Η έκθεση «ΑΝΑΔΡΟΜΗ» περιλαμβάνει ζωγραφικά έργα, εγκαταστάσεις και περιβάλλοντα, τα οποία προέρχονται από διαφορετικές περιόδους της καλλιτεχνικής παραγωγής του Κυριάκου Μορταράκου, καθώς και αρχειακό υλικό (έντυπο, ψηφιακό, αναλογικό). Μετά την Αθήνα, το καλοκαίρι του 2026, η έκθεση θα μεταφερθεί στη Δημοτική Πινακοθήκη – Casa Bianca στη Θεσσαλονίκη.
Στις ζωγραφικές επιφάνειες του, ο Μορταράκος εντάσσει αντικείμενα, χειρόγραφες σημειώσεις, γραπτό λόγο που υποκαθιστά την εικόνα, αριθμούς και ημερομηνίες για να φέρει στο προσκήνιο ζητήματα υπαρξιακά, όπως ο χρόνος, η υπόμνηση, η απώλεια και η φθορά. Οι θεατές ανακαλύπτουν μέσα στα έργα, τα οποία λειτουργούν ως σελίδες ενός προσωπικού ημερολογίου, τις εσωτερικές αναζητήσεις και τον συναισθηματικό κόσμο και ανησυχίες του Μορταράκου.
***
-Μία αναδρομική έκθεση αποτελεί ένα μεγάλο εγχείρημα με πολλές προκλήσεις ως προς την παρουσιάση των έργων. Εσείς με ποιο κριτήριο επιλέξατε και οργανώσατε τις ενότητες της έκθεσης;
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Κατερίνα Κοσκινά: Ισχύει αυτό που λέτε, ωστόσο πέραν των προκλήσεων και της επιμελητικής άποψης και των πρακτικών που θα ήθελε κάποιος να εφαρμόσει, υπάρχουν και οι πραγματικές συνθήκες του εκθεσιακού χώρου και οι αντικειμενικές δυσκολίες που μπορεί να οφείλονται ακόμη και σε λόγους απρόβλεπτους, οι οποίοι να μην μπορούν να αντιμετωπισθούν.
Για να απαντήσω λοιπόν στην ερώτησή σας, ξεκινώντας από τα προβλεπόμενα, χρειάστηκε καταρχήν να γνωρίσω σε βάθος το έργο του καλλιτέχνη, το οποίο σήμερα μετράει 5 δεκαετίες. Μέχρι πρόσφατα, αν και τον γνώριζα, δεν είχα δει δουλειά του παρά αποσπασματικά σε γκαλερί, σε ομαδικές εκθέσεις και σε κάποιες ιδιωτικές συλλογές. Σε αυτό με βοήθησε ο ίδιος και η σύντροφός του, επίσης καλλιτέχνης, η κ. Σπυριδούλα Πολίτη. Περάσαμε ώρες σε κομπιούτερ και στο εργαστήριο, αλλά ομολογώ ότι τον γνώρισα καλά μέσα από τα έργα του και λιγότερο από το συγχρωτισμό μαζί του.
