Αρχαιόθεν, ο άνθρωπος πάντα αναζητούσε να δίνει απαντήσεις σε δύσκολα ερωτήματα αναφορικά με την επίγεια ζωή του και τον μάταιο τούτο κόσμο του οποίου είναι απλά ένας επιβάτης και ένας ανώνυμος περαστικός. Ο άνθρωπος ανατρέχει πάντα σε ανώτερες δυνάμεις και σε πλείστες ερμηνείες των όσων του συμβαίνουν προσπαθώντας να αναλύσει τα συμβάντα αυτά με τις όποιες προσλαμβάνουσες διαθέτει. Άλλες φορές διαθέτει περισσότερα όπλα στην φαρέτρα του και άλλες πάλι αδυνατεί να εξηγήσει τα ανεξήγητα για αυτό και απευθύνεται σε μύστες της ζωής, ως πρόσωπα πιο ειδικά. Αυτό επιχειρεί και ο ήρωας του Ουσπένσκι, ο Ιβάν Οσόκιν προσπαθώντας να βρει απαντήσεις στα αινίγματα της ζωής, των προβλημάτων και των αγωνιών του. Μπορούμε άραγε να διορθώσουμε τα λάθη του παρελθόντος και να επανέλθουμε δριμύτεροι σε μια νέα ζωή χωρίς τα προηγούμενα αδιέξοδα ή είμαστε όμηροι και έρμαια της γνωστής κατά τα αρχαία χρόνια ειμαρμένης, της μοίρας δηλαδή που μας ορίζει τις τύχες μας; Ο Ουσπένσκι ανήκει στις πνευματικές μορφές και στους στοχαστές της σύγχρονης εποχής που έχουν ασχοληθεί επισταμένως με διάφορες αναζητήσεις γύρω από την θέση του ανθρώπου στον κόσμο και μέσω του μυθιστορήματος αυτού προσπαθεί να αναπτύξει τους προβληματισμούς αυτούς.
Ένας κόσμος σε μόνιμη περιδίνηση και ένας άνθρωπος που προσπαθεί να βρει μια νέα ανατολή
Ο Ουσπένσκι υπήρξε μαθητής του Γκουρτζίεφ, ο οποίος δίδαξε τους τρεις συν ένα τρόπους που αποσκοπούν στην ανάπτυξη του εαυτού μας. Σύμφωνα με τις θεωρίες του, ο πρώτος τρόπος υπήρξε αυτός του φακίρη, δηλαδή η ανάπτυξη του φυσικού σώματος, ο δεύτερος ήταν ο δρόμος του μοναχού, δηλαδή η επένδυση στα συναισθήματα ενώ ο τρίτος τρόμος ήταν αυτός του γιόγκι, σύμφωνα με τον οποίο ο νους βρίσκεται στο επίκεντρο και αυτόν οφείλουμε να αναπτύξουμε ώστε να εξελιχθούμε. Ο τέταρτος δρόμος, αυτόν που ακολούθησε τελικά ο Ουσπένσκι, ύστερα από την αποκόλλησή του από τον Γκουρτζίεφ ήταν εκείνος που πλησιάζει πιο πολύ την σωκρατική και πλατωνική σχολή, δηλαδή η αυτοανάπτυξη και η δουλειά με τον εαυτό μας στο δρόμο προς την αυτοπραγμάτωση μέσα όμως από την καθημερινότητα της κανονικής ζωής, εκείνης δηλαδή που σε καθημερινή βάση μας διδάσκει πως ενώ είμαστε μέλη μιας κοινωνίας μπορούμε να βελτιωνόμαστε και να εξελισσόμαστε προς το καλύτερο κλείνοντας τα αυτιά μας σε σειρήνες.
