Υπάρχει μια λεπτή ειρωνεία στο ότι η αναδρομική ματιά στο έργο της Δήμητρας Σιατερλή φιλοξενείται στο Μεταξουργείο — στη γειτονιά που πήρε το όνομά της από ένα εργοστάσιο νήματος. Η Σιατερλή υφαίνει χαρακτικές πλέξεις από το 1980, πειραματιζόμενη με τα όρια της χαρακτικής, και η έκθεση αυτή, που απλώνει τέσσερις δεκαετίες δουλειάς σε χαρακτικά, υφάνσεις, εγκαταστάσεις και επίπεδα γλυπτά, μας επιτρέπει επιτέλους να δούμε τι ακριβώς έπλεκε τόσα χρόνια: όχι ένα μοτίβο, αλλά μια ολόκληρη οντολογία του νήματος της ζωής.
Το πρώτο πράγμα που πρέπει να ειπωθεί είναι ότι ο ιστός της Σιατερλή δεν είναι μεταφορά με σταθερό πρόσημο. Είναι σημείο ριζικής αμφισημίας: δίκτυο αλληλεγγύης και παγίδα, πολεοδομική κάτοψη και υπαρξιακό νήμα, αρχιτεκτονική ενός «ασήμαντου» πλάσματος και ύβρις της θνητής Αράχνης που τόλμησε να ξεπεράσει τη θεά. Αυτή η τελευταία διάσταση μοιάζει και η πιο γόνιμη: η Σιατερλή εγγράφεται, συνειδητά ή όχι, σε μια φεμινιστική γενεαλογία της ύφανσης όπου η χειροτεχνία — το αιώνια υποτιμημένο «γυναικείο» μέσο — γίνεται πεδίο αναμέτρησης με την ίδια την εξουσία, που την υποβίβασε. Η Αράχνη τιμωρήθηκε, όχι επειδή ύφανε άσχημα αλλά, επειδή ύφανε καλύτερα. Κάθε δίχτυ, χαρακτικό, γλυπτικό, συρμάτινο, της Σιατερλή κουβαλάει κάτι από αυτή την ανυπότακτη δεξιοτεχνία.
Η υλική νοημοσύνη της δουλειάς είναι αξιοσημείωτη: χοντρά σχοινιά για τον δημόσιο χώρο, κλωστές ραπτικής για το μικροσκοπικό, χαλκογραφίες, ξυλογραφίες, δέρματα και ξυλόγλυπτα, εκεί όπου το δίχτυ γίνεται χαρτογράφηση, σύρμα εκεί όπου χρειάζεται λάμψη. Και είναι ακριβώς η λάμψη το πιο έξυπνο εργαλείο της. Ο χάλκινος εκθαμβωτικός ιστός στον οποίο ο θεατής καλείται να εισέλθει, λειτουργεί ως ενσώματη παγίδα: το πολύτιμο σε προσκαλεί, και μόλις βρεθείς μέσα του, το δέος γίνεται εγκλωβισμός. Δύσκολα θα βρει κανείς πιο οικονομική αλληγορία για την εποχή της συνδεσιμότητας — και αξίζει να θυμόμαστε ότι η Σιατερλή άρχισε να πλέκει δίκτυα πριν υπάρξει το διαδίκτυο. Δεν εικονογραφεί το web· το προέβλεψε ως μορφολογία της επιθυμίας και της αιχμαλωσίας μαζί. Σαν το σπίτι που λειτουργεί, όχι ως φροντιστική εστία αλλά, ως πλέγμα από το δικό μας δακτυλικό αποτύπωμα, που πλέον χρησιμεύει για άλλους σκοπούς.
Το άλλο μεγάλο εύρημα της έκθεσης είναι η αξιακή εξίσωση μήτρας και αντιτύπου.
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Η Σιατερλή εκθέτει τις χαρακτικές της μήτρες ως αυτόνομα έργα, ισότιμα με τα τυπώματά τους — μια χειρονομία που ανατρέπει ήσυχα ολόκληρη την οικονομία της χαρακτικής, όπου η μήτρα παραδοσιακά εξαφανίζεται πίσω από την αναπαραγωγή της. Εδώ η μήτρα-μάνα, ο τόπος της γέννησης, αρνείται να αποσυρθεί· διεκδικεί ορατότητα ως σώμα που φέρει τα σημάδια της χάραξης. Είναι μια υλιστική θεολογία της καταγωγής, που δένει με το αίτημα της καλλιτέχνιδας για επανασύνδεση με το αρχέγονο χωρίς όμως τα δίχτυα της να μας γυρίζουν πίσω σε καμία καθαρή αφετηρία. Αντίθετα μας δείχνουν ότι είμαστε πάντα ήδη μπλεγμένοι.
Η κορύφωση έρχεται με τις «Σκιές»: μια παράταξη διάτρητων ξύλινων μορφών από κόντρα πλακέ σημύδας, παιδιών και εφήβων, που αφήνουν το φως να περνάει μέσα από τα σώματά τους και να ρίχνει τις φευγαλέες σκιές τους στον τοίχο, θυμίζοντάς μας τις χειροποίητα ψηφιακές προβολές παρελάσεων του William Kentridge. Η Σιατερλή τα κατονομάζει βουβά— παιδιά των φαναριών, παιδιά-θύματα, παιδιά της Παλαιστίνης — και η διάτρηση εδώ παύει να είναι τεχνική και γίνεται μαρτυρία: σώματα τρύπια, διαπερατά, που η συνείδησή μας καταγράφει μόνο ως πέρασμα φωτός. Αν η σκιά είναι, όπως λέει η ίδια, τύπωμα του φωτός, τότε αυτά τα έργα μετατρέπουν την ίδια τη χαρακτική σε ηθική πράξη — η κοινωνία ως πλάκα που πάνω της χαράσσονται όσοι δεν πρόλαβαν, ή δεν τους άφησαν, να γίνουν ορατοί.
Photo credits: Φαίη Τζανετουλάκου
Διαβάστε επίσης:
Δήμητρα Σιατερλή – Συνεκτικά Δίκτυα: Έκθεση στην Πινακοθήκη Δήμου Αθηναίων
Δήμητρα Σιατερλή: Η σύνδεση με το αρχέγονο λειτουργεί σαν ένας τρόπος ιχνηλάτησης της πραγματικής μας ταυτότητας