Στα απρόβλεπτα τώρα, γνωρίζετε εκ πείρας, πόσο σημαντικό θέμα είναι σε μια έκθεση, ο χώρος και η υποδομή του. Ο φωτισμός, π.χ. για την καλύτερη δυνατή παρουσίαση, το σύστημα ανάρτησης, η καλή κατάσταση δαπέδου και τοίχων, ο εξοπλισμός, η τεχνική υποστήριξη κ.λ.π. Ας μην ξεχνάμε ότι ο χώρος της σημερινής Πινακοθήκης του Δήμου Αθηναίων σχεδιάστηκε για να λειτουργήσει ως Βιβλιοθήκη, οπότε δεν έχουν προβλεφθεί εξαρχής αυτά. Στη χώρα μας όμως, έχουμε συνηθίσει να αντιμετωπίζουμε και να ξεπερνάμε τέτοιες δυσκολίες. Δεν χρειάζεται να αναφέρω παραδείγματα. Υπάρχουν άπειρα, ακόμη και στα μεγάλα εθνικά μουσεία. Άλλωστε, αυτή η διαδικασία μεταμόρφωσης, για να μην πω μετάλλαξης ενός χώρου, έχει την γοητεία της. Προσωπικά, έχω κάνει εκθέσεις σε φορτηγό πλοίο, σε αποθήκες, σε παλιά εγκαταλελειμμένα σχολεία, σε εργοστάσια, σε εκκλησίες, σε οχυρωματικά μνημεία, στο μετρό, σε κατοικίες και στην ύπαιθρο κ.λ.π., οπότε ειλικρινά είμαι εξοικειωμένη μ’αυτό και μπορώ να πω ότι πλέον αυτή η προκλητική διαδικασία με γοητεύει. Η Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων, αν και είχε πολλές τέτοιες δυσκολίες, δεν ήταν από τα πιο δύσκολα εκθεσιακά εγχειρήματα. Άλλωστε την γνώριζα από τη συνεργασία μου με τον Δήμο ως Σύμβουλος του προηγούμενου Δημάρχου κ. Κ. Μπακογιάννη σε θέματα πολιτισμού. Ας επικεντρωθούμε όμως στα θετικά: Έχουμε ένα, για την ακρίβεια δύο, ωραία κτίρια, στο κέντρο της Αθήνας, που μας παραχωρήθηκαν δωρεάν και τη συνεργασία του ΟΠΑΝΔΑ. Δεν είναι αμελητέο, ούτε αυτονόητο και η συνεργασία ήταν καλή. Δυστυχώς λείπουν μεγάλοι εκθεσιακοί χώροι από την Αθήνα, και τα Εθνικά Μουσεία έχουν την πολιτική και το δικό τους προγραμματισμό. Αυτός ο χώρος είναι από τους λίγους που μπορούμε να έχουμε πρόσβαση, αποτέλεσμα ικανοποιητικό και το σπουδαιότερο, προσφέρει δωρεάν είσοδο και εκπαιδευτικά προγράμματα και αυτό είναι σπουδαίο.
-Μου έκανε μεγάλη εντύπωση ότι τα έργα σας μετά το 1980 έχουν έντονα πολιτικοκοινωνικά μηνύματα. Είναι κάτι που θα περίμενα να δω στα πρώιμα έργα σας, αυτά που δημιουργήθηκαν κοντά στα χρόνια της δικτατορίας. Γιατί συμβαίνει αυτό;
Κυριάκος Μορταράκος: Η τέχνη από μόνη της είναι μία πολιτικοκοινωνική πράξη. Στο έργο μου η γραφή είναι αυτή που προσδίδει τέτοιες ιδιότητες και νοήματα. Μια αφηρημένη εικόνα για παράδειγμα είναι από τη φύση της επαναστατική διότι είναι ακατανόητη και καλούμαστε μέσα από τη γραφή της να τη διαβάσουμε να νοιώσουμε αν έχει κάτι να μας πει.
– Ένα έντονο χαρακτηριστικό που διακρίνεται στα έργα είναι η χρήση γραπτού λόγου που υποκαθιστά την εικόνα. Στους πίνακές σας, όπως για παράδειγμα σε αυτούς με τα δωμάτια, βάζετε τις λέξεις που περιγράφουν τη διάταξη του χώρου και τα αντικείμενα που υπάρχουν σε αυτούς, ενώ σε άλλες περιπτώσεις υπάρχει μία πιο αφηρημένη γραφή. Θέλετε να καθοδηγήσετε τη φαντασία του θεατή ή θέλετε να τον απελευθερώνετε;
Κυριάκος Μορταράκος: Θα ήθελα να πω ότι στον τρόπο που εργάζομαι δεν υπάρχει καμία διάθεση καθοδήγησης. Τα ερεθίσματα που με ωθούν στην αναζήτηση και δημιουργία, δεν προκαλούνται μόνο από άυλα ή φανταστικά στοιχεία που ανιχνεύω μέσα μου. Τα υλικά στοιχεία που με περιβάλλουν, μου δίνουν τα ερεθίσματα και αποτελούν από μόνα τους αυθύπαρκτες εικαστικές παρουσίες, τις οποίες, προσπαθώ να μετατρέψω μέσα από την προσωπική μου φόρμα, σε καλλιτεχνικό γεγονός. Η πρόθεσή μου λοιπόν είναι να υπερβώ τη γοητεία της ζωγραφικής, έστω και αν απεικονίζει αναπαράσταση με υποβλητική ατμόσφαιρα. Η σιγουριά όμως και η αυτοπεποίθηση που με πότιζαν με ασφάλεια, τα άυλα ή απτά αντικείμενα της πραγματικότητας, οδηγούνται σε αδιέξοδο, αποπνέοντας έτσι τραγικότητα και μηδενισμό, δίνοντας τη θέση τους στο φόβο.