Ο Ουσπένσκι με αφορμή αυτές τις ενδελεχείς και αδιάκοπες αναζητήσεις του επιστρατεύει αυτόν τον περίφημο τέταρτο δρόμο μέσω του πρωταγωνιστή του Ιβάν Οσόκιν. Ο Οσόκιν θα μπορεί να ξαναζήσει τη ζωή του απαλλαγμένος από τα παλιά λάθη και ελεύθερος από κάθε είδους βαρίδια; Ο Ουσπένσκι θέτει το ζήτημα της ανθρώπινης αμφιβολίας και της ανάγκης του να στηριχτεί κάπου ώστε να γλιτώσει από ολέθρια λάθη, από κακοτοπιές και να ζήσει καλύτερα, πιο αρμονικά. Πάντα θα υπάρχουν άνθρωποι που έχουν ένα χάρισμα να διαβλέπουν πράγματα σχετικά με το μέλλον και από τους οποίους ο άνθρωπος εξαρτάται για να δώσει απαντήσεις σε καίρια ερωτήματα. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε πως στην Αρχαία Ελλάδα τα μαντεία λειτουργούσαν ως τέτοια κέντρα συμβουλής όπου μάλιστα οι άνθρωποι απευθύνονταν πολλές φορές για πολύ σοβαρά ζητήματα. Μην ξεχνάμε για παράδειγμα την περίπτωση της Αρχαίας Σπάρτης αναφορικά με την μάχη απέναντι στους Πέρσες κατακτητές. Έτσι λοιπόν και εδώ, στο πλαίσιο αυτής της ακατάπαυστης και συνεχόμενης λαχτάρας για επανεκκίνηση, ο Οσόκιν ύστερα από αλλεπάλληλες αποτυχίες και σοβαρές απώλειες, προσπαθεί μέσω ενός μάγου να ξαναχτίσει το οικοδόμημα που λέγεται ζωή. Είναι όμως ικανός, έχει τα όπλα εκείνα που θα τον οδηγήσουν σε νέες επιτυχίες και μια νέα αρχή; Ο μάγος στον οποίο απευθύνθηκε, στο υποσυνείδητό του, θα μπορέσει να τον βοηθήσει αποτελεσματικά ώστε να πάρει και πάλι τη ζωή στα χέρια του ή όλο αυτό είναι μια απέραντη ουτοπία δίχως κανένα απολύτως αντίκρυσμα;
«Πάντα τα περιγελούσα όλα», συνεχίζει ο Οσόκιν, «μου άρεσε ακόμη και να διαλύω τη ζωή μου. Ένιωθα ότι ήμουν πιο δυνατός από τους άλλους ανθρώπους. Τίποτα δεν μπορούσε να με λυγίσει, τίποτα δεν μπορούσε να με κάνει να πιστέψω ότι νικήθηκα. Δεν έχω νικηθεί. Αλλά δεν μπορώ να παλέψω άλλο. Βρίσκομαι σε τέλμα. Δεν μπορώ να κάνω την παραμικρή κίνηση. Με καταλαβαίνεις; Είμαι αναγκασμένος να μένω ακίνητος και να παρακολουθώ τον εαυτό μου να βουλιάζει». Από αυτή την τρομερή απελπιστική κατάσταση και την απίστευτη απόγνωση προσπαθεί να γλιτώσει ο Οσόκιν οδεύοντας σε ένα μονοπάτι που θα του ξαναδώσει νόημα στη ζωή και θα τον βγάλει από την κατάθλιψη στην οποία έχει περιέλθει. Είναι όμως οι ελπίδες του φρούδες ή έχει να ελπίζει πράγματι σε κάτι; Είναι και το ιστορικό πλαίσιο ρευστό, μην ξεχνάμε άλλωστε πως στην Τσαρική Ρωσία του Ουσπένσκι όλα μυρίζουν μπαρούτι και τίποτε δεν είναι σίγουρο. Η Οκτωβριανή επανάσταση είναι προ των πυλών και ο άνθρωπος της εποχής νιώθει ευάλωτος στις νέες εξελίξεις, ένα πιόνι πάνω σε μια απέραντη σκακιέρα.
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Γραμμένο το 1915 το βιβλίο αυτό απηχεί μια εποχή γεμάτη αστάθεια, γεμάτη από υποσχέσεις που ενδεχομένως ποτέ να μην ευοδωθούν και άρα η ανασφάλεια όλο και μεγαλώνει εις βάρος του ανθρώπου. Ο Οσόκιν είναι σε κατάσταση δραματική σε όλα τα επίπεδα και βρίσκεται επί ξύλου κρεμάμενος να αναζητά μια κάποια λύση, όπως έγραφε τότε και ο Καβάφης. «Πήγα στον μάγο και του ζήτησα να με στείλει πίσω. Είπε ότι θα με έστελνε δώδεκα χρόνια πίσω. Είναι δυνατόν να είναι αλήθεια; Πήρα ένα περίστροφο και βγήκα από το σπίτι. Δεν μπορούσα να μείνω μέσα. Είναι άραγε αλήθεια ότι η Ζηναΐδα πρόκειται να παντρευτεί τον Μίνσκι; Τι παράξενο όνειρο!» γράφει σε μια αποστροφή του λόγου του ο Ουσπένσκι καταγράφοντας όλο τον πυρετό της ανησυχίας του ήρωά του, όλες τις εσωτερικές φωνές που ζητούν αλλαγή. Είναι όμως ο μάγος ο κατάλληλος άνθρωπος για να τον οδηγήσει σε ένα νέο ξέφωτο ή όλο αυτό που πιστεύει είναι παντελώς μάταιο και άρα ένας φαύλος κύκλος εσωστρέφειας και αυτοκαταστροφής; Μπορούμε να πιστεύουμε σε θαύματα ή οφείλουμε να πιστεύουμε μόνο στις δικές μας δυνάμεις;
Απόσπασμα από το βιβλίο
«{…} Όλη την ημέρα ο Οσόκιν κυκλοφορεί μέσα σε ένα είδος ομίχλης, ακόμα υπό την επίδραση του ονείρου του. Θέλει να τα κρατήσει όλα στη μνήμη του και να ζήσει αυτό το όνειρο ξανά και ξανά · θέλει να καταλάβει ποια είναι η άγνωστη κοπέλα {…}»