Ανέκαθεν ανήσυχο πνεύμα και στοχαστής του καιρού του, ο Φερνάντο Πεσσόα δεν παύει μέσα από την εναλλαγή προσώπων να ακροβατεί ανάμεσα στο υπαρξιακό, το ποιητικό, το θεατρικό και το φιλοσοφικό στοιχείο. Όλα αυτά τα στοιχεία ενσωματώνονται στον ίδιο, είτε υπογράφει ως Αλβάρο ντε Κάμπος, είτε ως Ρικάρντο Ρέις, είτε ως Αλμπέρτο Καέιρο, είτε ως Μπερνάντο Σοάρες. Ο Φερνάντο Πεσσόα δεν είναι ένας συγγραφέας που θρέφεται από τις δάφνες της όποιας αναγνωρισιμότητας, ούτε και της όποιας επιτυχίας του, είναι ένας άνεμος που στροβιλίζεται συνεχώς αναζητώντας νέους τόπους σκέψης και νέους ορίζοντες στο έργο που τον απασχολεί, το έργο αυτό είναι η ίδια η ζωή και οι εκφάνσεις της. Με μοναδικό οδηγό τις ανησυχίες του, τις οποίες άλλωστε έχει καταγράψει και στο περίφημο “Βιβλίο της ανησυχίας” που επίσης έχει κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Gutenberg, όπως επίσης και τα περισσότερα βιβλία του, υπό την εξαιρετική μετάφραση της Μαρίας Παπαδήμα, ο Πεσσόα συνομιλεί με όλα αυτά που τον απασχολούν και τον κατακεραυνώνουν. Ερημίτης, διάβολος και ναυτικός είναι τρία πρόσωπα που πηγάζουν από τον ίδιο του τον ψυχικό κόσμο, τρεις μορφές που τον κατατρέχουν και τον αναστατώνουν και για αυτό σπεύδει να ανοίξει διάλογο μαζί τους και να τις αντιμετωπίσει.
Ένας λογοτέχνης στοχαστής που αναζητά πάντα την αλήθεια, την μη λήθη
Σε αυτήν την έκδοση, έχουμε την χαρά να διαβάζουμε τον Πεσσόα μέσα από διαφορετικές πτυχές του εαυτού του με κοινή όμως πάντα συνισταμένη την εσωτερική φωνή που τον παρακινεί να αναζητήσει, να προβεί σε αμφισβήτηση, να είναι σε εγρήγορση πνευματική, κάτι άλλωστε που χαρακτηρίζει πνευματικούς ανθρώπους όλων των εποχών και ιστορικών περιόδων. Μήπως ο Σωκράτης δεν ήταν ο πρώτος που πάντα βρισκόταν υπ’ ατμόν και ως σκαπανέας της γνώσης και της σκέψης δρούσε προς όφελός των; Έτσι λοιπόν και ο Πεσσόα, λάτρης του λόγου και των ιδεών παλεύει με τον εσωτερικό του εαυτό, αλλάζει πρόσωπα γιατί αυτό τον οδηγεί σε νέους δρόμους και νέα μονοπάτια εξερεύνησης, εμπνευσμένος ίσως και από τους παλιούς και φημισμένους συμπατριώτες του εξερευνητές. Η ανθρώπινη υπόσταση και φύση δεν είναι εύκολο να αναλυθούν, για αυτό και πασχίζει να βρει τις απαντήσεις σε ερωτήματα. Στον Ναυτικό, σαν σε πλατωνικό διάλογο, χρησιμοποιεί ένα είδος θεατρικού σχεδίου για να παρουσιάσει ένα έργο, το οποίο βρίσκεται σε απόλυτο διάλογο με το σύνολο του έργου του. Εξάλλου, όλα τα έργα του είναι παιδιά του ίδιου πατέρα και όλα τα παιδιά έχουν τη δική τους ταυτότητα και ας μένουν κάτω από την ίδια πνευματική στέγη.