Από το 1988 άρχισα να καταπιάνομαι με ζητήματα μνήμης. Το 1989 στο Σπίτι της Κύπρου στην Αθήνα, εξέθεσα το «Ίχνος» με κειμενική γραφή και εικόνα. Στη συνέχεια, εύλογο ήταν να ασχοληθώ με αντικείμενα και εικόνες που θυμόμουν και που θυμάμαι ακόμα, τα οποία με σημάδεψαν, όπως το δωμάτιο του Van Gogh. Περιγράφοντας λοιπόν το δωμάτιο, αναφέρομαι στον αόριστο σε πράγματα τα οποία δεν υπάρχουν, (όπως έπιπλα και άλλα) και στον ενεστώτα χρόνο, σ’ αυτά που υπάρχουν, (όπως τα ζωγραφικά έργα στον τοίχο). Προέκυψε και ένα 3ο στοιχείο η μνήμη. Για εμένα, η ύλη έχει και την ιδιότητα να επαναφέρει μνήμες και γεγονότα της ζωής, μαρτυρώντας τα εγγενή όρια πλαστικότητας και σχέσης, του ίχνους, του αορίστου χρόνου και της μνήμης. Η λυχνία που τοποθετώ στο κείμενο, είναι η ιεροποίηση του. Το 2001 στην έκθεσή μου στις Νέες Μορφές, το ζωγραφικό δωμάτιο του V.G , το αναφέρω ως «εργοστάσιο της ψυχής», διότι με την πάροδο του χρόνου αυτό το έργο συμβολοποιήθηκε.
-Μία από τις λέξεις που συναντάμε είναι το «παράθυρο». Όπως γνωρίζουμε ένας πίνακας μπορεί να προσφέρει μια θέα σε ένα άλλο μέρος, προοπτική ή ιδέα. Μπορεί να λειτουργεί ως μια πύλη επικοινωνίας με τον εξωτερικό κόσμο. Μήπως με το παράθυρο στα έργα της έκθεσης προτείνεται ένας διαφορετικός τρόπος θέασης της τέχνης, περισσότερο απελευθερωτικός;
Κατερίνα Κοσκινά: Είναι περισσότερο εικόνα και όχι κείμενο. Το τονίζω, καθώς στα έργα του Μορταράκου οι λέξεις είναι επίσης παράθυρα ή, αν θέλετε, δίαυλοι που συνδέουν το μέσα με το έξω. Αυτό έχει να κάνει με την ψυχοδυναμική συνθήκη του καλλιτέχνη, αλλά και με τη διαλεκτική του διάθεση απευθυνόμενος στον θεατή. Τα παράθυρα ή οι πόρτες, άλλοτε απεικονίζονται ζωγραφικά, ανοιχτά ή κλειστά και άλλοτε σημαίνονται με γραπτό λόγο. Η εικαστική τους σημασία είναι για τον καλλιτέχνη, κατά τη γνώμη μου, η ίδια. Ο γραπτός ή ζωγραφικός λόγος ως σημαίνον, σημειολογικά και ψυχολογικά, αντιμετωπίζεται ισοδύναμα, ως πλαστική αξία. Στον γραπτό λόγο, ενεργοποιείται περισσότερο η σημασία του χρόνου και της μνήμης, που είναι ο πυρήνας του έργου του Μορταράκου εδώ και 30 χρόνια και βέβαια εξάπτεται η φαντασία του θεατή, ο οποίος γίνεται συν-δημιουργός της εικόνας. Έτσι, εδραιώνεται η διαλεκτική του σχέση με το έργο και τον καλλιτέχνη. Είναι αυτονόητο ότι συμμετέχει με το δικό του ψυχοδυναμικό υλικό, ειδικότερα με τα βιώματα και τις παραστάσεις του. Τα ερεθίσματα που του δίνει ο καλλιτέχνης γίνονται «κλειδιά» για να δημιουργήσει ένα δικό του έργο ή χρησιμοποιεί την εικόνα που αντίκειται, για τη δική του υπαρξιακή αναζήτηση.
