Το «Καιρός των κρυστάλλων» της Ελένης Στελλάτου είναι ένα μυθιστόρημα που αξιοποιεί το φαινόμενο της παραμόρφωσης του ανθρώπινου σώματος όχι ως απλό στοιχείο φαντασίας ή τρόμου, αλλά ως κεντρικό αφηγηματικό εργαλείο με το οποίο η συγγραφέας παρατηρεί και καταγράφει τη διάβρωση που έχει ήδη συντελεστεί στον κοινωνικό ιστό. Η αλλοίωση της σάρκας λειτουργεί ως ορατό σύμπτωμα μιας βαθύτερης συνθήκης, της κοινωνικής αποσύνθεσης που απορρέει από την ηθική κούραση, την απώλεια εμπιστοσύνης, τη διαρκή ανασφάλεια και την αποδυνάμωση της συλλογικής ευθύνης.
Η κοινωνική σήψη, σωματοποιημένη, μετατρέπεται σε ασθένεια με διαστάσεις πανδημίας, η οποία μεταδίδεται από μια απλή αγκαλιά, μια πράξη που μέχρι πρότινος σήμαινε οικειότητα, παρηγοριά, προστασία. Έτσι, το κείμενο μετακινεί το βάρος από την αρρώστια καθαυτή στις συνέπειές της. Στη ριζική μεταβολή των σχέσεων, δηλαδή, στην καχυποψία που εισβάλλει στον ιδιωτικό χώρο, στην ανατροπή της έννοιας της εγγύτητας. Το άγγιγμα, που κάποτε ένωνε, αποκτά πλέον χαρακτήρα απειλής και η συνύπαρξη προσδιορίζεται με νέες συντεταγμένες.
Στο πλαίσιο αυτό, εκκινεί μια νέα τάξη πραγμάτων, όχι μόνο υγειονομική αλλά και πολιτική, κοινωνική και ηθική. Οι άνθρωποι καλούνται να επαναδιαπραγματευτούν όσα θεωρούσαν δεδομένα: τη βεβαιότητα ότι το σώμα τους τούς ανήκει, την ασφάλεια της κοινότητας, την αυτονόητη εμπιστοσύνη στον άλλο, την ιδέα ότι η κανονικότητα είναι σταθερή. Η κρίση είναι τεράστια και δεν αποκαλύπτει απλώς αδυναμίες. Αναδεικνύει μηχανισμούς αποκλεισμού, νέες ιεραρχίες και δοκιμάζει τις σχέσεις των ανθρώπων.
Με αφετηρία το σώμα, η Στελλάτου παρακολουθεί τη μετάβαση σε έναν κόσμο όπου η φθορά δεν είναι πια αφηρημένη έννοια, αλλά εμπειρία που εγγράφεται στον άνθρωπο, καθορίζει και καθορίζεται από τις επιλογές του. Με αυτόν τον τρόπο, το μυθιστόρημα δεν πραγματεύεται μια επιδημία, αλλά την ιστορία μιας κοινωνίας που κοιτάζει τον εαυτό της σε έναν καθρέφτη σκληρό και αδιάλλακτο, αναγκασμένη να δει τι της έχει συμβεί.
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Στο αφηγηματικό επίκεντρο βρίσκεται ο Εμανουέλ Περόν, ένας ντρογκερίστας. Η επιλογή του Εμανουέλ Περόν ως αφηγητή καθορίζει και το μυθιστόρημα. Ο Περόν είναι ένας άνθρωπος, εγκλωβισμένος σε μια ιδιότυπη απομόνωση από το κοινωνικό περιβάλλον. Πρόκειται για έναν άνθρωπο που παλεύει χωρίς βεβαιότητες, με περιορισμένα μέσα, μέσα σε ένα περιβάλλον όπου ο φόβος γεννά προκαταλήψεις και η κρίση γίνεται πεδίο εκμετάλλευσης. Καθώς η επιδημία εξαπλώνεται, η σύγκρουση δεν αφορά μόνο την αντιμετώπιση του κακού, αλλά και την υπεράσπιση της αλήθειας, της αξιοπρέπειας και της εμπιστοσύνης ανάμεσα στους ανθρώπους. Με άξονα τη διαφορετικότητα και την αλληλεγγύη, το βιβλίο δείχνει πώς οι σχέσεις δοκιμάζονται στα άκρα και πώς, ακόμη και τότε, οι επιλογές μας αποκαλύπτουν ποιοι είμαστε.
Χωρίς ρητορικές εξάρσεις αλλά με μια λιτή και ψύχραιμη αφήγηση η συγγραφέας παρατηρεί και διασταυρώνει τα γεγονότα. Χαρακτηριστική είναι και η γλωσσική της αγωγή. Οι φράσεις της είναι προσεκτικά ισορροπημένες. Οι διάλογοι διατηρούν αποστάσεις, ακόμη και σε στιγμές συναισθηματικής πίεσης. Η Στελλάτου φαίνεται να εμπιστεύεται τη δύναμη της σιωπής και τη σημασία της ευθραυστότητας. Δεν την ενδιαφέρει η αναπαράσταση του τρόμου, αλλά η καταγραφή της σταδιακής αλλοίωσης που προκαλεί αυτή η νέα κοινωνική συνθήκη. Ο ρυθμός της αφήγησης ακολουθεί την αργή φθορά της πόλης και των ανθρώπων της κι αυτό δίνει στο κείμενο μια υποδόρια ένταση. Η εξέλιξη δεν εκβιάζεται από γεγονότα, αλλά χτίζεται σταδιακά. Η παρακμή εγκαθίσταται στην ατμόσφαιρα, στις συνήθειες, στη γλώσσα, στις σιωπές.
Η συγγραφέας φωτίζει τις μικρές μετατοπίσεις που συντελούνται και αλλάζουν ό,τι γνώριμο υπήρχε. Καχυποψία, απομόνωση των ανθρώπων, απώλεια κάθε βεβαιότητας, ευθραυστότητα αλλά και ευκολία προσαρμογής της κοινωνίας απέναντι στον απροσδόκητο θρυμματισμό των ανθρώπων.
Αυτό που μένει κλείνοντας το ευρηματικό αυτό βιβλίο είναι η καθαρή αίσθηση ευθύνης απέναντι σε ό,τι ανεχόμαστε, απέναντι στις μικρές υποχωρήσεις και στις εύκολες δικαιολογίες που, αθόρυβα, συσσωρεύονται και μας σπρώχνουν σε έναν προσωπικό και κοινωνικό θρυμματισμό. Ο Καιρός των κρυστάλλων μάς υπενθυμίζει ότι οι κρίσεις δεν δοκιμάζουν μόνο την αντοχή μας, αλλά και τον τρόπο που κοιτάζουμε τον άλλον και τον τρόπο που υπερασπιζόμαστε, εν τέλει, την αλήθεια. Τον τρόπο που στεκόμαστε αλληλέγγυοι αλλά και διαχειριζόμαστε την αξιοπρέπεια.
Ένα αξιόλογο βιβλίο που κοιτάζει κατάματα τον προσωπικό και συλλογικό κατακερματισμό και θυμίζει ότι η αξιοπρέπεια, η αλήθεια και η σχέση με τον άλλον δεν αποτελούν δεδομένα, αλλά καθημερινές αποφάσεις.
Διαβάστε επίσης:
Ελένη Στελλάτου – Καιρός των Κρυστάλλων: Ένα βιβλίο για τον κόσμο που αλλάζει
