Σάββατο, 3 Δεκεμβρίου 2016
Σαν κ’ εμένα καμωμένοι - Δημήτρης Παπανικολάου: Κριτική βιβλίου
Δημοσίευση: Δευτέρα, 29 Φεβρουαρίου 2016 09:54
Σαν κ’ εμένα καμωμένοι - Δημήτρης Παπανικολάου: Κριτική βιβλίου

Έρχεται η ώρα κάποτε να αναμετρηθεί κανείς με το μεγαλείο δημιουργών όπως ο Κωνσταντίνος Καβάφης και τότε το εγχείρημα προσέγγισής του – γιατί περί προσέγγισης πρόκειται και όχι ανάλυσης που είναι κάτι πολύ βαθύ και δεν έχω αυτή την δικαιοδοσία – είναι μία δύσκολη αποστολή αλλά ταυτόχρονα και μία γοητευτική δράση.

Ο Δημήτρης Παπανικολάου με το βιβλίο αυτό μας φέρνει πιο κοντά στο έργο του Αλεξανδρινού ποιητή που τόσο έχει υμνηθεί αλλά και τόσο πολύ κατακριθεί λόγω των σεξουαλικών του προτιμήσεων. Έτσι, ο συγγραφέας με δέος και ευλάβεια στο μεγαλείο του ανδρός, επιχειρεί να αναδείξει την ομοφυλοφιλική πλευρά του Καβάφη και πόσο αυτή η απόκρυφη πτυχή του χαρακτήρα του επηρέασε το έργο του, τον ανακούφισε γιατί το κατέθεσε, τον απελευθέρωσε από τα εσωτερικά του δεσμά. Ανακοίνωσε ουσιαστικά μία ολόκληρη σχολή ομοφυλοφιλικών τάσεων στην λογοτεχνία , την μουσική και τις τέχνες γενικότερα, η οποία προηγουμένως δεν είχε τόση δύναμη και τόλμη για να εκφραστεί ανοιχτά και να δημιουργήσει στα πλαίσια της δικής της ιδιαίτερης έμπνευσης. Αυτήν την ομοφυλοφιλική προτίμηση για την οποία ο Όσκαρ Ουάιλντ λοιδορήθηκε, στήθηκε στο απόσπασμα της κριτικής και καταδικάστηκε από τους σύγχρονούς του, ο Καβάφης την μετουσιώνει σε στίχους και εκεί την φυλάσσει σαν κάτι πολύτιμο που μόνο εκείνος μπορεί να αποκωδικοποιήσει, όλοι οι υπόλοιποι απλά υποψιάζονται και διαβλέπουν.

Σεμνός, αθόρυβος, εσωστρεφής και μοναχικός άνθρωπος ο Καβάφης εισβάλει με την ποίησή του στους πνευματικούς κύκλους της Αλεξάνδρειας και γίνεται αποδεκτός γιατί δεν βουτάει στην κοσμική ζωή ολόκληρος αλλά μέχρι εκεί που εκείνος επιλέγει να εκτεθεί. Κρατάει τα προσχήματα, τα οποία ξεδιπλώνει με ορμή και ένταση μέσα στα γραπτά του εκεί όπου χρησιμοποιώντας και το αρχαίο στοιχείο υμνεί Θεούς και ήρωες της Αρχαίας Ελλάδας για να εκδηλώσει την δική του εξάρτηση από το ανδρικό σώμα και την ομορφιά που μας περιγράφει. Ο συγγραφέας προσπαθεί σε όλη την διάρκεια του βιβλίου αυτού να απενοχοποιήσει και να παραδώσει έναν Καβάφη που με ορμητήριο την σεξουαλικότητά του μας ανοίγει τις πόρτες μίας άλλης γραφής που διδάσκει ιστορία, επαναφέρει την μυθολογία στο προσκήνιο, ενέχει στοιχεία στωικότητας. «Ο Καβάφης είναι πιστεύω ποιητής του μέλλοντος αιώνος, ποιητής υπερ-μοντέρνος», είχε πει ο ίδιος ο Καβάφης όταν ρωτήθηκε για την άποψη που είχε ο ίδιος για το έργο του.