-Στην επιτοίχια σειρά «Πόδια», βλέπουμε δύο γλυπτά πόδια. Υπάρχει κάποιος συγκεκριμένος συμβολισμός;
Κατερίνα Κοσκινά: Συνήθως βλέπουμε περισσότερα. Π.χ. στα τρισδιάστατα έργα είναι συνήθως τρία. Ένα τραπεζιού, τοποθετημένο οριζόντια στη ζωγραφική επιφάνεια, ώστε να δημιουργεί χώρο, ο οποίος υπογραμμίζεται με νήματα ή σχέδιο. Έξω από κάθε χρηστικότητα, μοιάζει περισσότερο με δομικό στοιχείο, το οποίο φέρει άλλα πόδια, πολυθρόνας, λιγότερο λιτά. Σημειώστε, ότι όλα αυτά είναι φτιαγμένα από τον Κυριάκο με χαρτοπολτό. Όλο το έργο του Κυριάκου αρθρώνεται μέσα από έναν κώδικα προσωπικό, που αποτελείται από πράγματα, αντικείμενα καθημερινά που μας περιτριγυρίζουν, χρηστικά και τετριμμένα, τα οποία σχεδόν δεν βλέπουμε πια, ενώ καθορίζουν τη ζωή μας και κυρίως είναι μέτρα, γιατί μετρούν και καλύπτουν το μέγεθος και τις βασικές ανάγκες του ανθρώπου. Ενας κύβος παραπέμπει σ’ένα δωμάτιο, ένα δωμάτιο ίσως στο μυαλό μας. Τα πόδια στηρίζουν πολλά από τα αντικείμενα που μας περιβάλλουν. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, ίσως τα απομόνωσε, για να τονίσει τη σημασία τους. Συχνά εντάσσει φως. Ζωγραφικά σαν φλόγα ή σχηματικά, με κολλάζ ή με λαμπτήρα εν λειτουργία, γεγονός που ενεργοποιεί το έργο και του προσδίδει ιερότητα. Καλύτερα, όμως να μιλήσει ο καλλιτέχνης γι’αυτό.
Κυριάκος Μορταράκος: Δεν υπάρχει κάποιος συμβολισμός ή φόρμα που με ερέθισε, η οποία να παραπέμπει νοερά στην κίνηση ενώ είναι ακίνητα και έβαλα το φως, που όπως ξέρουμε έλκει έντομα, σκουλήκια, δηλαδή ζωή. Η τέχνη είναι δυναμική έννοια και η κίνηση είναι βασικό στοιχείο. Η εικαστική αυτονομία των πραγμάτων με την έννοια ότι το καθένα μπορεί μονοσήμαντα να δώσει ένα ερέθισμα, παρέχει στον δημιουργό τη δυνατότητα αλλά και την ελευθερία αυτές τις αυθύπαρκτες αξίες να τις χρησιμοποιήσει σαν λέξεις, για να εκφέρει με αυτές το δικό του λόγο. Δύο πόδια από διαφορετικά τραπέζια είναι δύο πόδια, το καθένα τους είναι μια λέξη. Η αέναη κίνηση μέσα από τις αυλακώσεις, υποχρεωτική οδός διαφυγής εξ’ αιτίας του σχήματος, όπου πρέπει να ακολουθεί το ένα το άλλο σαν τις κάμπιες του πευκοδάσους.
-Στα έργα βλέπουμε αντικείμενα και χώρους μέσα στους οποίους ζει και εργάζεται ο άνθρωπος. Στις περισσότερες όμως περιπτώσεις γιατί δεν εμφανίζεται αλλά υποννoείται η υπαρξή του;
Κυριάκος Μορταράκος: Η έκθεση δεν λογοδοτεί στην έλλογη σκέψη μας, δεν σχετίζεται με αρμονίες ή συγκρίσεις δομικών στοιχείων της εικόνας, αλλά για την ανάγκη μιας μεσιτείας, ανάμεσα στο εικαστικό αποτέλεσμα και στην ψυχολογική ανταπόκριση.
Διαβάστε επίσης:
Κυριάκος Μορταράκος – ΑΝΑΔΡΟΜΗ: Έκθεση με πάνω από 150 έργα στην Πινακοθήκη Δήμου Αθηναίων
