεγεθύνει ή να τα συρρικνώνει, αποφεύγοντας όσο το δυνατόν περισσότερο τους τρομερούς (γι' αυτόν) κινδύνους και της πλέον απειροελάχιστης πράξης". Ο Ναμπόκοφ χτίζει έναν ήρωα που ακροβατεί και παραπαίει ενώ παράλληλα γιορτάζει την επιτυχία του να εξαφανίσει τα ίχνη του, η ανασφάλειά του είναι εκεί και είναι για αυτόν η κύρια απειλή, τα βήματά του είναι μετέωρα και εξαντλείται στην σκέψη πως πρέπει να αντιμετωπίσει κατά μέτωπο τους κινδύνους που τον κατατρέχουν. Εξάλλου για αυτόν τον λόγο θέτει τέρμα στη ζωή του, είναι μία πράξη λύτρωσης για εκείνον, ένας μονόδρομος για να απελευθερωθεί από δεσμά, να θέσει τέλος στον εφιάλτη του και να κατορθώσει να απεμπλακεί από τα φαντάσματα του μυαλού του. Αλλά και πάλι πριν επιχειρήσει αυτό το εγχείρημα θα ξεκινήσει έναν διάλογο με τον εαυτό του και εκεί θα φανεί η δειλία του και ο τρόμος μπροστά στο άγνωστο αποδεικνύοντάς του πως δεν είναι ικανός να φέρει εις πέρας ούτε καν αυτό. Πρόκειται καθαρά για έναν άνθρωπο του καιρού του Ναμπόκοφ, του τότε, του τώρα, του αύριο, έναν καθρέφτη του σύγχρονου ανθρώπου που αδυνατεί να βρει ισορροπίες και καταφεύγει σε ακραίες λύσεις ενώ επιδιώκει να γνωρίσει τον άλλο του εαυτό. Αλλά αυτό μπορεί να το πετύχει μόνο από μία θέση λιγότερο επισφαλή και πάλι η πράξη της παρατήρησης δεν είναι πανάκεια. Ο Ναμπόκοφ προσεγγίζει τον ήρωά του με την ιδιότητα του ψυχολόγου, τον καθίζει στο ντιβάνι της γραφής του για να αποσπάσει από εκείνον ό,τι πιθανό δεδομένο μπορεί να καταστεί χρήσιμο.


Ο ίδιος ο Ναμπόκοφ σχολιάζει με γλαφυρό τρόπο: "Ανέκαθεν αδιαφορούσα για τα κοινωνικά προβλήματα και απλώς χρησιμοποιούσα το υλικό που συνέβαινε να βρίσκεται κοντά μου, όπως ένας ευφράδης συνδαιτυμόνας σκιτσάρει με το μολύβι του μια γωνία του δρόμου στο τραπεζομάντιλο ή διευθετεί ένα ψίχουλο και δύο ελιές σε μια διαγραμματική θέση ανάμεσα στο μενού και στην αλατιέρα". Το κυριότερο πρόβλημα του ήρωα είναι η ταυτότητά του, η θέση του στην κοινωνία και η έκφραση των θέλω του που εκτροχιάζονται σε καθημερινή βάση. Αυτή η απώλεια της προσωπικής του αξιοπρέπειας μέσα από την δραματικότητα των στιγμών που ζει τον οδηγεί σε πράξεις που δεν έχουν κανένα νόημα, την αγορά όπλου για παράδειγμα που υπό συνθήκες ομαλότητας και φυσιολογικής συνειδητότητας θα είχε ίσως αποφύγει. Όμως είναι τόσο μπλεγμένος στα δίχτυα της ανυπαρξίας και της μη ζωής που αδυνατεί και πάλι να αντιληφθεί τον κόσμο γύρω του και σαν επιστρατεύσει το μάτι, το άλλο του πρόσωπο τότε θα καταλάβει - και αυτό δεν είναι τόσο βέβαιο γιατί είναι θέμα θέλησης να καταλάβει - πως δεν υφίσταται σωτηρία χωρίς την δική του συμβολή. Η δημιουργία ενός μεταφυσικού περιβάλλοντος όπου καλείται να αυτοκατασκοπεύεται είναι ένα παράθυρο που σύντομα θα κλείσει γιατί θα τον παρασύρει ο αέρας της ματαιότητας και της ουτοπίας. Ο ίδιος ο ήρωας λίγο πριν την απονενοημένη πράξη αναφέρει: "Σε σχέση με τον εαυτό μου ήμουν πλέον ένας παρατηρητής, ένας θεατής. Η πίστη στη φαντασματική της ύπαρξής μου μου επέτρεπε ορισμένες πρωτόγνωρες απολαύσεις".


