Σάββατο, 10 Δεκεμβρίου 2016
Τα σκυλιά του Ακταίωνα - Δημήτρης Λεοντζάκος: Κριτική βιβλίου
Δημοσίευση: Δευτέρα, 16 Μαρτίου 2015 13:31
Τα σκυλιά του Ακταίωνα - Δημήτρης Λεοντζάκος: Κριτική βιβλίου

Ο Δημήτρης Λεοντζάκος με την ποιητική συλλογή «Τα σκυλιά του Ακταίωνα» ριζοσπαστικά ανα-βιώνει τον τραγικό μύθο του Ακταίωνα, τον οποίο η Άρτεμη, επειδή την είδε να λούζεται με τις Νύμφες, μεταμόρφωσε σε ελάφι, με αποτέλεσμα να τον κατασπαράξουν τα ίδια του τα σκυλιά. Ο μύθος μετα-μορφώνεται, πιστός στο πνεύμα των Μεταμορφώσεων του Οβιδίου και καλά αφουγκραζόμενος τον Pierre Klossowski, με αποσπάσματα και των δύο να αγκαλιάζουν τη συλλογή.

 

Τα μοτίβα του μύθου (σκυλιά-ελάφι-λίμνη,και γενικότερα υγρό στοιχείο-μάτια) διατρέχουν τη συλλογή υπογείως ή εμφανώς και αποτελούν αφορμή για τη ανασύσταση νέων μοτίβων- αρμών. Ιδιαίτερη επεξεργασία παρατηρείται στο μοτίβο των «ματιών», στα οποία ο ποιητής αποδίδει μια υπερφυσική δύναμη, ουσιαστικά την κινητήριο δύναμη και απαρχή της ίδιας της γλώσσας. Σε κάποιον ποιητικά πιθανό κόσμο ο ποιητής διαβλέπει την έγερση μιας γλώσσας ματιών, ικανής για κάθε εξέγερση. Η οπτική αντίληψη, με άλλα λόγια, κρίνεται ως απαρχή έκφρασης και πράξης (Μάτια..Φέρτε/Στις λέξεις/-στο ποίημα που σας κουβαλά-/Την/Αταξία). Το οπτικό αυτό μοτίβο αναστρέφει τα δεδομένα μας περί μοναδικής γλωσσικής ικανότητας του ανθρώπου (Τα θηρία/ Που μιλούν/ Σε γυρίζουν τα μάτια τους), αφού πολλές φορές το λοιπό ζωικό βασίλειο εκτιμάται ως ίσο γλωσσικά- οπτικά. Τελικά, τα μάτια εξισώνονται με πάνθηρα «μες σε πλεχτό/ Βυθό από ίνες/ Πλεγμένος σε οπές/ Σε ραβδώσεις/ Κοιτά/ Δένει με σύρμα το στόμα». Η γλώσσα με τη σειρά της είναι για τον ποιητή ένας κόσμος διπλός, ένας ήχος και μια σημασία τόσο στενά δεμένοι που ωθούν και σε καθαρά ‘γλωσσικές σκέψεις’: Τι δίφθογγος/ Αυτή η λεύκα/-τι λέαινα!-. Έμπρακτα το ποιητικό υποκείμενο αποδεικνύει αυτή την εμφυή δύναμη της γλώσσας, αφού οι λέξεις (πιο πολύ από τις σκέψεις) συνιστούν τον κατεξοχήν άξονα ποιητικής δημιουργίας. Ένα έξοχο παράδειγμα συνιστά το ποίημα Να μετεκπαιδευτούν τα όργανα , όπου ο ποιητής βλέπει τα όργανα του σώματος συνάμα ως μουσικά όργανα, που ορχούν θυμίζοντας την πλατωνική συμπαντική άτρακτο, που μουσικά ρυθμίζει τη συνένωση όλων των κινήσεων του κόσμου. Αυτή η γλωσσική (πλέον) σκέψη είναι η μόνη ικανή να αναδιαμορφώσει την πραγματικότητα. Όμως, η αρχή των πάντων είναι τα μάτια, όπως και στον μύθο: ο Ακταίων τιμωρήθηκε για κάτι που είδε (όχι για κάτι που είπε). Την ίδια σκέψη βλέπουμε και στον Καλλίμαχο, όπου ο Τειρεσίας (δεν μεταμορφώνεται) αλλά τυφλώνεται από την Αθηνά, οὐκ ἐθέλων δ᾽ εἶδε τὰ μὴ θεμιτά.


Σαφείς είναι και οι απόψεις του Λεοντζάκου Περί Ποιητικής, καθώς αφιερώνει στίχους δηλωτικούς της αναμορφωτικής ιδιότητας της ποίησης (Και στο μελάνι που ρουφώ/ Θα ανθίσει ο κόσμος όλος), της δυσκολίας της ποιητικής δημιουργίας (Υπάρχει αντίλαλος πάντα/ Και ρίχνουμε μια λέξη/ Στεκόμαστε στο κενό/ Στο πηγάδι του ποιήματος), της «αφαιρετικότητάς» της (Αν τα έσβηνα όλα αυτά σαν κερί/ Μέσα σε μια νύχτα νεκρών/ Τότε ίσως να φαινόταν να έφεγγε/ Αυτός/ Που φυσάει που σβήνει σαν κεράκι/ Με λέξεις το ποίημα). Όλη αυτή η ποιητική προσπάθεια διακρίνεται, κατά τη γνώμη μου, από αρκετές ωραίες ποιητικές στιγμές, από συμπαγείς, αιχμηρούς στίχους: Σμήνη πετούν/ Όσο κι αν άυπνος διορθώνεις/ Τη νύχτα, Λεπτών αστραγάλων/ Χορός βουβών εισπνοών. Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί η αλλαγή του τόνου άρρηκτα συνδεδεμένη με μια κίνηση από το γενικό στο ειδικό. Η στροφή στο ειδικό γίνεται κυρίως μέσω ερωτικού νοηματικού περιεχομένου και χαμηλώνει αισθητά τον τόνο, τον κάνει προσωπικό και συγκινησιακό: Αν αφαιρέσω/ Το adagio  της πιο απάνθρωπης βροχής/ Που ποθώ/ Τα παράθυρα των γρήγορων τραίνων/ Το ρέκβιεμ των αναρριχητικών μαλλιών σου. Στοιχείο πρωτοτυπίας αποτέλεσε το σύμβολο της παρένθεσης ‘)’ να συνοδεύει σχηματικά τον στίχο Φεγγαράκι και σε επόμενο ποίημα να επαναλαμβάνεται αρκετούς στίχους κάτω από τον στίχο Πτυχές ημισελήνου, με αποτέλεσμα ο ποιητής αφ’ ενός να δίνει σε ένα σημείο στίξης το νοηματικό βάρος ενός στίχου και αφ’ ετέρου να προκαλεί τον αναγνώστη σε επαγρύπνηση ερμηνείας και αίσθησης συνέχειας δια-ποιηματικά.

 

