Στις αίθουσες της Πινακοθήκης Δήμου Αθηναίων ξεδιπλώνεται αυτές τις ημέρες μια διαδρομή που δεν υπακούει στη χρονολογία, αλλά στους εσωτερικούς χρόνους της ζωγραφικής. Τοπία, ανθρώπινες μορφές, εικόνες που συνομιλούν με λογοτεχνικά αποσπάσματα, αναζητήσεις στη μόδα και την εφαρμοσμένη εικόνα συνθέτουν έναν κόσμο που αποκαλύπτεται σταδιακά. Άλλοτε η ζωγραφική μοιάζει να σταματά μια στιγμή στον χρόνο και άλλοτε αφήνει την αίσθηση πως κάτι έχει μόλις συμβεί ή πρόκειται να συμβεί. Είναι το «ενδιάμεσο του ορατού», ο χώρος όπου η εικόνα συναντά τη μνήμη, την αφήγηση και τη φαντασία.
Ο λόγος για την έκθεση «Στο ενδιάμεσο του ορατού. Ζωγραφική 1983–2026», σε επιμέλεια του ιστορικού τέχνης Γιάννη Μπόλη, αποτελεί αναδρομή στη δημιουργική πορεία του Μίλτου Σκούρα, παρουσιάζοντας 165 έργα από περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες δημιουργίας. Ανάμεσά τους, τα εξώφυλλα που φιλοτέχνησε για το περιοδικό «Αντί», εικόνες που αποτύπωσαν κρίσιμες στιγμές της σύγχρονης ιστορίας, αλλά και μια ολόκληρη εποχή χειροποίητης εικαστικής επικοινωνίας.
Στη συνέντευξή του στο CultureNow, ο καλλιτέχνης μιλά για τις διαφορετικές διαδρομές της δουλειάς του, τη σχέση εικόνας και κειμένου, και τη σημασία του βιώματος στη ζωγραφική. Σε κάποια έργα του «η εικόνα “εκκρεμεί” στη μέση μιας αφήγησης», λέει, αφήνοντας στον θεατή την ελευθερία να συμπληρώσει όσα δεν βλέπει. Και απέναντι στην ταχύτητα της σημερινής εικόνας, υπερασπίζεται τον χρόνο της δημιουργίας: «Η ζωντανή σχέση με το αντικείμενο είναι αναντικατάστατη».
***
-Μια αναδρομική έκθεση φέρνει τον καλλιτέχνη αντιμέτωπο με τις συνέχειες και τις μετατοπίσεις της δουλειάς του μέσα στον χρόνο. Αν ο νεαρός δημιουργός της δεκαετίας του 1980 μπορούσε να περιηγηθεί σήμερα σε αυτή την έκθεση, τι θα αναγνώριζε ως σταθερό πυρήνα της εικαστικής του γλώσσας;
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Η συγκέντρωση, η επιλογή και, κατόπιν, η έκθεση όλων αυτών των έργων, που δημιουργήθηκαν σε διάστημα περίπου 45 χρόνων, με έφεραν αντιμέτωπο με περισσότερα απ’ όσα αρχικά μπορούσα να υποθέσω. Από την αρχή, η ιδέα δεν ήταν μόνο μια χρονολογική αναδρομή. Ήταν μια διαδρομή των εικόνων που θα μπορούσε να αναδείξει τις προσωπικές μου εμμονές και προσλήψεις από όσα με περιέβαλαν στο πέρασμα του χρόνου. Εκτός από τη φωτογραφικά αναφερόμενη παραστατική απεικόνιση του θέματος, νομίζω ότι καταγράφονται επίσης η ανθρωποκεντρική αναφορά (με ό,τι αυτό σημαίνει), η ανάγκη της αφήγησης (με διάφορους τρόπους), οι εικαστικοί γρίφοι και ο χώρος για το βλέμμα αυτού που βλέπει.
-Τα εξώφυλλά σας για το περιοδικό «Αντί» σχολίαζαν πολιτικές και κοινωνικές ανακατατάξεις, από τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και της Γιουγκοσλαβίας μέχρι άλλες κρίσιμες στιγμές της εποχής. Πώς επιλέγατε τι θα κρατήσετε και τι θα παραλείψετε από ένα σύνθετο γεγονός, ώστε το εξώφυλλο να λειτουργεί ταυτόχρονα ως σχόλιο της στιγμής και ως αυτόνομη εικόνα;
Τα εξώφυλλα του αντί είναι μια ιδιαίτερη ιστορία. Διαφοροποιούνται προφανώς θεματικά και τεχνικά, αλλά και λειτουργικά, από την υπόλοιπη δουλειά μου. Εντούτοις, έχουν από κοινού τη διαχείριση του εικαστικού γρίφου υπό τη μορφή της αλληγορίας, τη σχέση εικόνας -κειμένου(τίτλος) και τον χώρο για το βλέμμα του αναγνώστη. Το αντί είναι ένα περιοδικό πολιτικού, κοινωνικού και πολιτισμικού σχολιασμού και, άρα, οι εικόνες μου γεννιούνται από μια διαφορετική ανάγκη. Καλούνται να πουν ένα σύνθετο μήνυμα με έναν μονοσήμαντο και eye-catching τρόπο. Θεωρώ ότι ήταν ένα σημειολογικό–επικοινωνιακό παιχνίδι εικαστικού σχολιασμού της επικαιρότητας (στα πλαίσια της θεματολογίας και της ταυτότητας του περιοδικού), χρησιμοποιώντας σύμβολα και αναφορές από δικά μου βιώματα και προσλήψεις.
Το αντί όμως για εμένα ήταν πάνω απ’ όλα σχέση με μια ολόκληρη εποχή που δεν υπάρχει πια. Χαρακτηριστικά θα σας αναφέρω την απόλυτα «χειρονακτική» υλοποίηση του εξωφύλλου. Πολλά από τα εξώφυλλα που μου ζήτησε να φτιάξω ο εκδότης Χρήστος Παπουτσάκης, τα έκανα από το Μιλάνο όπου έμενα εκείνη την εποχή. Εφόσον τα υλοποιούσα σε λίγες ώρες που είχα περιθώριο, τα πήγαινα μέσα σε ένα φάκελο στο αεροδρόμιο του Μιλάνου όπου έβρισκα έναν πρόθυμο ταξιδιώτη για Αθήνα που θα έπαιρνε το εξώφυλλο και θα το παρέδιδε σε αυτόν που θα το περίμενε από το αντί στο αεροδρόμιο του Ελληνικού.
Απ’ όλα τα εξώφυλλα θα κρατήσω το τελευταίο που σηματοδοτεί και το τέλος κυκλοφορίας του περιοδικού. αντί, αντίο, με το μικρό ψάρι σημαιοφόρο να κυνηγάει το μεγάλο.
-Η μόδα και η διαφήμιση λειτουργούν μέσα σε ένα σαφές πλαίσιο επικοινωνίας, ενώ η ζωγραφική σας συχνά αφήνει την ερμηνεία ανοιχτή. Πώς μετασχηματίστηκε η εμπειρία σας από τον χώρο της εφαρμοσμένης εικόνας μέσα στην προσωπική σας ζωγραφική γλώσσα;
Ξέρετε, εκείνη τη χρονική περίοδο -θα έλεγα, όλη τη δεκαετία του ’80 και ένα μέρος της δεκαετίας του ’90-, τόσο στην Αμερική όσο και στην Ευρώπη, και κυρίως στην Ιταλία, όπου ζούσα και εργαζόμουν, σίγουρα δεν ήμουν ο μόνος από τον χώρο της εικαστικής δημιουργίας (ζωγραφική, graphic novel, σχέδιο, animation) που ασχολήθηκε με τη μόδα και την εμπορική επικοινωνία. Παρά την ανάγκη για ένα συντεταγμένο μήνυμα, υποθέτω ότι αυτό που αναζητούσαν από τη δική μου δουλειά ήταν όλα αυτά τα στοιχεία που ανέφερα προηγουμένως ως συστατικά των εικόνων μου και άρα μου επέτρεπαν την ανάλογη ελευθερία. Η καταρχήν δεδομένη θεματολογία που καλούμαι να διαχειριστώ ζωγραφικά με οδήγησε να πειραματιστώ και να δώσω απαντήσεις σε ζητήματα σύνθεσης, τεχνικής, νοηματικής πειθαρχίας και, τελικά, τρόπου αφήγησης.
-Έχετε χαρακτηρίσει ορισμένες συνθέσεις σας «ζωγραφικά μονοπλάνα». Η εικόνα απομονώνει μια στιγμή, χωρίς να αποκαλύπτει όσα προηγήθηκαν ή όσα θα ακολουθήσουν. Πώς διαχειρίζεστε την ένταση ανάμεσα στην ακινησία του πίνακα και τη διαρκή κίνηση της αφήγησης;
Αναφέρεστε στην ενότητα Black and White Stories. Εκεί η εικόνα «εκκρεμεί» στη μέση μιας αφήγησης, της δικής της αφήγησης. Ακόμα και όταν βρίσκεται σε αντιπαραβολή με το κείμενο που τη συνοδεύει, διατηρεί τη δική της αυτοτέλεια. Η σχέση τους δεν είναι δεδομένη. Όσον αφορά την εικόνα, το δικό της αφήγημα αναδεικνύεται από τον χώρο που έχει αφήσει η ζωγραφική σύνθεση στο βλέμμα του θεατή.
-Ο τίτλος «Στο ενδιάμεσο του ορατού» παραπέμπει σε όσα διαφεύγουν από την πρώτη ματιά. Πώς μετέφρασε ο επιμελητής της έκθεσης, Γιάννης Μπόλης, αυτή την ιδέα στην εκθεσιακή δομή; Ποιες σχέσεις ανάμεσα στα έργα αποκτούν, κατά τη γνώμη σας, ιδιαίτερη σημασία μέσα από αυτή την προσέγγιση;
Όπως σας είπα, η έκθεση δεν έχει επιλέξει μια χρονολογική παρουσίαση των έργων. Από την αρχή τίθεται στον επισκέπτη το ζήτημα του «τι βλέπεις;». Ξεκινώντας από τις πιο πρόσφατες ενότητες που ζωγράφισα έως τις πιο πρώιμες της δεκαετίας του ’80, καθεμία διαχειρίζεται με διαφορετικό τρόπο αυτό που ο επιμελητής ονομάζει «στο ενδιάμεσο του ορατού»: με τη σχέση εικόνας -κειμένου, μικρού και μεγάλου θέματος, μαυρόασπρου-έγχρωμου, με τη θόλωση που παράγει κίνηση, με την ίδια τη ζωγραφική σύνθεση και το τι επιλέγει να είναι εντός κάδρου, αλλά και με την εμμονή στις λεπτομέρειες που βρίσκονται σε δεύτερο επίπεδο θέασης και τις οποίες η απεικόνιση προβάλλει εμφατικά.
-Ο κατάλογος της έκθεσης συγκεντρώνει κείμενα πέντε ανθρώπων από τον χώρο της τέχνης, οι οποίοι προσεγγίζουν το έργο σας από διαφορετικές οπτικές. Πώς είναι να διαβάζετε τις ερμηνείες ανθρώπων που έχουν μελετήσει τη δουλειά σας, ενώ εσείς εξακολουθείτε να δημιουργείτε;
Τόσο στον κατάλογο όσο και στην έκθεση, οι ιστορικοί τέχνης και ο ίδιος ο επιμελητής είναι διακεκριμένοι επιστήμονες, που με τιμούν ιδιαίτερα με τη δική τους προσέγγιση σε αυτή τη ζωγραφική αναδρομή. Εκτιμώ ότι σε κάποια σημεία η τοποθέτησή τους δεν αποτελεί μόνο αναλυτική τεκμηρίωση της δουλειάς μου, αλλά σκιαγραφεί και μια δική τους βιωματική εμπλοκή με αυτήν. Ίσως είναι η δική μου πρόσληψη· αυτό, όμως, με κάνει να νιώθω ότι, σε αυτή την περιπέτεια της ζωγραφικής, δεν είμαι μοναχικός ταξιδιώτης.
-Τα 165 έργα της έκθεσης προσφέρουν στον επισκέπτη τη δυνατότητα να παρακολουθήσει μια εκτεταμένη εικαστική διαδρομή. Πώς θα θέλατε να κινηθεί το βλέμμα του μέσα σε αυτή τη μεγάλη ενότητα; Να αναζητήσει την εξέλιξη της δουλειάς σας ή να σταθεί σε ένα έργο, αφήνοντας προσωρινά στην άκρη όσα προηγήθηκαν και όσα ακολουθούν;
Ο επισκέπτης κάνει τη δική του διαδρομή, ακόμα και στις πιο οριοθετημένες εκθέσεις. Το βλέμμα θα επιλέξει να δώσει έμφαση και να διεισδύσει όπου αυτό αποφασίσει. Κάπου εκεί, στο «ενδιάμεσο του ορατού», πιστεύω ότι θα συναντηθεί ο δημιουργός με τον θεατή.
-Η εικόνα σήμερα αναπαράγεται και καταναλώνεται με πρωτοφανή ταχύτητα, ενώ η τεχνητή νοημοσύνη μεταβάλλει ακόμη και τις αντιλήψεις μας για τη δημιουργία της. Τι σημαίνει για έναν ζωγράφο να επιμένει στη χειροποίητη εικόνα μέσα σε αυτή τη νέα οπτική πραγματικότητα;
Ο Μίλαν Κούντερα, στο μυθιστόρημά του «Η βραδύτητα», υποστηρίζει ότι η βραδύτητα είναι ο ρυθμός της απόλαυσης και της μνήμης, ενώ η ταχύτητα είναι ο ρυθμός της μη ικανοποίησης και της λήθης. Πιστεύω ότι η καλλιτεχνική δημιουργία και όχι μόνο η ζωγραφική, είναι κατά κύριο λόγο βιωματική. Ο μεταβολισμός του βιώματος σε καλλιτεχνικό έργο είναι ο βασικός μηχανισμός της δημιουργίας. Το βίωμα, όμως, χρειάζεται χρόνο για να συντεθεί και για να συνθέσει. Χωρίς να απαξιώνω την ψηφιακή επανάσταση και τις θετικές προεκτάσεις της ως εργαλείο έρευνας και εφαρμογής, θεωρώ ότι η ζωντανή σχέση με το αντικείμενο είναι αναντικατάστατη. Η χειρονακτική λειτουργία, που εμπεριέχει τον χρόνο, την ωρίμανση και, εντέλει, τη βιωματική εμπειρία και γνώση, παραμένει η πρώτη ύλη και στη ζωγραφική.
***
*Η παρουσίαση του καταλόγου της έκθεσης θα πραγματοποιηθεί την Τετάρτη 4 Νοεμβρίου 2026, στις 19:00, στην Πινακοθήκη Δήμου Αθηναίων. Την έκδοση, δίγλωσση (ελληνικά–αγγλικά), κυκλοφορούν οι εκδόσεις Νήσος, με κείμενα των Γιάννη Μπόλη, Μαρίας Τσαντσάνογλου, Κατερίνας Κοσκινά, Τάσου Σακελλαρόπουλου και Ευγενίας Ίσκου.
Πληροφορίες έκθεσης
Στο ενδιάμεσο του ορατού
Πινακοθήκη Δήμου Αθηναίων
Διάρκεια έκθεσης: εώς 22 Νοεμβρίου 2026
Ώρες λειτουργίας: Τρίτη – Παρασκευή 11:00 – 19:00, Σάββατο 11:00-19:00, Κυριακή 10:00 – 16:00, Δευτέρα κλειστά