Το Τσέρνοπολ, μια πόλη μυθική, είναι το θέατρο στο οποίο ο Ρετσόρι τοποθετεί την ιστορία αυτού του μυθιστορήματος, είναι ο τόπος όπου όλα συμβαίνουν και τελικά τίποτα της προκοπής δεν συμβαίνει καθώς μόλις έχει τελειώσει ο Α’ Παγκόσμιος πόλεμος, ο επονομαζόμενος Μεγάλος Πόλεμος, και η Ευρώπη προσπαθεί να συνέλθει από τις τραυματικές εμπειρίες μιας σύρραξης που κράτησε τέσσερα χρόνια και άφησε πίσω της εκατομμύρια θύματα, κατεστραμμένες πόλεις και λαούς σε πλήρη αποδόμηση. Το Τσέρνοπολ είναι η πιο τρανής απόδειξη πως ο κόσμος δεν θα είναι πια ποτέ όπως ήταν πριν, οι θεμελιώδεις και τεκτονικές αλλαγές που επέφερε έχουν παρασύρει στο διάβα τους τις όποιες σταθερές υπήρχαν και αυτό προκύπτει μέσα από το μυθιστόρημα, οι άνθρωποι προσπαθούν να επιβιώσουν με όποιον δυνατό τρόπο σε έναν ολοένα μεταβαλλόμενο και αβέβαιο νέο κόσμο. Παράλληλα, ο πόλεμος άνοιξε το σεντούκι των πολιτικών και γεωγραφικών αλλαγών με την πτώση της πάλαι ποτέ Αυστροουγγαρίας και την διαμόρφωση νέων περιοχών.
Ένας απερχόμενος κόσμος δίνει την θέση του σε έναν νέο πιο αβέβαιο και επισφαλή
Η περίοδος του μεσοπολέμου μόλις ξεκίνησε και είναι ουσιαστικά μια περίοδος επισφάλειας, μια περίοδος όπου θα δημιουργηθούν όλες εκείνες οι συγκυρίες που θα οδηγήσουν στην απόλυτη σύγχυση και σε έναν ακόμα πόλεμο, απόρροια μιας σειράς παντελώς ατυχών γεγονότων. Το βασίλειο των Αψβούργων, αυτή η ισχυρή δυναστεία αυτοκρατορία διαλύθηκε μετά από σχεδόν δέκα αιώνες ύπαρξης ως αποτέλεσμα λανθασμένων πολιτικών επιλογών που διαμέλισαν έναν ολόκληρο κόσμο προκαλώντας αναστάτωση και αβεβαιότητα. Στον νέο αυτό κόσμο και ως απόρροια της διάλυσης της δυναστείας των Αψβούργων, οι νέες χώρες που διαμορφώνονται έχουν πια διαφορετικές φυλές εντός τους, πρόκειται για ένα μωσαϊκό. Λογοτεχνικά μιλώντας ο Ρετσόρι καταφέρνει να μας μεταδώσει το νέο κλίμα που διαμορφώνεται, ένα νέο περιβάλλον συνεχών εξελίξεων, μια νέα πραγματικότητα μη συγκρίσιμη με την προηγούμενη και πολύ πιο ρευστή, σαν ένα ποτάμι που ξαφνικά άλλαξε την ροή του και κυλά άναρχα. Ο Ρετσόρι αρέσκεται να μας προσφέρει σε πλήρη ανάλυση και εστίαση με τον κινηματογραφικό του φακό μία αλλόκοτη αρμονική συνύπαρξη παρ’ όλες τις φυλετικές διακρίσεις, μία συνύπαρξη όμως που σε λίγο καιρό θα γίνουν αφορμή να ξεσπάσουν συγκρούσεις, είναι σαν ο συγγραφέας να επιθυμεί να συγκρατήσει τα όμορφα νερά λίγο πριν ξεχυθούν και χαθεί μια για πάντα ο φαινομενικά ήρεμος χρωματικά καμβάς της μέχρι τώρα συμβίωσης.
