Αλίκη Ρήγου: Υπάρχει μια εσωτερική επικοινωνία ανάμεσα σε μένα και στο έργο

Η ατομική έκθεση με τίτλο Ελεύθερη πλοήγηση της Αλίκης Ρήγου απαρτίζεται από ψηφιδωτά και ζωγραφικά έργα, τα οποία ερευνούν και παρουσιάζουν συστήματα και δίκτυα χαοτικά εκ πρώτης όψεως, στη βάση τους όμως επικρατεί η τάξη και η δομή. Για τα ψηφιδωτά της χρησιμοποιεί πέτρες, μάρμαρα, κεραμικά, σμάλτο, ακόμα και βότσαλα και κοχύλια, τα οποία δεν είναι ευδιάκριτα λόγω της φθοράς τους στον χρόνο. Δουλεύει τα ζωγραφικά της έργα με ακουαρέλες, υλικά εκ διαμέτρου αντίθετα από αυτά που χρησιμοποιεί στα ψηφιδωτά. Και στις δύο περιπτώσεις την ενδιαφέρουν ο πειραματισμός με τα υλικά, οι χρωματικές και δομικές συνθέσεις των χαοτικών δικτύων, σε μία προσπάθεια να αποτυπώσει τις μεταβολές και μεταβάσεις που συμβαίνουν μέσα στον χρόνο.

***

-Ο τίτλος της έκθεσης Ελεύθερη Πλοήγηση παραπέμπει στις έννοιες της οδήγησης/καθοδήγησης, της περιήγησης, της χάραξης διαδρομών χωρίς περιορισμούς. Πώς συνδέεται ο τίτλος με τα έργα;

Έχοντας διανύσει μια πορεία 28 χρόνων στη ζωγραφική και το ψηφιδωτό, αναλύοντας και μελετώντας, στα πρώτα μου βήματα, βασικούς κανόνες στο σχέδιο, στο χρώμα, στη σύνθεση, σιγά σιγά με τον καιρό άρχισα να πειραματίζομαι και να δοκιμάζω νέες τεχνικές και τρόπους έκφρασης.

Άρχισα να αντιλαμβάνομαι ότι η τέχνη δεν διαφέρει από την ζωή. Φαντάζομαι τον Χρόνο σαν ένα Καμβά ή λάσπη όπου επάνω εκεί βαδίζοντας, εμείς οι άνθρωποι αφήνουμε τα ίχνη μας. Σ’αυτόν «τον καμβά ή κονίαμα» με το πέρασμα του χρόνου, αποκτούμε εμπειρίες, χαιρόμαστε, ερωτευόμαστε, θρηνούμε απώλειες… Συνέχεια χαράσσουμε νέες διαδρομές, έχοντας σαν εργαλεία μας τα όνειρά μας. Το ταξίδι αυτό δεν είναι μοναχικό. Είμαστε συνδεδεμένοι, όλοι με όλα! Στην πραγματικότητα νομίζω ότι αυτό που ψάχνουμε είναι μια «Ελεύθερη Πλοήγηση» αναζητώντας χιμαιρικά αυτό που νομίζουμε ότι θα μας κάνει ευτυχισμένους…

-Όπως αναφέρει ο επιμελητής της έκθεσης Στρατής Πανταζής στο κείμενο του στον κατάλογο, τα έργα σας “ερευνούν και παρουσιάζουν συστήματα και δίκτυα χαοτικά εκ πρώτης όψεως, στη βάση τους όμως επικρατεί η τάξη και η δομή”. Πώς επιτυγχάνεται αυτή η συνύπαρξη ανάμεσα σε αντιθετικά μέρη;

Ας εξετάσουμε πρώτα τι σημαίνει χάος με απλά λόγια. Αρχικά, θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε ένα σύστημα χαοτικό όταν μια απειροελάχιστη μεταβολή στη ροή των γεγονότων μπορεί να προκαλέσει τεράστιες και απρόβλεπτες καταστάσεις, τις οποίες δυσκολευόμαστε να κατανοήσουμε. Αυτή είναι η πρώτη εντύπωση που δημιουργείται. Εδώ εισέρχεται η πληροφορία,η οποία με πολλές μορφές και τρόπους προσπαθεί ως ένα σημείο, να διαλευκάνει την κατάσταση.

Τάξη και χάος θεωρούνται αντίθετες έννοιες. Μέσα όμως από αυτή τη σύγκρουση των αντιθέτων υπάρχει εξέλιξη. Σ’ αυτό το σημείο έρχεται στο μυαλό μου η φράση του Ηράκλειτου «Πόλεμος πάντων μεν πατήρ εστί…», δεν εννοεί βέβαια στην κυριολεξία τον πόλεμο,αλλά την ισορροπία που επιτυγχάνεται. Τελικά νομίζω και αυτό προσπαθώ να δείξω στα έργα μου, την συνύπαρξη τάξης και χάους. Έτσι διατηρείται η ζωή και το νόημα της ύπαρξης. Το ίδιο, δεν θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε και για «αντίθετες έννοιες», όπως χαρά- λύπη, γέννηση-θάνατος, σκοτάδι -φως, φτώχεια- πλούτος, τάξη-χάος; Αν δεν υπήρχε η μία δεν θα μπορούσε να γίνει κατανοητή και η άλλη…

