Η Κωνσταντία Γουρζή είναι μια πολυσχιδής μουσική προσωπικότητα και δραστηριοποιείται ως συνθέτρια, αρχιμουσικός, αλλά και ως καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Μουσικής και Εφαρμοσμένων Τεχνών στο Μόναχο. Η παρουσίαση του έργου της Variation 21 από την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών στο Μέγαρο Μουσικής συνεχίζει τη συνεργασία της με την ιστορική ορχήστρα, η οποία έχει ερμηνεύσει συνθέσεις της και στο παρελθόν. Συνομιλήσαμε με την Ελληνίδα δημιουργό, τόσο για τη συναυλία στις 15 Μαΐου, όσο και για την παρουσία της δημιουργίας της στο ψηφιοποιημένο αρχείο της νέας πλατφόρμας της Κ.Ο.Α. hub.koa.gr.
Συνέντευξη από τον Θοδωρή Ιωσηφίδη
***
-Στις 15 Μαΐου, η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών θα παρουσιάσει το έργο σας Variation 21 για ορχήστρα, υπό τη διεύθυνση του Ντάνιελ Ράισκιν. Θα μας πείτε λίγα λόγια για το έργο, τα βασικά του στοιχεία, πότε γράφτηκε και τι σημαίνει για εσάς;
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Το Variation 21 γράφτηκε το 2022, μετά από παραγγελία της Συμφωνική Ορχήστρα του Μπάμπεργκ στη Γερμανία. Όπως υποδηλώνει και ο τίτλος, η βασική ιδέα του έργου είναι η έννοια της παραλλαγής—όχι όμως με την παραδοσιακή έννοια μιας γραμμικής εξέλιξης, αλλά περισσότερο ως μια συνεχής μεταμόρφωση του ίδιου υλικού.
Ξεκινώ από ένα αρχικό θέμα, το οποίο διασπάται και επανεμφανίζεται μέσα από διαφορετικά ρυθμικά και μελωδικά σχήματα, αλλά και μέσα από εναλλαγές έντονων συγχορδιών. Αυτό που με ενδιέφερε ήταν το πώς το ίδιο μουσικό “κύτταρο” μπορεί να αποκτά κάθε φορά μια διαφορετική ταυτότητα, αλλά να διατηρεί ταυτόχρονα μια εσωτερική συνοχή.
Παρότι το έργο είναι σχετικά σύντομο σε διάρκεια, η δραματουργία του βασίζεται ακριβώς σε αυτή τη διαρκή εναλλαγή και μετατόπιση των στοιχείων—σε μια αίσθηση ροής όπου τίποτα δεν μένει σταθερό για πολύ, αλλά επανέρχεται με νέο τρόπο. Για μένα, το έργο αυτό είναι μια μελέτη πάνω στη μνήμη και τη μεταμόρφωση: πώς κάτι γνώριμο μπορεί να επιστρέφει κάθε φορά αλλαγμένο.
Χαίρομαι ιδιαίτερα που παρουσιάζεται από την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, μια ορχήστρα που εκτιμώ πολύ, και υπό τη διεύθυνση του Ντάνιελ Ράισκιν, με τον οποίο έχουμε μια πολύ καλή καλλιτεχνική σχέση. Είναι πάντα σημαντικό και ευτυχές να συνεργάζεσαι με μουσικούς που εμπιστεύεσαι και που είναι ανοιχτοί να κατανοήσουν τη μουσική σου σε βάθος.
-Ένας από τους μεγάλους στόχους της Κ.Ο.Α. που έφτασε στην ολοκλήρωσή του ήταν η ψηφιοποίηση ενός μεγάλου αρχείου βιντεοσκοπήσεων από συναυλίες με ελληνικά έργα, ένα σημαντικό βήμα για την προβολή της ελληνικής μουσικής δημιουργίας. Δύο δικές σας συνθέσεις φιλοξενούνται στη νέα πλατφόρμα hub.koa.gr. Πώς σας φαίνεται αυτή η πρωτοβουλία της Ορχήστρας και πώς νιώθετε που τα έργα σας έχουν ενταχθεί σε ένα αρχείο με ελληνικό ρεπερτόριο που εκτείνεται από τον 19ο αιώνα έως σήμερα, ανάμεσα σε συνθέτες όπως ο Καλομοίρης και ο Μητρόπουλος;
Η πρωτοβουλία της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών είναι πραγματικά πολύ σημαντική, όχι μόνο για τους Έλληνες συνθέτες, αλλά και για την ίδια την ορχήστρα και τη συνολική εικόνα της ελληνικής μουσικής δημιουργίας.