Κατανοεί κανείς πως ο Ναμπόκοφ πραγματεύεται και το θέμα του πειρασμού, αυτού του αέναου μικροβίου που μολύνει τα μυαλά των ανθρώπων και τους οδηγεί σε αποφάσεις που με καθαρό μυαλό δεν θα έπαιρναν ποτέ. Αλλά όταν κάποιος βρίσκεται υπό πανικό και υπό την επήρεια αυτοκαταστροφικών νοητικών ουσιών τότε όλα είναι σκοτεινά και κάθε προσπάθεια επαναφοράς στην πραγματικότητα φαντάζει σαν έναν βράχο που κανείς δεν μπορεί να μετακινήσει. Ο Σμίροφ είναι ο καθρέφτης ενός σισυφικού κόσμου που αυτοτραυματίζεται, μια οικεία φιγούρα που εκπροσωπεί την απόλυτη ευτυχία, αλλά αυτή η ευτυχία είναι πιο εύθραυστη από ποτέ γιατί στηρίζεται σε γυάλινα πόδια, ένας άλλος γυάλινος κόσμος για να θυμηθούμε και τον Τέννεσι Ουίλιαμς. Τα λόγια του ήρωα στο τέλος του βιβλίου έρχονται να επιβεβαιώσουν και να επισφραγίσουν τα παραπάνω: "Παρ'όλα αυτά είμαι ευτυχισμένος. Ναι ευτυχισμένος. Τ' ορκίζομαι. Ορκίζομαι ότι είμαι ευτυχισμένος. Συνειδητοποίησα πως η μόνη ευτυχία στον κόσμο είναι το να παρατηρείς, να κατασκοπεύεις, να παρακολουθείς, να περιεργάζεσαι τον εαυτό σου και τους άλλους, να μην είσαι παρά ένας οφθαλμός, ένα μεγάλο, κάπως υαλώδες, κάπως κόκκινο και ερεθισμένο, ορθάνοιχτο μάτι. Το ορκίζομαι, αυτό είναι η ευτυχία". Το ερώτημα που προκύπτει είναι πόσο αυτή η αίσθηση της ευτυχίας είναι η πραγματική ή μήπως είναι μία δικαιολογία για να κατευνάσει την δυστυχία του μέσα από ένα πλασματικό αίσθημα πλήρωσης της ανύπαρκτης ευτυχίας που ακόμα αναζητά.


"Ένας άνδρας που έχει αποφασίσει να αυτοαφανιστεί έχει ήδη απίστευτα απομακρυνθεί από τις εγκόσμιες υποθέσεις, και το να καθίσει να γράψει τη διαθήκη του θα ήταν, εκείνη τη στιγμή, μία πράξη τόσο παράλογη όσο το να κουρδίσει το ρολόι του, μια που μαζί μ'αυτόν θα αφανιζόταν κι ο κόσμος όλος".


"Ήξερα λίγους και δεν αγαπούσα κανέναν".


"Φοβόμουν, ναι, φοβόμουν τρομερά, τον τερατώδη πόνο που πιθανόν θα μου προκαλούσε η σφαίρα ͘ αλλά γιατί να φοβηθώ τον μαύρο, βελουδένιο ύπνο, το ομοιόμορφο σκότος, το τόσο πιο αποδεκτό και κατανοητό από την πολύχρωμη και παρδαλή αϋπνία της ζωής; Γιατί;".