Η νεωτερικότητά του είναι η ίδια του η αγάπη για το αρρενωπό, αυτή που ξεκλειδώνει τις φοβίες και τις ανησυχίες του διαφορετικού ανθρώπου και δεν υποκύπτει στην πουριτανική κοινωνία που δεν αποδέχεται την άλλη έκφανση της ανθρώπινης φύσης. Ο Καβάφης όπως αναφέρει και ο ίδιος ο Παπανικολάου: «αντιλαμβάνεται σε τέτοιο βαθμό τις διαδικασίες διαμόρφωσης της εποχής του, ώστε ουσιαστικά να προοικονομεί συζητήσεις που γίνονται κατά τη διάρκεια όλου του μακρού 20ου αιώνα και αναλύουν ή εκφράζουν τον σύγχρονο άνθρωπο και την κρίση του». Ο Καβάφης, είναι μία αινιγματική σφίγγα όπως έχει ονομάσει και ένα βιβλίο του ο Σαράντος Καργάκος και αυτό προκύπτει εμφανώς από την όλη δραστηριότητά του στους κύκλους της Αλεξανδρινής διανόησης της εποχής γιατί εκεί ανέπνευσε την ελευθερία της πολυπολιτισμικότητας και του κοσμοπολιτισμού που δεν θα μπορούσε αλλού να λειτουργήσει για εκείνον. Σαν ένας Μέγας Αλέξανδρος του καιρού του καθιέρωσε την καβαφική γραφή ως ένα νέο είδος έκφρασης και όπως επισημαίνει πολύ εύστοχα ο Γλαύκος Αλιθέρσης ως προς την στρατηγική επιτυχία του καβαφικού έργου: «Η καθαρή αξία της προσωπικότητας του Καβάφη, νομίζω δε βρίσκεται τόσο στην ποίησή του, όσο στις «φήμες» που ο μεγάλος εκείνος ηθοποιός κατόρθωσε να δημιουργήση. Ο Καβάφης δημιούργησε φήμες για τη ζωή του και φήμες για την τέχνη του. Ο τρόπος της ομιλίας και η προφορά του, η στάση και η χειρονομία του, η απόκρυψη της ηλικίας και η φαινομενικά ιδιόρρυθμη και σαν αποτραβηγμένη από την κοινωνία ζωή του, από τη μία και από την άλλη, ο παράξενος ιστορισμός του με τα παράξενα θέματα και πρόσωπα που αγκαλιάζει ο στίχος του». Ο Καβάφης λειτούργησε εν ολίγοις σαν ένας ζωγράφος που ξεσκέπαζε τον πίνακα του μόνο όταν ο ίδιος επιθυμούσε γιατί πάντα κρατούσε κλειστές τις κουρτίνες για να προφυλάξει το έργο του και να προφυλαχτεί ο ίδιος από φερέφωνα και εχθρούς που ήταν έτοιμοι να του επιτεθούν και να τον κατασπαράξουν. «Η σεξουαλικότητα γίνεται για τον Καβάφη εργαλείο ποιητικής και μοχλός κατανόησης και της ιστορικής διαδικασίας, της διαχείρισης της εξουσίας, της βιοκοινωνικής επιθυμίας, της εκφοράς και της συναίσθησης του εγώ εντός ιστορικού χρόνου…».

