Ο Τζορτζ Ταμιχάνα Νούκου (George Tamihana Nuku, γενν.1964, Ομάχου, Αοτεαρόα/ Νέα Ζηλανδία) είναι ένας από τους κορυφαίους σύγχρονους καλλιτέχνες της Νέας Ζηλανδίας. Ως γλύπτης, εργάζεται με πέτρα, κόκκαλα, ξύλο και κοχύλια, αλλά κυρίως με πολυστυρόλιο και πλέξιγκλας. Στο έργο του θέτει ερωτήματα σχετικά με τις σχέσεις μεταξύ ανθρώπων, φύσης και πολιτισμού, χρησιμοποιώντας παραδοσιακά στοιχεία της κουλτούρας των Μάορι για να τα αντιπαραβάλει με σύγχρονα θέματα όπως η αποαποικιοποίηση, ο επαναπατρισμός και η συμφιλίωση. Έργα του βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο, στο Μουσείο Αρχαιολογίας και Ανθρωπολογίας του Κέιμπριτζ και στο Musée du Quai Branly στο Παρίσι. Η τελευταία του μεγάλη ατομική έκθεση διοργανώθηκε το 2022 με τον τίτλο «Ωκεανοί. Συλλογές. Στοχασμοί» στο Weltmuseum της Βιέννης.
Το Εθνολογικό Μουσείο στο Humboldt Forum του Βερολίνου παρουσιάζει τρεις παρεμβάσεις του Μάορι καλλιτέχνη σε δύο αίθουσες της μόνιμης έκθεσης «Ωκεανία». Τα έργα δημιουργήθηκαν κατά τη διάρκεια δύο ερευνητικών υποτροφιών που ολοκλήρωσε ο Νούκου το 2024-25 στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας «The Collaborative Museum».
«Manatunga είναι η λέξη στα Μάορι που αναφέρεται σε πολύτιμα αντικείμενα, κειμήλια και προγονικούς θησαυρούς. Η ίδια η λέξη υποδηλώνει ότι στέκονται όρθια. Χρησιμοποιείται επίσης με την έννοια ότι αυτά τα ιδιαίτερα κομμάτια είναι συμπυκνωμένα αποθετήρια ιστοριών και συναισθημάτων», λέει ο Νούκου, εξηγώντας τον τίτλο της έκθεσής του.
Οι παρεμβάσεις που δημιούργησε ειδικά για την θεματική ενότητα της Ωκεανίας παρουσιάζονται σε δύο αίθουσες: η εγκατάσταση The great fish of Māui στην εντυπωσιακή αίθουσα με σκάφη των Μάορι επικεντρώνεται στη σχέση μεταξύ των ανθρώπων και της θάλασσας και των επιρροών της κλιματικής αλλαγής και της περιβαλλοντικής μόλυνσης. Δύο ακόμη παρεμβάσεις παρουσιάζονται σε άλλη αίθουσα, όπου εκτίθενται έργα από την Πολυνησία και εξετάζονται οι σχέσεις τους με προγόνους και θεότητες. Και στις τρεις εγκαταστάσεις, ο καλλιτέχνης αντλεί έμπνευση από τα θέματα των συγκεκριμένων εκθεσιακών χώρων και δημιουργεί μια σύνδεση με αντικείμενα από τη Συλλογή της Ωκεανίας.
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Τα σύγχρονα έργα τέχνης επιτρέπουν μια νέα προοπτική για τα ιστορικά αντικείμενα, όπως εξηγεί: «Η διασύνδεση μεταξύ του παρελθόντος και του μέλλοντος, μεταξύ των νέων και των αρχαίων έργων τέχνης, μεταξύ ενός απογόνου των ‘πρωταρχικών’ οικογενειών και των ‘μουσειακών εκπροσώπων’ των προγονικών θησαυρών- που τώρα κατοικούν στο μουσείο- μεταφέρονται στο φως του παρόντος».