Το βιβλίο του Vladimir Nabokov, Το μάτι, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Εκτύπωση
Περισσότερα
Φαμπέρ Ο καταστροφέας - Tristan Garcia: Κριτική βιβλίου
20.02.2017 10:07
"Ίσως να ξαναγυρίσει, αλλά δεν είναι πια εδώ. Η ανάμνησή του ξεθωριάζει. Κάτι δικό του μιλάει μέσα μου και με βάζει κατά καιρούς ακόμα σε πειρασμό, όταν κάθομαι στο τραπέζι μου και γράφω. Ζει στα βιβλία μου. Εκεί μόνο, κατά τα άλλα έχει τελειώσει ͘ με στοίχειωσε και με παράτησε" γράφει ο συγγραφέας κλείνοντας την κουρτίνα της αφήγησής του και το μάτι στον ήρωά του Φάμπερ.
Τα αστέρια του Σίντι Μουμέν - Mahi Binebine: Κριτική βιβλίου
13.02.2017 12:08
Η Κόλαση ίσως να απέχει μόλις λίγο από τον επικαλούμενο Παράδεισο, έναν όροφο, ένα τετράγωνο, λίγα χιλιόμετρα, ποιος μπορεί να ξέρει! Μπορεί πάλι ο Παράδεισος για κάποιον να είναι η Κόλαση που εύχεται για τον διπλανό του και τότε γεμίζει με χαρά από το μίσος που νιώθει, ανθρώπινο και αυτό αν και δυστυχώς ακραίο.
1913, Η χρονιά πριν από τη θύελλα - Florian Illies: Κριτική βιβλίου
31.01.2017 10:08
Δεν είναι τυχαίο που ο συγγραφέας αποφάσισε να αφιερώσει ένα ολόκληρο βιβλίο σε αυτή την χρονιά. Το 1913 είναι πράγματι μια χρονιά ορόσημο για τα ευρωπαϊκά δρώμενα, είναι μια χρονιά πέρα για πέρα κομβική, σημαδιακή και χαρακτηριστική για όλα αυτά που έμελλε να επακολουθήσουν.
Η ιστορία μιας ώρας και άλλα διηγήματα - Κέιτ Σοπέν: Κριτική βιβλίου
17.01.2017 10:09
Η Μπερτ Μοριζό υπήρξε από τις πρώτες γυναίκες ζωγράφους του ιμπρεσιονισμού, η οποία ούτε λίγο ούτε πολύ απεικόνισε στους πίνακές της, τους τολμηρούς για την εποχή, μία γυναίκα ελεύθερη, ανεξάρτητη, σίγουρη για τον εαυτό της και μακριά από την αντρική επίβλεψη και πίεση.
Η ώρα του αστεριού - Κλαρίσε Λισπέκτορ: Κριτική βιβλίου
09.01.2017 12:45
Η γέννηση ενός έργου λογοτεχνικού κρύβει μυστήριο, αν δε κρύβει και πόνο, ταλαιπωρία και ανηφορίζει έναν Γολγοθά, τότε καθίσταται έργο που αντέχει στον χρόνο. Δεν είναι σε καμία περίπτωση μία τυπική διαδικασία ή μία υπόθεση απλή αν ο συγγραφέας παλεύει με τον εσώτερο κόσμο του, το σύμπαν του, τον ψυχισμό του.
Μια από τις δύο - Ντανιέλ Σάδα: Κριτική βιβλίου
20.12.2016 10:37
Η Αδριάνα Χιμένες Γκαρσία στην τελευταία φράση στο επίμετρο του βιβλίου γράφει: "Του φαινόταν αδύνατο να γίνει κανείς συγγραφέας χωρίς να έχει αυτί ͘ του ήταν ασύλληπτο να είναι κανείς καλός αφηγητής χωρίς να έχει διαβάσει ποίηση". Αυτά τα λόγια αντανακλούν την πολύ ιδιαίτερη προσωπικότητα και την φιλοσοφία του συγγραφέα περί συγγραφής, ο κόσμος των λέξεων δεν συνάδει με τον κοινό παρονομαστή.
Η πρώτη φλέβα - Γιάννης Μακριδάκης: Κριτική βιβλίου
21.11.2016 10:56
Ποτέ ο χρόνος δεν είναι αρκετός για να ξετυλίξεις το κουβάρι μιας ζωής και ποτέ κανείς δεν βγαίνει αλώβητος και ατάραχος από την τριβή με το παρελθόν. Ειδικά μάλιστα όταν αυτό στριφογυρίζει και γλυκοκοιτάζει το παρόν σαν την μέλισσα γύρω από το λουλούδι που προσπαθεί να προσγειωθεί για να τραφεί. Εδώ περιγράφονται τα πρόσωπα μίας άλλης εποχής που όμως ακόμα και σήμερα συνεχίζει να υπάρχει γιατί οι άνθρωποι δεν σταμάτησαν να φωτογραφίζουν τις στιγμές τους και την μοναδικότητά τους. Μία γυναίκα και ένας άντρας, δύο κόσμοι παράλληλοι και διαφορετικοί μα τόσο όμοιοι.
Μια ματιά στον κόσμο της Ελίζαμπεθ Γκάσκελ - Αλέξανδρος Κεφαλάς: Κριτική βιβλίου
07.11.2016 10:31
Είναι εξαιρετικά σημαντικό να βλέπουν το φως της δημοσιότητας τέτοιου είδους βιβλία, τα οποία εντρυφούν συνοπτικά μεν, ουσιωδώς δε σε προσωπικότητες που άφησαν το δικό τους ανεξίτηλο σημάδι στην ιστορία της λογοτεχνίας. Αυτό εδώ το μικρό εγχειρίδιο είναι αφιερωμένο στη ζωή της Βρετανίδας Ελίζαμπεθ Γκάσκελ, την οποία λίγοι γνωρίζουν και ακόμα λιγότεροι έχουν διαβάσει.