Η ψηφιοποίηση και η ανάδειξη αυτού του αρχείου δίνει τη δυνατότητα στο ελληνικό ρεπερτόριο να αποκτήσει μεγαλύτερη ορατότητα σε διεθνές επίπεδο. Σε πολλές χώρες αυτόν τον ρόλο τον έχουν κυρίως οι ραδιοφωνικές ορχήστρες, οπότε είναι ιδιαίτερα σημαντικό που στην Ελλάδα μια ιστορική ορχήστρα αναλαμβάνει μια τέτοια πρωτοβουλία.
Προσωπικά, νιώθω μεγάλη χαρά και τιμή που έργα μου εντάσσονται σε ένα τέτοιο πλαίσιο, δίπλα σε συνθέτες όπως ο Μανώλης Καλομοίρης και ο Δημήτρης Μητρόπουλος. Δημιουργεί μια αίσθηση συνέχειας μέσα στον χρόνο, και ταυτόχρονα μια σύνδεση με μια ζωντανή παράδοση που εξελίσσεται.
Είναι ένα βήμα που έχει και πρακτική αξία, αλλά και μια πιο βαθιά, συμβολική διάσταση. Δείχνει μια εξωστρέφεια και μια διάθεση να μοιραστεί αυτός ο ελληνικός πλούτος με ένα ευρύτερο κοινό—κάτι που θεωρώ πολύ ουσιαστικό και αναγκαίο.
-Θα μας μιλήσετε και για αυτά τα δύο έργα που μπορούν να ακούσουν οι επισκέπτες του hub.koa.gr, Τα έξι γράμματα για την Κάλλας: Α ΠΟ Λ Λ Ω Ν και O Χορός του ’21; Διαφοροποιούνται πολύ από το έργο που θα ακούσουμε ζωντανά στις 15 Μαΐου;
Το Τα έξι γράμματα για την Κάλλας: Α ΠΟ Λ Λ Ω Ν είναι ένα έργο εσωστρεφές. Συνδέεται με την παρουσία της Μαρία Κάλλας, όχι με αφηγηματικό τρόπο, αλλά περισσότερο ως μια αφορμή για να προσεγγίσω την έννοια της ορχηστρικής φωνής και της έκφρασης. Με ενδιέφερε να δημιουργήσω έναν ηχητικό χώρο όπου ο ακροατής μπορεί να σταθεί και να αφουγκραστεί τις λεπτομέρειες—τις μικρές μετατοπίσεις του ήχου, τις σιωπές, και μια πιο υπαινικτική εκφραστικότητα.
Η αφετηρία προήλθε και από μια σειρά έργων Γερμανού καλλιτέχνη Alexander Polzin, όπου αποτυπώνεται η προτομή της Κάλλας με φόντο την Πορτάρα της Νάξου, το εμβληματικό απομεινάρι του ναού του Απόλλωνα. Αυτή η συνάντηση της μορφής με τον χώρο, του ανθρώπινου στοιχείου με κάτι διαχρονικό, λειτούργησε για μένα ως μια ποιητική εικόνα που πέρασε και στη μουσική.
Αντίθετα, Ο Χορός του ’21 βρίσκεται πιο κοντά στο Variation 21 που θα ακουστεί στη συναυλία. Τα δύο αυτά έργα μοιράζονται μια κοινή λογική στη δραματουργία και στην ενέργεια· βασίζονται σε επαναλαμβανόμενα και μεταβαλλόμενα μοτίβα, με μια έντονη αίσθηση κίνησης και ρυθμού. Θα έλεγα ότι, με έναν τρόπο, είναι “ηχητικά αδέλφια”: χρησιμοποιούν διαφορετικό υλικό, αλλά μιλούν μια συγγενική μουσική γλώσσα. Αυτό που αλλάζει περισσότερο είναι η ατμόσφαιρα και ο τρόπος με τον οποίο εξελίσσεται η ένταση μέσα στον χρόνο.
-Με αφορμή τη δημιουργία αυτής της πλατφόρμας, θα θέλαμε να μας πείτε αν θεωρείτε ότι η μουσική σας εντάσσεται σε μια «νεοελληνική παράδοση», ή αν νιώθετε ότι οι επιρροές σας είναι τελείως διαφορετικές.