Στην μεγάλη αίθουσα των σκαφών, ο Νούκου τοποθετεί ένα waka (κανό της Νέας Ζηλανδίας) φτιαγμένο από πλέξιγκλας πάνω στη μεγάλη προθήκη με τον κοραλλιογενή ύφαλο, κυβερνώμενο από 5 άνδρες: τον ημίθεο Μάορι Māui και τους τέσσερις αδελφούς του. Σύμφωνα με το μύθο, τα αδέρφια έφεραν στην επιφάνεια της θάλασσας διάφορα νησιά της Ωκεανίας. Ο Māui ‘αλιεύει’ πλαστικά θαλάσσια πλάσματα από τη θάλασσα με ένα μεγάλο αγκίστρι ψαρέματος. Οι αδελφοί του κρατούν ιστορικά κουπιά ή αντλητήρες στα χέρια τους, ενώ οι άκρες του waka είναι διακοσμημένες με ξύλινες πρύμνες από τις συλλογές του Εθνολογικού Μουσείου. Ο καλλιτέχνης εμπνέεται από το θέμα αυτής της αίθουσας, δείχνοντας τη δύναμη του Te Moananui – του ‘απέραντου μπλε’ – και τη σημασία του κανό waka, που επέτρεψε στους ανθρώπους να εποικίσουν τον Ειρηνικό.
Στην συγκεριμένη εγκατάσταση, ο Νούκου δε συνδυάζει μόνο ιστορικά και σύγχρονα υλικά – όπως το ξύλο και το πλέξιγκλας, καθώς και ιστορικά και σύγχρονα έργα τέχνης. Σχετίζει επίσης το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον μεταξύ τους. Όπως ο Māui κάποτε έβγαλε το Te Ika a Māui (το ψάρι του Māui), το βόρειο νησί της Aotearoa / Νέας Ζηλανδίας, από τη θάλασσα με το αγκίστρι του φτιαγμένο από την γνάθο ενός προγόνου, τώρα φέρνει στην επιφάνεια θαλάσσια πλαστικά πλάσματα. Αυτά τα πλάσματα «ζουν» επίσης στη «θάλασσα», δηλαδή στη βιτρίνα κάτω από το waka: είναι μέδουσες, ψάρια, σαλάχια και κοράλλια φτιαγμένα από πλαστικά μπουκάλια σε ένα εργαστήριο διάρκειας δύο εβδομάδων με την εθελοντική συμμετοχή κοινού από το Βερολίνο και μελών του προσωπικού του Εθνολογικού Μουσείου. Με αυτόν τον τρόπο, το έργο θίγει και τις οικολογικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι στον Ειρηνικό και σε όλο τον κόσμο. Το πλαστικό, η παραγωγή και η διάθεση του οποίου μας προκαλεί μεγάλα προβλήματα, βρίσκεται παντού στον κόσμο και σε όλα τα ζωντανά πλάσματα λόγω της παγκόσμιας περιβαλλοντικής ρύπανσης. Βλέπουμε το πλαστικό ως σκουπίδι που πρέπει να απορριφθεί.
Ο Νούκου το επεξεργάζεται και το χρησιμοποιεί στις εγκαταστάσεις του, εκφράζοντας ταυτόχρονα μια άποψη που, σε μια πρώτη ανάγνωση, ξαφνιάζει. Αντιπαραθέτει το θεατή σε ένα νέο επίπεδο του υλικού και τον προκαλεί να το αντιληφθεί εκ νέου και να αλληλεπιδράσει με τα «σκουπίδια»: «Μέσα από την Μάορι κληρονομιά μου, προσπαθώ να επαναδιαμορφώσω τη σχέση μας με το περιβάλλον. Για μένα, τα πλαστικά μπουκάλια ενσαρκώνουν τόσο το φως όσο και το νερό: την πηγή της ίδιας της ζωής. Για μένα, το πλαστικό μπουκάλι αποτελεί απόδειξη της θεϊκότητας. Αυτό με οδηγεί στην ιδέα ότι η μόλυνση είναι ιερή. Δεν είναι αργά να αλλάξουμε τη σχέση μας με το περιβάλλον και να πλησιάσουμε πιο κοντά στο πλαστικό που επηρεάζει κάθε πτυχή της ζωής μας σήμερα.»
Δύο ακόμη εγκαταστάσεις παρουσιάζονται σε άλλη αίθουσα. Η πρώτη ενότητα περιλαμβάνει το αέτωμα ενός είδους σπιτιού που οι Μάορι χρησιμοποιούν για τις τοπικές συνελεύσεις τους, κατασκευασμένο από πλέξιγκλας, το οποίο περιβάλλει τρεις φιγούρες προγόνων ή θεών, μία από ξύλο και δύο από πέτρα από την Αοτεάροα / Νέα Ζηλανδία, τις Νήσους Μαρκέζας και τη Ραπα Νούι (Νησί του Πάσχα). Απέναντι, μια ακόμα πλεξιγκλάς κατασκευή σε σχήμα αετώματος προστατεύει τη ξύλινη φιγούρα του θεού Σόπε από το Νουκούορο, που κατείχε ισχυρή πνευματική δύναμη. Μόνο ιερείς επιτρέπονταν να αγγίξουν τα αγάλματα των θεών, προς τιμήν των οποίων κατά τις τελετές λάμβαναν χώρα θυσίες.
Η δεύτερη ενότητα έργων περιλαμβάνει τέσσερις φιγούρες προγόνων από πλέξιγκλας στο στυλ των ιστορικών σκαλιστών γλυπτών των Μάορι, περιβαλλόμενες από ειδικά σχεδιασμένες προθήκες. Τα γλυπτά φέρουν κοσμήματα ή κρατούν όπλα από τις συλλογές του Εθνολογικού Μουσείου. Τα Μanatunga (θησαυροί των προγόνων) δεν παρουσιάζονται ξαπλωμένα, όπως στις άλλες προθήκες της έκθεσης, αλλά όρθια. Παρουσιάζονται ως δυναμικοί, ζωντανοί ηθοποιοί που επικοινωνούν πρόσωπο με πρόσωπο με τους επισκέπτες. Οι εσωτερικοί καθρέφτες των προθηκών “πολλαπλασιάζουν” τις φιγούρες και αναδεικνύουν την ιδέα της γενεαλογικής σύνδεσης και συνέχειας με τους προγόνους.
Πρόκειται για δύο γυναικείες και δύο ανδρικές φιγούρες με τα σύμβολα της εξουσίας τους. Η Ariki Vahine-Ariki Tupuna με το διάδημα της στολισμένο με τη μορφή της χελώνας και το κέλυφος μυδιού και το σώμα της διακοσμημένο με τατουάζ. Ο Pou Tupuna στη στάση του φύλακα κρατώντας το μακρύ ρόπαλο και το μικρό ρόπαλο από κόκκαλο φάλαινας, καθώς και τη χτένα επίσης από κόκκαλο φάλαινας και το φυλαχτό από νεφρίτη. Ο πολεμιστής Matatoa των νησιών Φίτζι με τα ρόπαλα του, το δόντι από φάλαινα και τα τατουάζ με φυτικά μοτίβα, που χορεύει για να δηλώσει την περηφάνεια, την τιμή και το καθήκον. Η Taupou, η διοργανώτρια ιεροτελεστιών επιλεγμένη από τον αρχηγό, αντιπροσωπεύει τη δύναμη και χάρη στης κοινότητας.
Οι παρεμβάσεις του Νούκου αποτελούν μέρος μιας πρωτοβουλίας που έχει στόχο τη δημιουργία πολυπρισματικών προσεγγίσεων στην έρευνα των εκθεμάτων και τη δοκιμή νέων μορφών συλλεκτικών δράσεων για να ενισχυθούν οι πρακτικές της αποαποικιοποίησης και διαφοροποίησης στην μουσειακές πρακτικές.
Πηγές: Κείμενα της έκθεσης
Φωτογραφίες: Βασιλική Βαγενού
