Το καλοκαίρι αναζητάμε μέρη ανεμελιάς και αιώνιας λιακάδας. Και, σχεδόν αυτόματα, στρεφόμαστε στον Νότο. Για τα ταξίδια μας χρειαζόμαστε και το απαραίτητο soundtrack. Είναι η εποχή που αφήνουμε χώρο σε πιο εξωτικούς ήχους. Είναι η εποχή για να ταξιδέψουμε προς τον Νότο της Ανδαλουσίας και να γνωρίσουμε τη μουσική του φλαμένκο. Ξεχωρίζουμε 6+1 άλμπουμ σύγχρονου φλαμένκο, από τη δεκαετία του 1970 έως σήμερα, φωτίζοντας ένα από τα πιο καταγγελτικά, αλλά και επίκαιρα λαϊκά είδη τέχνης που γεννήθηκαν ποτέ!
Και για όσους θέλουν ακόμη μεγαλύτερη τριβή με τον ήχο και τον ρυθμό του, το 27ο Αντιρατσιστικό Φεστιβάλ Αθήνας στις 4 Ιουλίου, στην Κάτω Σκηνή στις 21.00, στο Πάρκο (Άλσος) Γουδή, προσφέρει την ευκαιρία να ακούσουν και να χορέψουν φλαμένκο από κοντά, παρέα με την Compania Flamenca Sentimientos της Ισαβέλλας Γαλαίου και την κιθάρα του Δημήτρη Κουκουλιτάκη.
Γράφει η Άννα Αγρέβη
Η γέννηση του nuevo flamenco
Το 2010 η τέχνη του φλαμένκο αναγνωρίστηκε επίσημα από την UNESCO ως Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά της Ανθρωπότητας. El cante, el baile, el toque, el jaleo: αυτά είναι τα υλικά με τα οποία χτίζεται αυτή η αρχέγονη, προγονική φιέστα. Μια φιλοσοφία ζωής προερχόμενη από τις κοινότητες της Ανδαλουσίας – κυρίως των Ρομά, αλλά και των καταπιεσμένων αγροτών – εκεί όπου η εσωτερική δύναμη του duende όπως την περιέγραψε ο Federico Garcia Lorca στη διάσημη διαλεξη του Teoria y juego del duende το 1933, εμφανίζεται έχοντας δει την πιθανότητα του θανάτου και την απόλυτη γύμνια της ψυχής.
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Εδώ, όμως, θα μιλήσουμε για τη μετεξέλιξή του, για έναν πιο σύγχρονο και εύπεπτο στη νεότερη γενιά ήχο. Το Nuevo Flamenco μαγειρευόταν ήδη στα χέρια των μουσικών από τη δεκαετία του 1960, αλλά άρχισε να βγαίνει στο φως από τη δεκαετία του 1970 και έπειτα. Από το κρυφό δωματιάκι και τη φρανκική λογοκρισία που τραγουδούσαν και χόρευαν όσο πιο ήσυχα μπορούσαν, μέχρι τη μετάβαση στη μεγάλη αίθουσα συναυλιών ή του θεάτρου, όπου τα παθιασμένα palmas των θεατών ενώνονταν με τις εκρηκτικές καταγγελίες που εξαπέλυαν τα πόδια των χορευτών, το φλαμένκο αναδύθηκε από την απόλυτη απομόνωση στη δημόσια έκρηξη. Έτσι διεθνικοποιήθηκε, εξαπλώθηκε σε ολόκληρο τον κόσμο και γέννησε πραγματικούς aficionados.
Λιώστο στο πικάπ/spotify μέχρι τέλους
1) Camaron De La Isla – La leyenda del tiempo (1979)
Το 1979 κυκλοφόρησε ένας από τους πιο επιδραστικούς δίσκους, όχι μόνο για την τέχνη του φλαμένκο, αλλά και για την ιστορία της ισπανικής μουσικής. Μετά τον θάνατο του Franco και την άρση της δικτατορίας, εμφανίστηκαν νέες μορφές έκφρασης, πέρα από εκείνες των puro cantaores. Ο Camaron, υπήρξε ο πρώτος επιβάτης σε αυτό το τρένο της πρωτοπορίας και με παραγωγό τον Ricardo Pachón, δημιούργησε τη μελωδία του αντισυμβατισμού και της ελευθερίας. Εμπλούτισε τα ήδη παραδοσιακά στοιχεία με μοντέρνους ήχους της ροκ και της λάτιν μουσικής, πρόσθεσε ινδικά μοτίβα με σιτάρ και αραβικές αναφορές, δημιουργώντας έναν ήχο που δεν είχε ξανακουστεί στο φλαμένκο. Κι όμως, ο δίσκος, παρά την αρχική του απόρριψη από το κοινό, σήμερα θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους. Είναι τόσο progressive, που εξακολουθεί να ακούγεται φρέσκος και ποιητικός, με στίχους βασισμένους σε ποιήματα του Federico García Lorca, δεμένους πάνω στα μελωδικά αρπίσματα του Tomatito και άλλων κιθαριστών. Η αξεπέραστη φωνή του Camaron παραμένει αγέραστη, και δικαίως θεωρείται ο κορυφαίος cantaor του είδους.
2) Manolo Sanlucar – Tauromagia (1988)
Ο πιο μαγικός και ατμοσφαιρικός δίσκος της λίστας σε μεταφέρει κατευθείαν στην καρδιά της αρένας των ταυρομάχων. Ο Manolo Munoz Alcon ή με το καλλιτεχνικό του Manolo Sanlúcar, γεννημένος στο παραθαλάσσιο Κάντιθ της Ανδαλουσίας, δεν υπήρξε μόνο δεξιοτέχνης της κιθάρας και άξιος συνοδευτής των χορευτών, αλλά και συνθέτης concept άλμπουμ, δάσκαλος και δημιουργός ορχηστρικής μουσικής για θεατρικές παραγωγές και μπαλέτα. Σκοπός ζωής του ήταν να τοποθετήσει τον ήχο του φλαμένκο εκτός των ορίων της κιθάρας, ανοίγοντας τη βεντάλια για να παρασύρει με τον πρωτοπόρο αέρα του τα στενά όρια της παράδοσης δημιουργώντας το δικό του σύγχρονο λεξιλόγιο. Κιθαριστικά κύματα που γοητεύουν, φαλσέτας που “τζαζίζουν” και μια γλυκιά μελαγχολία διατρέχει την Ταυρομαγία, ένας δίσκος κατά βάση ορχηστρικός, με λίγα κομμάτια letra. Ένα εικονοπλαστικό έργο που εστιάζει στο τελετουργικό της ταυρομαχίας, από τη γέννηση του ταύρου έως τη στιγμή της muleta. Ξεχωρίζει το εξαιρετικό Oracion και η Maletilla όπου με τα μαγικά του δάχτυλα ο Sanlúcar ζωντανεύει οικουμενικά πνευματικά ταξίδια, υφαίνοντας μουσικά μέτρα θλίψης, χαράς, δόξας και θανάτου. Η Ταυρομαγία είναι μια γνήσια faena – αλώβητη από τον χρόνο, περήφανη στη μαεστρία της.
3) Ray Heredia – Quien No Corre, Vuela (1991)
Ο Ray Heredia, κατά κόσμον Jose Heredia Bermudez, ιδρυτής της διάσημης μπάντας Ketama μαζί με τα αδέλφια Carmona, στη σόλο καριέρα του το 1991 κυκλοφόρησε τον μοναδικό του δίσκο, λίγο πριν φύγει πρόωρα από τη ζωή και μπει στο καταραμένο club των 27. Ευτυχώς για εμάς, άφησε πίσω μια πολύ μικρή αλλά ουσιαστική γεύση για το τι μπορούσε να κάνει γράφοντας ιστορία με τραγούδια όπως το Alegria de Vivir και το Lo Bueno y Lo Malo. Τον αποκαλούσαν “Ισπανό Πρίγκιπα” γιατί μπορούσε να παίζει όλα τα μουσικά όργανα μόνος του ενώ παράλληλα μελετούσε μουσικές παραδόσεις πέρα από το φλαμένκο. Με το ένα πόδι στα χωράφια της ποπ και το άλλο στο φλαμένκο που τον γέννησε, διαμόρφωσε έναν χαρακτηριστικό, αναγνωρίσιμο ήχο, συνδυάζοντας τη rumba με την καραϊβική σάλσα και τις ελεύθερες φόρμες της τζαζ. Αν δεν μπορείς να τρέξεις, πέτα, μας λέει κάπως ειρωνικά με την κατάληξη του και εμείς ακούμε τα δέκα αυτά τραγούδια με μια δόση daydreaming και ποπ αστικού ριζοσπαστισμού.
4) El Pele & Vicente Amigo – Canto (2003)
Μια συνεργασία‑φαινόμενο, από αυτές που θυμίζουν Camaron και Paco. Ο Manuel Moreno Maya, γνωστός ως El Pele, μαζί με τον σπουδαίο κιθαριστή Vicente Amigo, πλούτισαν την ισπανική δισκοθήκη με το Canto, ένα μικρό διαμαντάκι που μας ξυπνά το el duende. Η φωνή του Κορδοβέζου El Pele αναγνωρίζεται από χιλιόμετρα με τις υψηλές συχνότητες του και την χαρακτηριστική επίθεση του στη μουσική του Vicente Amigo που ρίχνει με την κιθάρα του μελωδικές σφαίρες κατευθείαν στην καρδιά του ακροατή. Και εκεί που δεν το περιμένεις, έρχεται η ανατροπή – το δακρυφόρο σαξόφωνο και το διακριτικό συνθεσάιζερ “λερώνουν” το σκοτεινό cante jondo φρεσκάροντας το για να μεταφερθεί και στη νεότερη γενιά. Η μουσική χημεία των δύο καλλιτεχνών είναι τόσο έντονη, που μοιάζει να ακούμε ένα ζωντανό δρώμενο πρόκλησης – ακριβώς αυτό που καλείται να κάνει ο τραγουδιστής στον κιθαριστή: να τον προκαλέσει σε μια ανοιχτή συζήτηση για την διεκδίκηση στον έρωτα.