Έχω πάντα έναν μικρό ενδοιασμό με τον όρο «νεοελληνική παράδοση», γιατί δεν είναι κάτι απολύτως σταθερό ή εύκολα ορισμένο. Τι σημαίνει πραγματικά και τι περιλαμβάνει, ειδικά σήμερα;
Φυσικά έχω συνείδηση της ελληνικής μουσικής παράδοσης και, όσο περνά ο χρόνος, τη διαχειρίζομαι με αυξανόμενο σεβασμό. Προσπαθώ όμως να τη βλέπω όχι ως κάτι στατικό, αλλά ως κάτι που μπορεί να βρίσκεται σε συνεχή διάλογο με το παρόν.
Αυτό που με ενδιαφέρει είναι να βρίσκω συνθετικούς τρόπους ώστε στοιχεία αυτής της παράδοσης να εντάσσονται στη σημερινή κοινωνική και μουσική πραγματικότητα, χωρίς να λειτουργούν ως αναφορά ή «παράθεση», αλλά ως ζωντανό υλικό.
Παράλληλα, με ενδιαφέρει πολύ και η συνάντηση με άλλες πολιτιστικές επιρροές. Κάθε μέρα ζούμε μέσα σε ένα περιβάλλον πολλαπλών επιρροών. Θεωρώ ότι η μουσική, όπως και γενικότερα η τέχνη, δείχνει πως μια συμβίωση διαφορετικών στοιχείων είναι όχι μόνο εφικτή αλλά και γόνιμη—αρκεί να υπάρχει η διάθεση και το όραμα για αυτή.
-Υπάρχει κάποιο έργο σας που θεωρείτε «καθοριστικό» για την πορεία σας;
Δεν θα έλεγα ότι υπάρχει ένα μόνο έργο που να είναι καθοριστικό. Για μένα, η πορεία ενός συνθέτη είναι περισσότερο μια αλυσίδα από εμπειρίες, αποφάσεις και αναζητήσεις, όπου το ένα έργο οδηγεί στο επόμενο.
Αυτό που θεωρώ πραγματικά καθοριστικό είναι η απόφαση κάθε φορά να κάνω ένα νέο, διαφορετικό βήμα, εμπιστευόμενη το ένστικτό μου και την μουσική μου όσφρηση. Εκεί βρίσκεται η εξέλιξη.
Με αυτή την έννοια, κάθε έργο λειτουργεί σαν μια μικρή ανακάλυψη. Και ίσως τελικά, όλα μαζί—το καθένα με τον τρόπο του—διαμορφώνουν την πορεία μου.
Σίγουρα μια καθοριστική σύνθεση είναι το πρώτο μου κομμάτι για πιάνο εμπνευσμένο από ένα ποίημα της συγγραφέως Ingeborg Bachmann με τίτλο «Ακόμη φοβάμαι». Σε αυτό το κομμάτι ξεπέρασα τον φόβο μου το 1991 να γράψω για πιάνο, πιστεύοντας ότι μια σύνθεση για πιάνο θα πρέπει να έχει πολλές νότες. Σε αυτό το κομμάτι συνέβη το αντίθετο. Αποτελείται από επτά μινιατούρες που πιο σύντομες δεν θα μπορούσαν να γινόντουσαν, με πολλές παύσεις απόηχων.
-Πώς ξεκινά συνήθως μια νέα σύνθεση για εσάς;
Μια νέα σύνθεση μπορεί να ξεκινήσει από πολλά διαφορετικά σημεία: από μια ιδέα ή έναν αυτοσχεδιασμό, από μια ζωγραφιά ή ένα ποίημα, από μια παραγγελία, από μια παρατήρηση ενός ανθρώπου, από μια εμπειρία στη φύση ή ακόμη και από την ησυχία ή ένα κοινωνικό γεγονός.
Θα έλεγα ότι η κάθε σύνθεση είναι πρωτίστως μια ανάγκη έκφρασης και επικοινωνίας χωρίς λόγια. Λειτουργεί σαν ένα κλειδί που κάθε φορά πρέπει να βρει μια διαφορετική κλειδαριά. Η διαδικασία είναι αυτή η αναζήτηση: να βρεθεί το “σωστό” κλειδί που θα ανοίξει έναν νέο ηχητικό κόσμο, έναν κόσμο που έχει λόγο ύπαρξης και ανάγκη να ειπωθεί.