«Δημιούργησα μέσα μου διάφορες προσωπικότητες. Δημιουργώ προσωπικότητες διαρκώς. {…} Για να δημιουργήσω, κατέστρεψα τον εαυτό μου. Τόσο πολύ εξωτερικεύτηκα μέσα μου, που μέσα μου δεν υπάρχω παρά μόνο εξωτερικά. Είμαι η ζωντανή σκηνή όπου περνούν διάφοροι ηθοποιοί παίζοντας διάφορα έργα» είναι τα λόγια του ίδιου του Πεσσόα, ο οποίος προσπαθεί να αντλήσει δύναμη από την ηθελημένη διχοτόμηση στην οποία προβαίνει για να ερμηνεύσει με ιδιαίτερο τρόπο τα όσα επιθυμεί να πραγματευτεί. Τα κείμενά του είναι όλα παρακλάδια του Βιβλίου της ανησυχίας που τόσο τον απασχόλησε, είναι όμως κείμενα με βαθιές φιλοσοφικές προεκτάσεις όπως για παράδειγμα το κείμενο με τίτλο Ο Διάλογος στον κήπο του παλατιού ο οποίος σύμφωνα με την μεταφράστρια Μαρία Παπαδήμα «παραπέμπει στους πλατωνικούς διαλόγους, καθώς επικεντρώνεται στην έννοια του έρωτα και τη διχοτόμηση ανάμεσα στο σώμα και την ψυχή. Παρότι διάλογος ανάμεσα σε δύο πρόσωπα, κατά τα φαινόμενα έναν άντρα και μια γυναίκα που ονομάζονται Α και Β, πρόκειται για έναν μονόλογο ανάμεσα στις δύο υποστάσεις του ίδιου εγώ».
Είναι γνωστό πως ο Πεσσόα ασκεί το άθλημα της ετερωνυμίας, εφευρίσκει και λειτουργεί λογοτεχνικά υπό το πρίσμα διαφορετικών χαρακτήρων και πρωταγωνιστών με διαφορετικά ονόματα. Στα ποιήματά του, στα διηγήματά του και στα κείμενά του εν τω συνόλω θα χτίσει πολλαπλά είδωλά του και θα φωτίσει έναν καθρέφτη της προσωπικής του μάχης να λύσει γρίφους και αινίγματα, να καταθέσει τη δική του αλήθεια. Θέτει ερωτήματα και αναζητά απαντήσεις πασχίζοντας και φιλοσοφώντας διαρκώς και δίχως καμία παύση, από την πρώτη έως και την τελευταία γραμμή, σαν έναν μαραθωνομάχο της γραφής που δεν κουράζεται να γράφει. Τα κείμενα του Πεσσόα είναι γεμάτα απορίες αλλά και πλήθος παραδόξων, αλληλουχία πολύπλοκων και εκκεντρικών διεισδύσεων σε τέτοιο βαθμό που πολλές φορές ο αναγνώστης αδυνατεί να παρακολουθήσει τον ειρμό της σκέψης του. Αυτό δεν είναι διόλου παράξενο μιας και ο ίδιος βρίσκεται σε σύγχυση και υπό το κράτος της ενδελεχούς αμφιβολίας και αυτή ομολογεί δίχως φόβο αλλά με πάθος.
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Στη Σαλώμη, μια προσωπικότητα την οποία έχει πραγματευτεί και ο Όσκαρ Ουάιλντ αλλά και στο άλλο κείμενο με τίτλο Σακυαμούνι, ένα κείμενο ανατολίτικης επιρροής, ο Πεσσόα αποδεικνύει πως δεν περιορίζεται και πάντα δοκιμάζει νέες απόπειρες ερμηνείας προσώπων που τον έχουν σημαδέψει και στιγματίσει. Ο Πεσσόα δεν σταματά να προκαλεί τον εαυτό του, να χρησιμοποιεί εντελώς διαφορετικά είδη έκφρασης, όπως η ποίηση, το πεζό, το θέατρο προσπαθώντας να κατακτήσει μια κάποια αλήθεια, αυτή που θα τον οδηγήσει σε ένα κάποιο αποτέλεσμα, σε μια κάποια λύση για να θυμηθούμε και τον στενό του φίλο Κωνσταντίνο Καβάφη. Παλεύει με τις αφηγήσεις του, «η αφήγηση του ονείρου οδηγεί σ’ ένα αίσθημα ιλίγγου αντίστοιχο με το καθρέφτισμα του εαυτού του σ’ ένα βαθύ πηγάδι και το υποκείμενο στέκεται εκστατικό μπροστά στον εγκιβωτισμό των ειδώλων του… Τι είναι πραγματικό και τί όχι; Άπειρη και άγνωστη για τον Πεσσόα είναι η ίδια η ύπαρξη» σημειώνει στο εξαιρετικό επίμετρο η Δήμητρα Κονδυλάκη.
Απόσπασμα από το βιβλίο «Ο Ναυτικός και άλλα κείμενα»
«Υποφέρει ο κόσμος ακόμη, αν και τον παρηγορείς, πεθαίνει η ζωή ακόμη, αν και την αγαπάς; Πρέπει να σκοτώσεις περισσότερο μέσα σου για να ζήσει ο κόσμος; Σταμάτα, μην τολμάς περισσότερες λύπες και περισσότερους πόνους, Υπάρχουν περισσότεροι πόνοι, άραγε, πού τολμάς; Υπάρχουν περισσότερες λύπες που βάλλεις εναντίον σου; Χύσε αιώνια, άνθρωπε αιώνιε, το βάλσαμο της στοργής σου πάνω στα πράγματα {…}»