Ο Φον Ρετσόρι μεταφράζεται, χάρη στις εκδόσεις Δώμα, για πρώτη φορά στα ελληνικά και μπορούμε να πούμε πως πρόκειται για ένα εκδοτικό γεγονός και αυτό το κατανοεί κανείς όταν τελειώσει και την τελευταία σελίδα. Ο αφηγηματικός ρους των ιστοριών του Ρετσόρι που εκτυλίσσονται σε χρόνο παρελθόντα μας θυμίζουν έντονα τα όσα γράφτηκαν εκείνη την εποχή από συγγραφείς του μεγέθους ενός Τόμας Μαν, ενός Τσβάιχ ή ενός Ροτ και δεν υπάρχει καμία υπερβολή σε αυτό καθώς πιάνει το νήμα από εκεί που το άφησαν εκείνοι. Ο Ρετσόρι είναι ένας λογοτέχνης που εξυφαίνει ιστορίες με αριστουργηματικό τρόπο, ιστορίες που έρχονται από μία εποχή άγνωστη πια σε εμάς σήμερα αλλά μία εποχή που σημάδεψε τον 20ο αιώνα και την εξέλιξη των γεγονότων. Ο συγγραφέας ηθογραφεί την εποχή του σαν τον Μπρύγκελ στην πρώιμη Αναγέννηση και ο αναγνώστης φαντάζεται όλο αυτό το σκηνικό σαν σε ταινία να παίζεται μπροστά του. Ο λόγος του είναι πολλές φορές λυρικός και ποιητικός, ειδικά όταν περιγράφει την πάλαι ποτέ αυτοκρατορία των Αψβούργων όπου μεγάλωσε.
Όλα είναι τόσο νωπά μετά το τέλος ενός πολέμου που έστειλε στον Καιάδα την όποια σιγουριά υπήρχε και οι άνθρωποι είναι αναγκασμένοι να προσαρμοστούν σε νέες συνθήκες, μοιάζουν όμως αποπροσανατολισμένοι και μουδιασμένοι, το νέο καθεστώς τους έχει οδηγήσει σε πράξεις ευτελείς και ντροπιαστικές, ένας κόσμος απαξίωσης μοιάζει να γεννιέται. «Η συμμαχία μας με τους Γερμανούς στον πόλεμο που είχε πολύ πρόσφατα τελειώσει και που εξακολουθούσε να αιχμαλωτίζει τη φαντασία μας, καθώς η κοινή μας ήττα, που βάραινε στις ψυχές μας – όχι επειδή είχαμε υποφέρει ιδιαίτερα από τις επιπτώσεις της, αλλά επειδή η φλογερή επιθυμία μας είχε αποδειχτεί ανίσχυρη, με αποτέλεσμα να έχει κλονιστεί ο πυρήνας της μαγικής μας πίστης στον εαυτό μας – είχαν γεννήσει μέσα μας μια αίσθηση συγγένειας με καθετί γερμανικό». Η σύνθεση την οποία μας περιγράφει με όλον αυτόν τον κόσμο που πρωταγωνιστεί λειτουργεί και ως προφητική ματιά στα όσα θα συμβούν στα χρόνια που θα ακολουθήσουν σε όλα τα επίπεδα, ένα πέπλο πλήρους αποδόμησης στις αξίες και τις αρχές θα πλημμυρίσει τις κοινωνίες έτσι ώστε τυφλωμένοι από Μεσσίες με μουστάκι και χωρίστρα θα οδηγήσουν την Γηραιά Ήπειρο στις πιο μαύρες της σελίδες.
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Άραγε οι επιλογές της σύνταξης της Αυστροουγγαρίας με τους Γερμανούς ήταν η σωστή επιλογή και μήπως αυτή η συμπόρευση κόστισε την ήττα και την διάλυση του κραταιού οίκου των Αψβούργων; Οι άνθρωποι, όπως ο υπίλαρχος Τίλντυ είναι ο αποδιοπομπαίος τράγος πάνω στον οποίο θα φορτωθούν όλα εκείνα που πλήγωσαν την αυτοκρατορία και την πτώση της; Μπορεί ένας άνθρωπος να δέχεται όλα τα πυρά για τις επιλογές του ή μήπως και ο ίδιος δεν κατάφερε να δει ορθώς την διάλυση που ερχόταν με φόρα; Ο Ρετσόρι θέτει ερωτήματα μέσα από την αφήγησή του και ο αναγνώστης σαν θεατής παρακολουθεί τα τεκταινόμενα προσπαθώντας να κατανοήσει την κατάντια των ανθρώπων οι οποίοι πρωταγωνιστούν. Ο κόσμος του Ρετσόρι παραμένει εκφραστικά εκθαμβωτικός, συνεπαίρνει τον αναγνώστη με τον ιδιαίτερο ιμπρεσιονιστικό τρόπο γραφής του και βέβαια χάρη στην εξαιρετική μετάφραση της Δέσποινας Κανελλοπούλου μας επιτρέπεται να τον απολαύσουμε για πρώτη φορά στα ελληνικά.
Απόσπασμα από το βιβλίο:
«Τα πάντα είχαν κρατήσει μέσα τους τον πόλεμο. Στο τοπίο εξακολουθούσε να παίζεται η παράσταση του πολέμου: κάτω απ’ τα πυκνά μολυβένια σύννεφα του απέραντου κιτρινιάρικου σούρουπου ένας βίαιος άνεμος φυσούσε καταπάνω μας και μας πρόσταζε να συνταχθούμε, να πάρουμε φόρα και να αντεπιτεθούμε…»