-Η μουσική σας δραστηριότητα είναι μοιρασμένη ανάμεσα στη σύνθεση και τη διεύθυνση ορχήστρας. Αγαπάτε και τους δύο τρόπους έκφρασης εξίσου, ή υπάρχουν κάποια χαρακτηριστικά που κάνουν μία από τις δύο ιδιότητες πιο αγαπημένη σας;
Η σύνθεση και η διεύθυνση ορχήστρας είναι δύο αλληλένδετες μουσικές εξωτερικεύσεις. Η μία συμπληρώνει την άλλη, παρότι εκφράζονται μέσα από διαφορετικές συνθήκες και διαδικασίες.
Αυτό που τις διαφοροποιεί ουσιαστικά είναι ο τρόπος με τον οποίο βιώνεται ο χρόνος. Στη σύνθεση υπάρχει μια πιο εσωτερική, μοναχική διαδικασία, όπου ο χρόνος μοιάζει να απλώνεται και να ανοίγεται απεριόριστα μπροστά σου. Στη διεύθυνση, αντίθετα, υπάρχει η άμεση εξωτερίκευση και η ζωντανή ανταλλαγή με τους μουσικούς, μέσα σε έναν χρόνο συμπυκνωμένο που σε αναγκάζει να εκφραστείς τη στιγμή που συμβαίνει η μουσική.
Αγαπώ και τις δύο εξίσου με μεγάλη θέρμη: η διεύθυνση έχει την ένταση της συλλογικότητας, της συνεργασίας και της κοινής στόχευσης μέσα σε πολύ συγκεκριμένο χρόνο. Η σύνθεση, από την άλλη, είναι ένα εσωτερικό ταξίδι—μια διαδικασία εμβάθυνσης και αναζήτησης, όπου ο χρόνος λειτουργεί σχεδόν αλλιώς: κάθε στιγμή μπορεί να αποκτήσει μια αίσθηση διάρκειας που μοιάζει ανεξάντλητη.
-Πώς βλέπετε τη θέση της σύγχρονης λόγιας μουσικής στο σημερινό πολιτισμικό τοπίο, και τι μήνυμα θέλετε να δώσετε σε συνθέτες και μαέστρους που ξεκινούν τώρα την καλλιτεχνική τους πορεία;
Η σύγχρονη λόγια μουσική βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, σε ένα μεταβατικό στάδιο. Τα μεταπολεμικά ρεύματα έχουν πλέον ενσωματωθεί και αποκτούν μια νέα διάσταση μέσα στο σημερινό πολιτισμικό τοπίο, το οποίο δεν έχει τις ίδιες συνθήκες με 30 ή 40 χρόνια πριν.
Υπάρχει σήμερα μεγαλύτερη ελευθερία στη χρήση μουσικών γλωσσών και τεχνικών, ενώ οι μουσικοί διεθνώς βρίσκονται σε πολύ υψηλό επίπεδο. Ταυτόχρονα, η ακρόαση έχει γίνει πιο εκλεκτική αλλά και πιο εύθραυστη.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, θεωρώ ότι ενισχύεται όλο και περισσότερο η ανάγκη για άμεση συναισθηματική επικοινωνία. Δεν αρκεί πλέον μόνο η κατανόηση της δομής ή της ιδέας· υπάρχει μια πιο έντονη επιθυμία να βιωθεί ένα ταξίδι, να ειπωθεί μια προσωπική ιστορία μέσα από τη μουσική.
Θα έλεγα ότι βρισκόμαστε όλο και περισσότερο σε μια εποχή του «επιθυμώ να αισθανθώ και όχι μόνο να καταλάβω». Αυτό, για μένα, είναι ταυτόχρονα μια πρόκληση και μια μεγάλη δυνατότητα για τη σύγχρονη δημιουργία.
Το μήνυμα που θα ήθελα να δώσω στη νεότερη γενιά συνθετών και μαέστρων είναι να μελετούν σε βάθος, να γνωρίζουν την παράδοση και το υλικό τους, αλλά ταυτόχρονα να μαθαίνουν να αποδεσμεύονται από τη γνώση όταν χρειάζεται, ώστε να αναγνωρίζουν σε κάθε τους βήμα τη δική τους ανάγκη για έκφραση. Η πορεία της μουσικής εμβάθυνσης και έκφρασης παραμένει πάντα ταυτόχρονα μια προσωπική αναζήτηση και μια συλλογική ευθύνη.
Photo credit: ©Astrid Ackermann
Διαβάστε επίσης:
Ο διεθνούς φήμης Λετονός βιολονίστας Γκίντον Κρέμερ με την ΚΟΑ στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών