Μια συνθήκη πραγματική και πρωτόγνωρη, η παγκόσμια καραντίνα που επιβλήθηκε το πρώτο εξάμηνο του 2020, αποτελεί τον κεντρικό άξονα του λογοφωτογραφικού βιβλίου ΑΙΤΗΜΑ. Οι δυο κεντρικοί ήρωες είναι φανταστικοί χαρακτήρες που μέσα σ’ αυτό το πρωτοφανές συγκείμενο ερωτεύονται, εργάζονται, μιλούν με την οικογένειά τους και δρουν ως μέλη της κοινότητας, μια ιστορία σε διάλογο με φωτογραφίες που αποτυπώνουν το ανοίκειο και απόκοσμο της περιρρέουσας κατάστασης. Το αποτέλεσμα είναι ένα πολυτροπικό έργο που λειτουργεί ως μνημείο, ως ένα αντίδοτο στη λήθη. Όπως ακριβώς διαπλέκεται λόγος και εικόνα, διαπλέκονται και παρακάτω οι ερωταπαντήσεις με την Άντζελα Δημητρακάκη και τον Δημήτρη Κεχρή, τη συγγραφέα και τον φωτογράφο αντίστοιχα.

***

-Το τελευταίο σας βιβλίο έχει ως κεντρικό του θέμα την εμπειρία της πανδημίας και του πρώτου εγκλεισμού. Θα μπορούσε να γραφτεί κατά τη διάρκεια των γεγονότων ή ήταν απαραίτητη η χρονική απόσταση;

Άντζελα Δημητρακάκη: Το τελευταίο βιβλίο είναι συνεργατικό έργο όπου επιστρατεύονται δύο πρακτικές –λογοτεχνία και φωτογραφία– σε ισότιμη, διαλογική σχέση. Το ΑΙΤΗΜΑ, ως μυθοπλαστική μαρτυρία, προκύπτει μέσα από αυτήν την σχέση (δηλαδή οι φωτογραφίες δεν είναι εικονογράφηση του κειμένου και ούτε το κείμενο συνιστά κάποια ποιητική περιγραφή των φωτογραφιών).

Αυτό –ο διάλογος φωτογραφίας-λογοτεχνίας– έγινε ακριβώς λόγω της περιπλοκότητας του lockdown: ένα μοναδικό, ως τώρα που γράφω, γεγονός στην ιστορία της ανθρωπότητας. Ας το σκεφτούμε για μερικά δευτερόλεπτα: όσοι άνθρωποι ήμασταν ζωντανοί το πρώτο εξάμηνο του 2020 βιώσαμε ένα νέο απόκοσμο, ένα πρωτοφανές ανοίκειο, εκείνο της πρώτης πλανητικά εφαρμοσμένης καραντίνας. Δεν το βιώσαμε με τον ίδιο τρόπο, αλλά με βάση την κοινωνική μας τάξη πρωτίστως και τη γεωγραφία στην οποία αυτή λάμβανε τις υλικές της διαστάσεις. Είναι όμως καθηλωτική η συνειδητοποίηση ότι, αν και η ανθρωπότητα είχε σε προηγούμενους αιώνες βιώσει πολύ πιο σαρωτικές πανδημίες, δεν είχε ξαναϋπάρξει η καραντίνα ως παγκόσμια εμπειρία. Αυτό συνέβη στον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό. Τόσο ο φωτογράφος Δημήτρης Κεχρής όσο και εγώ νιώθαμε σοκαρισμένοι από αυτή την συνειδητοποίηση, και το λογοφωτογραφικό βιβλίο μας αποτυπώνει αυτό το σοκ.

Για εμάς, η αισθητική του έργου, γλωσσικά και φωτογραφικά, υπήρξε πολύ σημαντική, και ήταν κάτι που συζητήσαμε με τις Εκδόσεις Τόπος, που μας στάθηκαν και κατάλαβαν τις απαιτήσεις του έργου – για παράδειγμα, το έργο δεν θέλαμε να είναι όπως οι φωτογραφίες που βάζει ο Sebald μέσα στο κείμενο του Αούστερλιτς, δεν ήταν φωτογραφίες που θα τραβούσα π.χ. εγώ ως συγγραφέας βγαίνοντας σε μια έρημη πόλη. Οι φωτογραφίες του Κεχρή από το 2020 έχουν μια τρισδιάστατη υφή που συνέδεσα αμέσως με το ανοίκειο, με το «κενό» που στοιχειώνει και τρομάζει αλλά γαλήνια, ήρεμα, χωρίς να καταλαβαίνεις τι σου συμβαίνει, σα να σε φέρνει αντιμέτωπη με την παραδοχή ότι έχεις περάσει σε μια νέα ιστορική περίοδο. Η νουβέλα που έγραψα στήθηκε γύρω από αυτόν τον φόβο, τον οποίο μεταδίδουν οι δύο χαρακτήρες. Όμως, σε κάποιο βαθμό, ελπίζουν ότι η καθήλωση στη χυδαία καθημερινότητα του ύστερου καπιταλισμού έληξε, αν και τρέμουν αυτό που έρχεται. Το ΑΙΤΗΜΑ θέτει μια σειρά από ασυνήθιστα, ίσως και σαρκαστικά, αιτήματα που μαρτυρούν τις αντιφάσεις των πρωταγωνιστών.

Σε τι χρόνο ανήκουν όλα αυτά, στο τότε ή στο τώρα; Αυτό που καταφέρνει ο διάλογος κειμένου και φωτογραφίας να υπάρχουν οι διαφορετικοί χρόνοι. Ενώ οι φωτογραφίες είναι από το «τότε», το κείμενο πέρασε πολλά κύματα για να φτάσει στο «τώρα». Στο ΑΙΤΗΜΑ άρα, δεν υπάρχει ένας χρόνος, το τότε ή το τώρα. Υπάρχει και το στιγμιότυπο και η κριτική απόσταση, ταυτόχρονα. Η πολλαπλότητα του χρόνου ήταν ένα ζητούμενο για εμάς.

Άντζελα Δημητρακάκη - Δημήτρης Κεχρής: Το βιβλίο «Αίτημα» συνθέτει λέξεις και φωτογραφίες

-Οι φωτογραφίες σας παίζουν ισότιμο ρόλο και συνομιλούν με τις λέξεις στο βιβλίο Αίτημα. Υπήρξε συγκεκριμένη κατεύθυνση για την έμπνευση –από τις λέξεις στις φωτογραφίες ή αντίστροφα– ή ήταν συνεχής και αμφίδρομος διάλογος;

Δημήτρης Κεχρής: Οι φωτογραφίες του έργου προηγήθηκαν χρονικά των κειμένων. Κινήθηκα από μια παρόρμηση, αρχικά, να κρατήσω ένα οπτικό αρχείο της πρωτοφανούς εκείνης συνθήκης  – ένα αρχείο όχι ουδέτερο, όχι αντικειμενικότροπο, όχι δημοσιογραφικό, αλλά προσδιορισμένο τόσο από εξωτερικούς περιορισμούς και από προσωπικές επιλογές σε εκείνη τη δεδομένη συγκυρία όσο και από ευρύτερες καλλιτεχνικές επιρροές που έρχονται από το έργο του Eugène Atget και του Walker Evans. Σε έναν δεύτερο χρόνο μοιράστηκα με την Άντζελα ένα σώμα φωτογραφιών που ξεδιάλεξα, με κριτήριο το μέγιστο δυνατό φάσμα συνδηλώσεων που να αφορούν την κοινωνική εμπειρία και άλλων ανθρώπων. Η Άντζελα αποκρίθηκε στις εικόνες αυτές γράφοντας, όπως λέει χαρακτηριστικά, μια «μυθοπλαστική μαρτυρία». Μου αρέσει πολύ αυτή η φράση, γιατί υπαινίσσεται, τρόπον τινά, το στοιχείο της κατασκευής που είναι αναγκαίο σε κάθε απόπειρα υπεράσπισης μιας κοινωνικής αλήθειας η οποία δεν αναδύεται από μόνη της αυτόματα, αλλά απαιτεί πολιτική πλαισίωση. Μέχρι το ΑΙΤΗΜΑ να «διατυπωθεί», ο διάλογος μεταξύ μας υπήρξε οργανικό μέρος της διαδικασίας και μέριμνά μας ήταν αυτό το διαλογικό στοιχείο να διατηρηθεί και στην τελική μορφή του έργου.

-Ο εγκλεισμός επιτάχυνε την εξέλιξη κάποιων σχέσεων, με συμβιώσεις που αλλιώς δεν θα αποφασίζονταν τόσο γρήγορα, ωστόσο επιβάρυνε άλλες, με τα κρούσματα της ενδοοικογενειακής βίας να πολλαπλασιάζονται. Θεωρείτε ότι η συνθήκη αυτή λειτούργησε σαν πολλαπλασιαστής δυναμικών που ήδη υπήρχαν ή είχε κάποια διακριτή ποιότητα που προστέθηκε και συγκεράστηκε με τις ήδη υπάρχουσες;

Άντζελα Δημητρακάκη: Το ΑΙΤΗΜΑ το ονόμασα μυθοπλαστική μαρτυρία γιατί παρά το ότι ακολουθεί φανταστικούς χαρακτήρες περιλαμβάνει αναφορές σε καταστάσεις που αποτέλεσαν μέρος της παγκόσμιας εμπειρίας της καραντίνας, και η σημαντικότερη ίσως ήταν η έκρηξη της βίας κατά των γυναικών μέσα στις οικογένειές τους. Αυτό το είδαμε σίγουρα σε όλη την Ευρώπη, όπου φάνηκε πώς «χρησιμοποιούνται» οι γυναίκες εντός της οικογένειας: ως σάκος του μποξ. Η λέξη «ενδοοικογενειακή» δεν επιτρέπει να φανεί ο στόχος της βίας, η γυναίκα – άρα μιλάμε για βία κατά των γυναικών. Η φωτογραφία που επιλέξαμε για το εξώφυλλο είναι η αλληγορία αυτού του ύπουλου τρόμου που βιώνουν πολλές γυναίκες μέσα στο σπίτι τους, και αυτό υπήρξε μέρος του συνολικού τρόμου του εγκλεισμού της περιόδου. Ασφαλώς, το καπιταλιστικό κράτος δεν εξέτασε το ενδεχόμενο της αυξημένης βίας κατά των γυναικών όταν επέβαλε κοινωνική απομάκρυνση, επειδή, ως γνωστόν, η γυναίκα είναι απλά το πλευρό του Αδάμ – μια βοηθητική οντότητα φτιαγμένη για να ξεσπάει πάνω της ο «αυτόνομος» άνθρωπος.

Φυσικά, δεν ευθύνεται ούτε η πανδημία ούτε η καραντίνα για την έξαρση της καλούμενης «ενδο-οικογενειακής» βίας. Φταίει ο δομικός μισογυνισμός του ύστερου καπιταλισμού, που διέπει και αναπαράγεται σκόπιμα αλλά και με «αυτόματο πιλότο» μέσα από πλείστους θεσμούς ώστε να επιτευχθεί η απειλή προς την γυναίκα, η οποία κατηγορείται συνέχεια ότι προσπαθεί να ζήσει αυτόνομα (και δεν θυσιάζεται, ας πούμε, για το καλό της οικονομίας ώστε να γεννάει περισσότερα εργατικά χέρια). Οι γυναικοκτονίες, που δυστυχώς μάς κυκλώνουν ως υπαρκτή έμφυλη δυστοπία, είναι μια σχετική με όλα αυτά πρακτική. Μια πρακτική τιμωρητική προς την γυναίκα που ενώ είναι γυναίκα τολμάει να αμφισβητήσει το ότι είναι «κτήμα» και άρα να διασαλεύσει την κατάσταση πραγμάτων.

Μετά που με τις φίλες της παρεμβαίνουν σε περιστατικό ενδοοικογενειακής βίας, η ηρωίδα στο ΑΙΤΗΜΑ λέει στον άντρα με τον οποίο είναι ερωτευμένη ότι δεν θα είναι πια ίδια, ότι κάτι έχει αλλάξει μέσα της. Όταν έγραφα, είχα στο μυαλό μου το πώς μεταδίδεται το βίωμα της βίας, το πώς διαχέεται μέσα στον ψυχισμό όλων των γυναικών. Αυτό είναι κάτι που δεν συζητιέται και τόσο στη δημόσια σφαίρα, όπου η βία αυτή πλασάρεται ως ατομικό πρόβλημα, ως προσωπική κακοτυχία. Δεν είναι έτσι. Μας αγγίζει όλες. Και αυτό που υπαινίσσεται η ηρωίδα είναι πως η βία αυτή αφαιρεί τη δυνατότητα της πλήρους αγάπης από το πεδίο των ετεροφυλόφιλων σχέσεων.

-Παρότι σε κάποιες φωτογραφίες σας εντοπίζονται ίχνη ανθρώπινης παρουσίας, σε καμιά δεν διακρίνονται πρόσωπα, εντείνοντας έτσι μια αίσθηση ερημιάς. Πόσο συνειδητή ήταν αυτή η επιλογή;

ΔΚ: Πρόκειται για συνειδητή επιλογή. 

Η φωτογραφία, βέβαια, είναι, ούτως ή άλλως, πάντα ένα τεκμήριο απουσίας. Εν προκειμένω, ωστόσο, αυτό που στριφογυρνούσε στο μυαλό μου και όταν έκανα τις συγκεκριμένες φωτογραφίες και όταν τις επέλεξα για το βιβλίο ήταν τα λόγια του Walter Benjamin για τις φωτογραφίες τις οποίες ο Atget έκανε στις αρχές του εικοστού αιώνα στο Παρίσι και οι οποίες απεικονίζουν χώρους ως επί το πλείστον έρημους. Για αυτές, λοιπόν, τις φωτογραφίες ο Benjamin είχε γράψει ότι θυμίζουν τόπους εγκλήματος. Και ο τόπος του εγκλήματος είναι πάντα άδειος από ανθρώπους. Βρίσκω χρήσιμη αυτή την αλληγορία στον βαθμό που μπορεί να μας προβληματίσει σχετικά με το τι υπέστησαν τα πιο ευάλωτα κοινωνικά υποκείμενα κατά τη διάρκεια εκείνης της δυσβάσταχτης ιστορικής περιόδου στην οποία αναφέρεται το ΑΙΤΗΜΑ.

Η απουσία προσώπων, ωστόσο, από τις φωτογραφίες μου αφορά και κάτι ακόμη που μου φαίνεται σημαντικό ως δυνατότητα. Η αναπαράσταση ανθρώπινων προσώπων με την οποία καταπιάστηκε η φωτογραφία στα πρώτα της βήματα αποτέλεσε ιστορικά το τελευταίο καταφύγιο αυτού που ο Benjamin αποκαλεί «αύρα», αυτού δηλαδή που φαντάζει απροσπέλαστο όσο κοντινό και αν είναι. Η φωτογραφική αναπαράσταση ανθρώπων αποτέλεσε ιστορικά το τελευταίο καταφύγιο της αύρας μετά την απαγκίστρωση της ζωγραφικής από τη λατρευτική λειτουργία που της είχε αποδοθεί. Καθώς ο άνθρωπος αποσύρεται, τελικά, και από τη φωτογραφία, παρουσιάζεται η δυνατότητα να έρθει στο προσκήνιο το αφανές, το τετριμμένο, το οπτικά ασυνείδητο, το «υφάδι» με το οποίο υφαίνεται η εμπειρία. 

Δημήτρης Κεχρής

-Το βιβλίο σας κατά βάση αποτυπώνει την εμπειρία του αποκλεισμού στην πόλη, ωστόσο γίνεται αναφορά και στην αντίστοιχη εμπειρία σε κάποιο απομακρυσμένο νησί που παραμένει ανώνυμο. Ποιες διαφορές ανάμεσα στα δύο θα εντοπίζατε;

ΑΔ: Δεν είχαν όλοι οι άνθρωποι στην πόλη το ίδιο βίωμα του εγκλεισμού. Η πόλη μάς ενδιέφερε γιατί εκεί φάνηκε πολύ απότομα η αποχώρηση του πλήθους από τον δημόσιο χώρο. Άδειασαν δρόμοι και πλατείες. Και ας μη ξεχνάμε ότι ο κόσμος μας, όπως διαμορφώθηκε μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, είναι φτιαγμένος από πόλεις περισσότερο από ό,τι από χώρες. Οι πόλεις συνδέονται μεταξύ τους. Τεράστιοι αστικοί ιστοί έχουν αναπτυχθεί από τον 19ο αιώνα σε όλη την υφήλιο. Σε αυτή την υφήλιο, αναπτύχθηκε η παγκόσμια καραντίνα.

Στο ΑΙΤΗΜΑ η ύπαιθρος δεν εμφανίζεται μόνο ως νησί που ζει ο αδερφός του ήρωα. Αυτό είναι ένα απλά στοιχείο της φαντασιακής ιστορίας του ήρωα, και λειτουργεί για να περιγραφεί το πώς η διαλυμένη σχέση με ον αδερφό του, η απομάκρυνση, υπεισέρχεται στο πώς ο ήρωας βιώνει τον εγκλεισμό, γιατί ξαφνικά πρέπει να ενδιαφερθεί για την ξεχασμένη του οικογένεια. Θέλησα όμως να εντάξω στο ΑΙΤΗΜΑ ως γενικότερη ανάμνηση μια άλλη αναφορά στην ύπαιθρο, στο σημείο που ο ήρωας βλέπει τους φίλους της πόλης να φεύγουν για να ξεφύγουν από τον ασφυκτικό κλοιό του κράτους, από την έξαρση της αυταρχικής «κυβερνησιμότητας» ως αναδυόμενης πολιτικής. Δεν ξέρω αν ενδιαφέρεται πια το κράτος, σε όποια χώρα, για το πόσο απεχθής έχει γίνει η ψηφιακή συνθήκη της επιτήρησης και της παρακολούθησης των πολιτών – πλέον πολύ χειρότερη από ό,τι το 2020. Υπήρχαν τότε άνθρωποι που έφυγαν από τις πόλεις για να γλιτώσουν, που πήγαν όσο πιο μακριά γινόταν, φοβούμενοι ότι θα ερχόταν κάτι πολύ χειρότερο.

-Εσείς προσωπικά ως φωτογράφος, τι κρατήσατε από την εποχή του εγκλεισμού και της πανδημίας; Ποιες ήταν οι αλλαγές στο αστικό τοπίο που σας έκαναν περισσότερο εντύπωση;

ΔΚ: Ως φωτογράφος «αναγκάστηκα» να κάνω αυτό που πάντα πίστευα ότι είναι αναγκαίο, αλλά το οποίο ποτέ μέχρι τότε δεν είχα ακολουθήσει με αφοσίωση: να επιμείνω στις λεπτομέρειες που συχνά προσπερνάμε και να αποφύγω τη φαντασμαγορία. 

Στις λεπτομέρειες αυτές επιμένοντας, είτε αυτές αποτυπώθηκαν στις φωτογραφίες μου είτε όχι, αυτό που θα έλεγα ότι μου έκανε περισσότερο εντύπωση εκείνη την περίοδο ήταν η διαπίστωση ότι οι πολίτες στην πράξη έχουν πάψει να έχουν μερίδιο στη λήψη αποφάσεων σχετικά με την οργάνωση του χώρου και του χρόνου της πόλης τους και άρα, αν θέλαμε να το περιγράψουμε αυτό με μια γενικότερη διατύπωση, αυτό που μου έκανε περισσότερο εντύπωση ήταν και συνεχίζει να είναι η απουσία ενός πολιτικού σχεδίου το οποίο να έχει στην προμετωπίδα του τη φροντίδα για την υγεία και την ευημερία των πολιτών και το οποίο να μην βασίζεται στον αυταρχισμό. 