Αυτό που δεν ομολογεί και αυτό που κρύβει κάτω από το χαλί είναι η μεγάλη του δύναμη και οι συναντήσεις του γίνονται πάντοτε πίσω από κλειστά παράθυρα προσέχοντας μην εκτεθεί εκεί που δεν πρέπει. Ο Παπανικολάου υπογραμμίζει πως «τον Καβάφη τον ενδιαφέρει να δείξει τη δομή της συναισθηματικής εμπειρίας μίας κατηγορίας ανθρώπων, τις σχέσεις της με τις δυνάμεις εξουσίας σε συγκεκριμένες ιστορικές στιγμές και τη διαμόρφωση της έκφρασης της εντός ιστορικού χρόνου». Παραθέτει πολλά ενδιαφέροντα στοιχεία και κώδικες για το ξεκλείδωμα των σκέψεών του που τον οδήγησαν στην έξαρση των ποιητικών του χορδών ενώ συνδέει το έργο του με φιλοσόφους όπως ο Μισέλ Φουκώ, οι οποίοι και πάτησαν πάνω στην ιδιαίτερη φύση του Καβάφη για να στηρίξουν απόψεις και να αναπτύξουν τις δικές τους ιδέες. Ο οικουμενικός και διαχρονικός Καβάφης απέχει πολύ από το να ερμηνευτεί και να κατανοηθεί γιατί το ποιητικό βάθος και ο στοχασμός του ξεπερνούν το ανθρώπινο και αγγίζουν το υπερβατικό και το θείο. Μέσα όμως στον σκοτεινό αυτό θάλαμο του μυστήριου δωματίου που λέγεται Καβάφης, δοκίμια όπως αυτό εδώ καταφέρνουν, παρά το καταιγισμό πληροφοριών πολλές φορές πολύ εξειδικευμένων που κουράζουν το ευρύ κοινό, να διατρανώσουν τον καβαφικό ειρμό και να προσφέρουν την εξοικείωση με την Καβαφική παράδοση που επηρέασε και συνεχίζει να επηρεάζει κινήματα, ανθρώπους και έργα. Συμπερασματικά, ο Καβάφης «μιλά για κοινωνίες της επιθυμίας – στο παρόν, το παρελθόν και το μέλλον. Και συνειδητοποιεί ότι η ηδονή, όπως και η οδύνη, μπορεί να έχει ριζοσπαστική δυναμική, κοινοτική και κοινωνική».

«Δεν εδεσμεύθηκα. Τελείως αφέθηκα κ’ επήγα./ Στις απολαύσεις» - Από το ποίημα Επέστρεφε

«Τα Τείχη, που ο Καβάφης, όταν ήταν νέος, ένιωθε ότι ήταν φυλακή, έγιναν για αυτόν, λίγο λίγο, το φυσικό του περιβάλλον» - Κώστας Ουράνης

«Κι όμως τον έρωτα που ήθελες τον είχα να σ’ τον δώσω
τον έρωτα που ήθελα – τα μάτια σου με το ‘παν
τα κουρασμένα και ύποπτα – είχες να με τον δώσεις.
Τα σώματά μας αισθάνθηκαν και γυρεύονταν
Το αίμα και το δέρμα μας ενόησαν

Αλλά κρυφθήκαμε κ’ οι δυο μας ταραγμένοι.»
Από το ποίημα Στες Σκάλες

Το βιβλίο του Δημήτρη Παπανικολάου, Σαν κ’ εμένα καμωμένοι, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη.