-Τι είδους διάλογος δημιουργείται ανάμεσα στα ζωγραφικά και τα ψηφιδωτά έργα της έκθεσης;

Ο τρόπος έκφρασης στα ζωγραφικά και στα ψηφιδωτά είναι εκ διαμέτρου αντίθετος, από την μια έχουμε τις ακουαρέλες με πρωταρχικό τους στοιχείο το νερό, από την άλλη την πέτρα με την στιβαρότητα και το βάρος που έχει. Παρόλα αυτά δημιουργείται ένας διάλογος μεταξύ τους. Στα μεν ζωγραφικά έργα, με την ρευστότητα και την διαφάνεια, δημιουργώ ροές, τη μια μέσα στην άλλη, με μουσικότητα και αρμονία ήχου θα μπορούσα να πω. Μορφές δικτύων που επικοινωνούν μεταξύ τους σιωπηλά και υπόκωφα.

Στα ψηφιδωτά, πάλι οι ροές υπάρχουν, αλλά εκφράζονται με πιο δυναμικό και στιβαρό τρόπο, παραπέμποντας μέσω της πέτρας, στην αιωνιότητα και στο χρόνο. Επίσης διάλογος δημιουργείται μεταξύ τους, και στο πλαίσιο-υπόστρωμα που εξελίσσονται. Στις ακουαρέλες το χαρτί υποδέχεται και απορροφά το υγρό στοιχείο, όπως ακριβώς και στα ψηφιδωτά, το κονίαμα (η λάσπη), υποδέχεται μέσα του «βυθιζόμενη» την πέτρα.

-Στον κατάλογο της έκθεσης αναφέρετε ότι οι “ροές που δημιουργούν οι ψηφίδες μπορούν να θεωρηθούν ροές γεγονότων, εξελικτικές καταστάσεις”. Η ιδέα αυτή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον σε σχέση με τη σταθερότητα και στιβαρότητα με την οποία συνήθως συνδέουμε το ψηφιδωτό. Επηρεάζει το θέμα ενός ψηφιδωτού την εντύπωση που δημιουργείται στο θεατή ως προς τη δυνατότητα μιας αίσθησης μεταβολής, μιας ρευστότητας; Για παράδειγμα, μια ρεαλιστική απεικόνιση σε αντίθεση με μια αφηρημένη; Γενικότερα, διαφέρει ο τρόπος που λειτουργεί το θέμα ενός ψηφιδωτού σε σχέση με άλλες μορφές απεικόνισης, τη ζωγραφική για παράδειγμα;

Στα ψηφιδωτά μου έργα κάθε ψηφίδα, μεταφορικά, αποτελεί ένα γεγονός, όπως ο κρίκος σε μια αλυσίδα. Δεν μπορείς να αφαιρέσεις ένα κρίκο αν δεν την σπάσεις… Δράση-αντίδραση σε μια ατέρμονη πορεία που οδηγεί στην εξέλιξη. Με αυτό το τρόπο δημιουργούνται οι ροές… Ροή γεγονότων στην προσωπική ζωή του καθενός μας, ροές γεγονότων στο σύνολο που αλληλεπιδρούν, σε έμψυχα και άψυχα όπως στη πέτρα… Η συνεχής παρατήρηση αυτής της «πορείας-ροής» που διαγράφεται, είναι πολύ σημαντική, με την τοποθέτηση που κάνουμε, κάθε «ψηφίδας-ενέργειας» για το μέλλον και την πρόοδο.

Αναφερόμενη σε μια ρεαλιστική απεικόνιση θα έλεγα ότι σ ’αυτήν ο θεατής ξεκινά με ένα σημείο αναφοράς, γνωρίζοντας το θέμα που παρατηρεί και άθελά του συγκρίνει αυτό που βλέπει με αυτό που γνωρίζει, επηρεαζόμενος από το συναίσθημα και τα βιώματά του. Σε μια αφηρημένη απεικόνιση αυτό δεν συμβαίνει γιατί δεν υπάρχει ρεαλιστικό αντικείμενο παρατήρησης. Το ανεικονικό-αφηρημένο με την βοήθεια της φαντασίας επιδρά στο υποσυνείδητο μέσα και ξεδιπλώνει σιωπηλά και υπόκωφα συναισθήματα και σκέψεις. Το ψηφιδωτό στη θεματολογία του δεν νομίζω ότι διαφέρει από ένα ζωγραφικό έργο, εκεί που διαφέρει είναι στα υλικά και στον τρόπο εκτέλεσης.

-Ποια είναι τα βασικά βήματα της δημιουργίας ενός ψηφιδωτού σας; Ποιες είναι οι πηγές της έμπνευσής σας;

Στα αρχικά μου βήματα οι πηγές έμπνευσής ήταν τα αρχαία και τα βυζαντινά ψηφιδωτά. Μελετούσα την τεχνική, τις κοπές της πέτρας, το χρώμα, τη σύνθεση. Παράλληλα επειδή ζωγράφιζα, μετέφερα ζωγραφικά μου έργα σε ψηφιδωτά. Με τον καιρό πηγή έμπνευσης άρχισε να είναι περισσότερο το διάβασμα και η μουσική, προσπαθώντας να μεταφέρω τους ήχους σε εικόνα. Σημαντική πηγή έμπνευσής μου τέλος, είναι να παρατηρώ, να συνδυάζω και να ερμηνεύω με την δική μου ματιά εικόνες και καταστάσεις του σήμερα.

-Η τοποθέτηση των ψηφίδων απαιτεί σχεδιασμό και ακρίβεια και μοιάζει μια εικαστική πρακτική που ευνοεί το διαλογισμό. Υπάρχει όμως ταυτόχρονα και περιθώριο για αυθόρμητο αυτοσχεδιασμό κατά το τελικό στάδιο δημιουργίας του ψηφιδωτού;

Στη δημιουργία των ψηφιδωτών αλλά και στα ζωγραφικά μου έργα συνυπάρχει απαραίτητα ο σχεδιασμός και η ακρίβεια, μαζί με τον διαλογισμό. Αρχικά ξεκινώ την δημιουργία με σχέδια, πολλά σχέδια. Ακολουθούν οι κοπές των ψηφίδων. Η διαδικασία κοπής της πέτρας και η τοποθέτησή της στο κονίαμα είναι μια διαλογιστική διαδικασία, σαν να σταματάει ο χρόνος… Στην διαδικασία της δημιουργίας του ψηφιδωτού, τις περισσότερες φορές αναιρώ το αρχικό σχέδιο, άλλοτε μπορεί να προσθέσω ή να αφαιρέσω στοιχεία. Ο αυτοσχεδιασμός στην διάρκεια της κατασκευής του ψηφιδωτού λειτουργεί παράλληλα. Υπάρχει μια εσωτερική επικοινωνία ανάμεσα σε μένα και στο έργο.

-Παραδοσιακά, συνδέουμε το ψηφιδωτό ως διακοσμητικό, εκπαιδευτικό ή αφηγηματικό στοιχείο σε αρχαία ανάκτορα, ιδιωτικές επαύλεις, λουτρά, δημόσια κτίρια και εκκλησίες. Πως έχει επηρεάσει αυτή η ‘προϊστορία’ της θέασης του ψηφιδωτού τη σύγχρονη πρόσληψη μας του συγκεκριμένου μέσου;

Όντως αυτό ισχύει. Το ψηφιδωτό θεωρώ ότι είναι μια τέχνη παρεξηγημένη στις μέρες μας. Πολύς κόσμος όταν αναφέρεται στο ψηφιδωτό θεωρεί ότι πρόκειται για ένα βυζαντινό, εκκλησιαστικό αντίγραφο, ή μια αρχαία αναπαράσταση, ή ακόμα το αντιμετωπίζει σαν μια διακοσμητική τέχνη που υπηρετεί την ζωγραφική. Αυτή η εντύπωση είναι πέρα για πέρα λανθασμένη. Προσωπικά πιστεύω ότι το ψηφιδωτό είναι μια αυτόνομη τέχνη, με τεράστιες δυνατότητες εξέλιξης και έρευνας. Είναι έργο τέχνης και μάλιστα μοναδικό γιατί αφενός τα υλικά του τα πετρώματα, είναι μοναδικά. Οι κοπές της πέτρας και του μάρμαρου φέρουν το αποτύπωμα του δημιουργού, αφετέρου δε, περιλαμβάνει στις φάσεις της δημιουργίας του πολλά μυστικά που μόνο αν αφιερωθείς σε αυτό σου αποκαλύπτονται.

-Τι αποτελεί, ως υλικό και σύμβολο, η ψηφίδα για εσάς; Ποια στοιχεία του ψηφιδωτού σας γοητεύουν ως καλλιτέχνιδα;

Από παιδί αγαπούσα τις πέτρες και μάζευα πετρώματα από τα μέρη που πήγαινα. Η πλειοψηφία των ανθρώπων θεωρούν την πέτρα ένα ευτελές στοιχείο, που όταν το βλέπουν στη φύση δεν του δίνουν καμία σημασία. Για μένα η πέτρα είναι σύμβολο δύναμης, αντοχής και αιωνιότητας. Θα μπορούσα να πω ότι με έχει διδάξει να έχω υπομονή και επιμονή. Να αποδέχομαι και να σέβομαι τα χαρακτηριστικά της, άλλες σπάνε εύκολα, άλλες με μεγάλη δυσκολία, άλλες θρυμματίζονται… Υπάρχουν πέτρες αδιάφορες με την πρώτη ματιά, όμως άμα τις σπάσεις βλέπεις χρώμα και ομορφιά στο εσωτερικό τους. Την αφήνω να με καθοδηγεί με τον σιωπηλό της τρόπο και παίρνω από αυτή μαθήματα ζωής.

Διαβάστε επίσης:

Αλίκη Ρήγου – Ελεύθερη πλοήγηση: Έκθεση στην Αίθουσα Τέχνης «αγκάθι – κartάλος»