5) La Marelu – Grandes Exitos de la Marelu Vol. 1 (2016)
Η θρυλική φωνή της Magdalena Montanez Salazar, γνωστή ως La Marelu, από την Εξτρεμαδούρα, σε μια συλλογή με τα καλύτερα της τραγούδια. Μεσουρανώντας τη δεκαετία του 1970, εκπροσώπησε την πιο εμπορική πλευρά του φλαμένκο με τη βελούδινη φωνή της και την κιθάρα του Paco Cepero, ηχογραφώντας επιτυχίες και συνδυάζοντας ποπ και ροκ στοιχεία. Τα τραγούδια της αντιπροσωπεύουν την περιοχή της, την Εξτρεμαδούρα, δυτικά της Ισπανίας, με τις ανέμελες ρούμπες να κυριαρχούν και να αποδίδουν τον τοπικό ήχο. Yo Me Estoy Enamorando, Mala αλλά και το καταπληκτικό De Badajoz He “Venio” ακούγονται στο repeat κάτι απογεύματα όταν επιιστρέφεις από τη θάλασσα με το αλάτι κολλημένο στο δέρμα και τον ουρανό βαμμένο πορτοκαλί.
6) Israel Fernández Pura Sangre (2023)
Για τον Τολεδιανό Israel Fernández, το νεότερο αίμα της λίστας, τα τελευταία χρόνια γίνεται αρκετός ντόρος γύρω από το όνομα του με τον κόσμο να τον ανακηρύσσει άξιο συνεχιστή του είδους. Ο συγκεκριμένος δίσκος, γραμμένος εξ ‘ολοκλήρου από εκείνον και με συνοδεία τον πλέον καλλιτεχνικό του παρτενέρ Diego Del Morao, αποτελεί μια προσωπική κατάθεση γύρω από τις τσιγγάνικες ρίζες του, τα μαθήματα ζωής, την φύση και την αλήθεια του. Με αυτή την αλήθεια γράφει την πιο αγνή μουσική, μεταδίδοντας την αψεγάδιαστη τεχνική του και τον απεριόριστο σεβασμό του στην κληρονομιά των παλιών του cante jondo, χαρίζοντάς μας έναν φρέσκο ηλεκτρονικό ήχο, με άψογη παραγωγή, χωρίς να χάνει την αγνότητα της παράδοσης. Τα σπαρακτικά του quejíos πατάνε πάνω στις μνήμες των δικών του ανθρώπων, των ανθρώπων της γης, αλλά και των αδικημένων, που επιβιώνουν μέσα στη φωτιά της παγκόσμιας ανισότητας. Υποψήφιος δυο φορές για Latin Grammy στην κατηγορία Καλύτερο Άλμπουμ Φλαμένκο, έχει την αισθητική και τα προσόντα να τοποθετηθεί στο πάνθεον των θρύλων, εκείνων με τους οποίους μεγάλωσε ακούγοντας τα τραγούδια τους.
+1 Η αρχή των πάντων
7) Paco de Lucía – Fuente Y Caudal (1973)
Αυτή η λίστα δεν θα μπορούσε να μην περιλαμβάνει τον πατέρα του νέου ήχου (μαζί με το συγκρότημα Lole Y Manuel), του σούπερσταρ Paco de Lucía. Από την πρώτη του εμφάνιση αλλά και μετά τον θάνατό του, άπαντες παραμένουμε υπό την επήρεια του ξορκιού του. Το Fuente y Caudal περιέχει συνθέσεις που κυριολεκτικά σου «πέφτει το σαγόνι» από τη δεξιοτεχνία και την uber cool φινέτσα του. Χρησιμοποιώντας πανάρχαιες φρυγικές κλίμακες, αραβο-βερβερικούς τροπικούς δρόμους και κουβανέζικα μπόνγκος, μεταδίδει την πηγή και τη ροή της πρωτοπορίας, διαδίδοντας το φλαμένκο πέρα από τα σύνορα της Ισπανίας. Ακριβώς όπως θα περίμενε κανείς από εκείνον, ως βιρτουόζος χείμαρρος υφαίνει πολλά διαφορετικά palos, εθίζοντάς μας με το εμβληματικό και πιο αναγνωρίσιμο φλαμένκο κομμάτι Entre Dos Aguas, το οποίο, φημολογείται ότι γράφτηκε ενόσω αυτοσχεδίαζε στο στούντιο μετά το τέλος της ηχογράφησης. Το 2010 ανακηρύχθηκε επίτιμος διδάκτορας στο Πανεπιστήμιο Berklee της Βοστώνης, τέσσερα χρόνια μετά τον θάνατο του. Τα ιδιοφυή τρεμουλιαστά picados του, οι μπάσες κρούσεις του σε συνδυασμό με το πάθος του για πειραματισμό του προσέδωσαν το χάρισμα να κατέχει την οικουμενική αλήθεια και να μας παίζει με τα δάχτυλα του την ίδια την αυθεντική ζωή.