Εκτύπωση
Περισσότερα
Η πρώτη φλέβα - Γιάννης Μακριδάκης: Κριτική βιβλίου
21.11.2016 10:56
Ποτέ ο χρόνος δεν είναι αρκετός για να ξετυλίξεις το κουβάρι μιας ζωής και ποτέ κανείς δεν βγαίνει αλώβητος και ατάραχος από την τριβή με το παρελθόν. Ειδικά μάλιστα όταν αυτό στριφογυρίζει και γλυκοκοιτάζει το παρόν σαν την μέλισσα γύρω από το λουλούδι που προσπαθεί να προσγειωθεί για να τραφεί. Εδώ περιγράφονται τα πρόσωπα μίας άλλης εποχής που όμως ακόμα και σήμερα συνεχίζει να υπάρχει γιατί οι άνθρωποι δεν σταμάτησαν να φωτογραφίζουν τις στιγμές τους και την μοναδικότητά τους. Μία γυναίκα και ένας άντρας, δύο κόσμοι παράλληλοι και διαφορετικοί μα τόσο όμοιοι.
Μια ματιά στον κόσμο της Ελίζαμπεθ Γκάσκελ - Αλέξανδρος Κεφαλάς: Κριτική βιβλίου
07.11.2016 10:31
Είναι εξαιρετικά σημαντικό να βλέπουν το φως της δημοσιότητας τέτοιου είδους βιβλία, τα οποία εντρυφούν συνοπτικά μεν, ουσιωδώς δε σε προσωπικότητες που άφησαν το δικό τους ανεξίτηλο σημάδι στην ιστορία της λογοτεχνίας. Αυτό εδώ το μικρό εγχειρίδιο είναι αφιερωμένο στη ζωή της Βρετανίδας Ελίζαμπεθ Γκάσκελ, την οποία λίγοι γνωρίζουν και ακόμα λιγότεροι έχουν διαβάσει.
Η πτώση και άλλες ιστορίες - Friedrich Dϋrrenmatt: Κριτική βιβλίου
25.10.2016 10:13
Η ανθρώπινη ιστορία χρειάζεται πολύ μελάνι για να γραφτεί και ίσως αυτό να μην είναι αρκετό. Χωρίς αμφιβολία, αυτή η ιστορία που ονομάζεται άνθρωπος, αυτό το μέγα ανεξάντλητο κεφάλαιο και τα συν αυτώ έχει τόσες εκδοχές, τόσες όψεις και τόσα τρωτά σημεία που κάθε συγγραφέας κομίζει την δική του οπτική γωνία με οδηγό τα βιώματά του και τα αναγνώσματά του.
Το βιβλίο των φανταστικών όντων - Χόρχε Λούις Μπόρχες: Κριτική βιβλίου
11.10.2016 09:59
Φανταστικά όντα στοιχειώνουν από γεννήσεως του κόσμου τις ανθρώπινες ζωές γιατί ο άνθρωπος μπροστά στη δύναμη της φύσης και στο μεγαλείο της έχει ανάγκη να εκφράσει τις φοβίες του, τις απορίες του, τις σκέψεις του με τρόπο πολλές φορές παράλογο, μεταφυσικό και υπερβολικό.
Ρομάντσο και άλλα πεζά - Μαρία Πολυδούρη: Κριτική βιβλίου
26.09.2016 10:20
"Όσο πιο πολύ αγαπάμε και τόσο πιο πολύ άσκυφτοι γινόμαστε. Όσο πιο αληθινά αγαπάμε τόσο πιο ωραία υποφέρουμε" θα γράψει σε ύφος μελαγχολικό και ποιητικό η Μαρία Πολυδούρη προς τον ποιητή Φίλιππο Κλεωνά.
Άρτουρ Σοπενχάουερ - Peter B. Lewis: Κριτική βιβλίου
16.09.2016 16:18
Είναι ελπιδοφόρο το γεγονός πως ολοένα και περισσότερο τα βιβλία φιλοσοφίας αποτελούν πόλο έλξης και πεδίο ανακάλυψης για πολλούς αναγνώστες που αναζητούν δρόμους διαφυγής και διεξόδους μέσω αυτών.
Ο Άποικος της Μάλατα - Τζόζεφ Κόνραντ: Κριτική βιβλίου
12.09.2016 10:10
Αν μπορούσε κάποιος να αποδώσει ζωγραφικά τα έργα του Κόνραντ και κυρίως το παρόν, το οποίο είναι άμεσα συνυφασμένο με την ίδια την πολυτάραχη του ζωή του Κόνραντ λόγω των διαφόρων ταξιδιών του, σίγουρα θα επέλεγε έναν πίνακα του επίσης πολυταξιδεμένου Γκωγκέν.
Τρόποι να γυρίζεις σπίτι - Alejandro Zambra: Κριτική βιβλίου
08.09.2016 10:27
"Πάντα πίστευα πως δεν είχα αληθινές αναμνήσεις απ'τα παιδικά μου χρόνια͘ πως η ιστορία μου χωράει σε λίγες γραμμές͘ ίσως και σε μία σελίδα με μεγάλα γράμματα" αναφέρει κάπου ο Χιλιανός συγγραφέας Alejandro Zambra.