-Έξι χρόνια μετά τον πρώτο εγκλεισμό, τι πιστεύετε ότι άφησε η εμπειρία του εγκλεισμού, ως τραύμα ή ως συνειδητοποίηση; Γιατί δεν πρέπει να ξεχαστεί αυτό που συνέβη;

ΑΔ: Το ΑΙΤΗΜΑ έχει νεο-γοτθικό υφολογικό προσανατολισμό για να μην ξεχαστούν όλα αυτά που ανέδειξε η πρώτη καραντίνα, και που θεωρούσαμε ότι αφορούσαν ιδιαίτερα την αριστερά και τα διλήμματα που είχε φέρει ο 21ος αιώνας. Ο κόσμος βγήκε από την δίχρονη πανδημία, και ειδικά από την πρώτη καραντίνα, αρκετά μουδιασμένος, έχοντας κατεβάσει τον πήχη των πολιτικών προσδοκιών. Ξαφνικά είχε σημασία το ότι είχες επιζήσει, έστω και αν έχασες κοντινούς σου ανθρώπους. Και πολύ γρήγορα, η οικονομία στην πραγματική ζωή έγινε τόσο χάλια –ανεξέλεγκτη κερδοσκοπική ακρίβεια– ώστε πολλοί άνθρωποι δεν πρόλαβαν καν να αναρωτηθούν τι ήταν αυτό που μόλις είχαν ζήσει. Με τον Δημήτρη Κεχρή άρχισε να μας κάνει μεγάλη εντύπωση αυτή η απώθηση του εγκλεισμού, σαν να υπήρχε μια επιθυμία να κοροϊδέψουμε όλοι (και εμείς) τις εαυτές και τους εαυτούς μας ότι δήθεν είχαμε επιστρέψει σε μια κανονικότητα. Η συγκεκριμένη λέξη –κανονικότητα– μάς φαινόταν πολιτικά παράλογη, γιατί δεν υπάρχει τέτοια επιστροφή μετά από τέτοια κρίση του συστήματος. Η επιστροφή είναι παραισθητική και έχει στόχο να σε κρατάει σε πολιτική απραξία και νοσταλγία. Ο τρόπος που κλείνει το ΑΙΤΗΜΑ είναι μια παραδοχή ότι επιστροφή δεν θα υπήρχε για τους πρωταγωνιστές, και άρα προσπαθούν να μετατρέψουν το κακό που τους βρήκε σε μια πολιτικά ελπιδοφόρα επιλογή.

Στην υπαρκτή κοινωνία, η κατάσταση είναι διαφορετική. Το κεφάλαιο διδάχτηκε πολύ γρήγορα από την καραντίνα, και είναι εκπληκτικό πόσο ομαλοποιημένη και αποδεκτή είναι η προοπτική της «αποκάλυψης», της ολοσχερούς καταστροφής – για παράδειγμα, ως απειλή από την Τεχνητή Νοημοσύνη ή από τα κέντρα δεδομένων που απαιτούν τεράστιες ποσότητες νερού ενώ νερό δεν υπάρχει λόγω της κλιματικής κρίσης. Είναι σαν μεγάλα τμήματα του πληθυσμού να έχουν παραλύσει ή να έχουν αναισθητοποιηθεί απέναντι σε αυτά που λέγονται, να τα θεωρούν καταστροφολογία, γιατί ορίστε, να, επιβιώσαμε από την καραντίνα. Μόλις πρόσφατα ξεκίνησε η διεθνής αντίσταση στα κέντρα δεδομένων, τα οποία επιβάλλονται με το κρατικό «έτσι θέλω» ώστε να εξυπηρετηθούν οι επενδυτές της ΤΝ.

Δεν νομίζω λοιπόν ότι πρόκειται για κάποιο τραύμα που το κοινωνικό σύνολο αρνείται να αφήσει πίσω. Νομίζω ότι οι εξελίξεις μετά την πανδημία και την εμπειρία της καραντίνας υπήρξαν καταιγιστικές –κάποιες τις αναφέρει μελαγχολικά το ΑΙΤΗΜΑ– αλλά με κάθε τρόπο πρέπει συνειδητά να εξετάσουμε για πρώτη φορά, από κάποια κριτική απόσταση, τι ήταν αυτό που ζήσαμε το 2020 και πού μας έφερε. Το ΑΙΤΗΜΑ είναι, θα έλεγα, ένα μικρό μνημείο σε μια πρωτοφανούς φύσης ιστορική καμπή.

Διαβάστε επίσης:

Άντζελα Δημητρακάκη – Δημήτρης Κεχρής: Το βιβλίο «Αίτημα» συνθέτει λέξεις και φωτογραφίες