Ο ποιητής χειρίζεται τον ρυθμό με ωριμότητα, με καλά διαλεγμένες αλλαγές στίχων και στροφών και με εφαρμογή δομικών και γλωσσικών τεχνασμάτων. Αξιοσημείωτος είναι ο συνεχής διάλογος ρυθμού και περιεχομένου. Για παράδειγμα, με επαναλήψεις και έξυπνες πτωτικές αλλαγές ο ποιητής εν τέλει κατορθώνει συγχρόνως ρυθμό και τονισμό του ποιητικού εγώ (Με κυκλώνω με σβήνω/ Με χαϊδεύω/ Με συστρέφω/ Με φυσώ/ Εμένα αναπνέω/ Εμένα ακούω/ Εμένα μιλάω). Η κλίση του στα γλωσσικά τεχνάσματα είναι εμφανής μέσω της ρυθμικής ειρωνείας στην ίδια τη μορφολογία της γλώσσας (-γυρνάει-/ γυρνά,-να ξεχν(ώ) να ξεχν(άς) να ξεχν(ά), Κοιτάει/Μας κοιτά). Έπειτα, η ηχητική επανάληψη χρησιμοποιείται μερικώς, με την έννοια ότι ο ποιητής επαναλαμβάνει στίχους μεν αλλά με αφαίρεση μερικών λέξεων, με αποτέλεσμα να δίδεται μια πιο σύντομη-πολύκροτη αίσθηση στο ήδη ειπωμένο. Η παρήχηση του Λεοντζάκου κινείται ξεκάθαρα από τη γλώσσα. Η γλώσσα θυμίζει στον ποιητή μια παρόμοια ηχητικά λέξη που γίνεται πλέον στίχος και παραγωγός ποιητικής σκέψης (Μοιραίος ύπνος/-μηριαίος/, Του αγρού λιλά/ Αργά λουλούδια).


Εν γένει Τα σκυλιά του Ακταίωνα μου άφησαν την αίσθηση μιας αρτιότατης συλλογής, με τον μύθο να συνινστά όντως το συνεκτικό της στοιχείο. Κρατώ τον επιτυχημένο χειρισμό των χρωμάτων και των φυσικών στοιχείων και την ενσωμάτωσή τους σε παραδοσιακά ποιητικά περικείμενα. Ο ρυθμός γοητευτικά προσεγμένος, αλλά ίσως να έλειπε μια ποικιλία γοητείας. Επίσης, η ρυθμική και φραστική λιτότητα, αν και υψηλού επιπέδου, ίσως χρειάζονται ακόμη περισσότερη αφαίρεση για ένα πιο παταγώδες αποτέλεσμα, αυτό που ζητά ο αναγνώστης όχι για να πει ότι το ποίημα ήταν ωραίο (στην παρούσα θεωρώ ότι θα το πει) αλλά για να επιστρέψει σ’αυτό.

 

*Η παρούσα κριτική αφιερώνεται στον καθηγητή Βιογλωσσολογίας Cedric Boeckx που με τις διδαχές του με καθιστά ικανή να αναγνωρίζω ποιητικά υπονοήματα περί αντίληψης, γλώσσας και σκέψης. 

 

 

Η ποιητική συλλογή του Δημήτρη Λεοντζάκου, με τίτλο Τα σκυλιά του Ακταίωνα, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Νεφέλη.

Εκτύπωση
Περισσότερα
Μάνα λησμονιά - Βαγγέλης Ασημένιος: Κριτική βιβλίου
26.10.2016 11:45
Η ποιητική συλλογή «Μάνα λησμονιά» του Βαγγέλη Ασημένιου αποτελεί παράδειγμα μιας ενδιαφέρουσας και διαφορετικής ποίησης, μιας ποίησης, συγκεκριμένα, που αντλεί τον ρυθμό από την επιλογή της λέξης, χωρίς να κοπιάζει με πολλά ηχητικά μέσα και τεχνάσματα.
Απόκρημνες Μέρες - Τάσος Κανάτσης: Κριτική βιβλίου
24.08.2016 11:41
Ο Τάσος Κανάτσης στη συλλογή του Απόκρημνες Μέρες μαρτυρά απόκρημνα στιγμιότυπα διαφορετικών ημερών που εκφέρονται με μια πρωτόγνωρη εμπειρία και ποικιλία ικανοτήτων και ποιητικού στυλ.
Μεγάλες διώρυγες - Γιάννης Πάσχος: Κριτική βιβλίου
27.06.2016 10:25
Ο Γιάννης Πάσχος στην ποιητική του συλλογή Μεγάλες διώρυγες αποτίει φόρο τιμής στις διώρυγες από τις οποίες σηματοδοτείται το ταξίδι της ζωής: στο γυναικείο στήθος. Η θεματική είναι ενιαία και πάντα στρεφόμενη γύρω από αυτό, κυμαινόμενη από μια λιγότερο σε μια περισσότερο συμβολική ανύψωσή του, ανάλογα με το ποίημα.
Ο κούκος - Πελαγία Φυτοπούλου: Κριτική βιβλίου
06.05.2016 14:57
Η Πελαγία Φυτοπούλου με την ποιητική συλλογή Κούκος προσθέτει μια πολύ ενδιαφέρουσα ψηφίδα στο σύγχρονο ποιητικό μωσαϊκό, μια ξεκάθαρη φωνή και έναν ρυθμικό τρόπο που αξίζει προσοχής.
Αρλεκίνος - Γιώργος Λίλλης: Κριτική βιβλίου
29.03.2016 13:29
Ο Γιώργος Λίλλης στην ποιητική συλλογή Αρλεκίνος καταθέτει ένστιχες σκέψεις, κυρίως μέσω εικόνων, που σε ορισμένα σημεία εκφράζουν τις διάφορες πρωτεϊκές μορφές, που ο ίδιος αναγκαστικά διασχίζει ως υποκριτής του προσωπικού του θεάτρου (και, συνεπαγωγικά, όλοι εμείς).
Στο υποκύανο μάτι του Κύκλωπα - Νάνος Βαλαωρίτης: Κριτική βιβλίου
29.01.2016 11:56
Ο Νάνος Βαλαωρίτης στη συλλογή «Στο υποκύανο μάτι του Κύκλωπα» ποιητικά εξετάζει θέματα επίκαιρα και μη, όλα αυτά που μπορεί να δει, τελικά, ένας ουράνιος οφθαλμός, όπως κάπου εξηγεί («στον έβδομο πολύχρωμο/ πολύχαλκο μονόφθολμο/ ουρανό – που με κυκλώπεια/ όρεξη εποφθαλμιά διαρκώς/ την μυθολογική μας χώρα»).
Παρεστιγμένος - Δημήτρης Γλυφός: Κριτική βιβλίου
24.12.2015 12:14
Ο Δημήτρης Γλυφός στην ποιητική του συλλογή Παρεστιγμένος μοιράζεται ειλικρινώς στιγμές προσωπικές, εξ’ ου και η υποκειμενοποίηση του όρου, με μέσο τις μουσικές διάρκειες της ποίησης (παρεστιγμένη νότα, παύση). Μπορούμε να πούμε, εν γένει, ότι εκ των δύο όψεων του όρου, η πρώτη ήταν αυτή που φωτίστηκε με μεγαλύτερη επιτυχία: η προσωπική αναδόμηση του εαυτού με βοήθεια τις λέξεις.
Οι Πεινασμένοι- Ειρηναίος Βρούσγος: Κριτική βιβλίου
01.12.2015 16:25
Ο Ειρηναίος Βρούσγος στη συλλογή του «Οι Πεινασμένοι» πραγματεύεται ιδέες πανταχού παρούσες στην ποίηση της δικής του και άλλων εποχών, επιλέγοντας διαφορετικές εκφάνσεις του Συν και του Πλην (Έρωτας και απουσία Έρωτα, Ζωή- Θάνατος, Τάξη- Αταξία). Άλλες φορές η απουσία προτιμάται, όπως για παράδειγμα -στο θεματικό κύκλο του τίτλου- η «πείνα» δεν θα είχε νόημα αν ήμασταν κορεσμένοι (Αν χορτάσουμε τι θα απογίνει η πείνα;) ή η Ανάσταση, αν δεν μνημόνευε την απουσία του Θανάτου (Το μνημόσυνο του Θανάτου).