Με πολωνική υπηκοότητα και ρομά καταγωγή, η εικαστικός και ακτιβίστρια Małgorzata Mirga-Tas αποτελεί μία από τις σημαντικότερες και πιο φρέσκιες σύγχρονες καλλιτεχνικές φωνές της Ευρώπης. Η γεννημένη το 1978 καλλιτέχνις εκπροσώπησε το 2022 την Πολωνία στην 59η Μπιενάλε της Βενετίας, αποτελώντας την πρώτη Ρομά καλλιτέχνιδα που συμμετείχε ποτέ με εθνική εκπροσώπηση στη διοργάνωση. Σήμερα, μια συναρπαστική έκθεσή της βρίσκεται σε εξέλιξη στην Κοπεγχάγη.
Μια πολύχρωμη αφίσα του Kunsthal Charlottenborg, στο γραφικό, παρά την έντονη κίνηση, κανάλι του Nyhavn, ενημερώνει τους περαστικούς για την τρέχουσα έκθεση της Małgorzata Mirga-Tas στο εσωτερικό του. Το ίδιο το κτήριο διατηρεί μια ιδιαίτερη γοητεία, ενώ αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους εκθεσιακούς χώρους σύγχρονης τέχνης στη Βόρεια Ευρώπη. Εκεί παρουσιάζει την πρώτη της ατομική έκθεση στη Δανία η Mirga-Tas, με τίτλο Pani, so tradeł / Water that Wanders (/Νερό που Περιπλανιέται), με έργα που σφύζουν από χρώμα και ζωή.
Μέσα από πληθώρα κομμένων υφασμάτων, κεντημάτων και ανακυκλωμένων υλικών, η Małgorzata Mirga-Tas καταπιάνεται με θέματα που εξερευνούν την κουλτούρα των Ρομά, την ταυτότητα και την επανοικειοποίηση της μνήμης σε έργα με έντονη αφηγηματική δύναμη, αλλά ενίοτε και μια διάσταση παιχνιδιού.
Τα έργα της, κυρίως μεγάλου μεγέθους υφασμάτινα κολάζ (textile collages) με πληθωρικές συνθέσεις, φέρουν έντονα στοιχεία οικογενειακών αφηγήσεων, μυθολογίας και χειροτεχνικής παράδοσης, επιτρέποντας στον θεατή να παρατηρήσει καθημερινές στιγμές μιας κοινότητας που συχνά βρίσκεται αντιμέτωπη είτε με την αορατότητα είτε με προκαταλήψεις. Ως «ψηφίδες» για τις εικόνες της αξιοποιεί υφάσματα διαφορετικών μοτίβων και προελεύσεων, αντιστεκόμενη σε έναν κόσμο που μοιάζει να οδηγείται τόσο σε οπτική όσο και σε αφηγηματική ομοιομορφία. Αποτυπώνει έτσι ιστορίες που θέλει να αναδείξει, είτε θετικές, είτε τραυματικές ως μέλος μια κοινότητας που έως τον 20ο αιώνα δεν είχε έλεγχο της εικόνας της (η απεικόνιση των Ρομά προερχόταν αποκλειστικά από μη Ρομά άτομα), και συχνά αποτυπωνόταν με στείρο και στερεοτυπικό τρόπο, σύμφωνα με την ίδια την εικαστικό.
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Αυτό γίνεται ιδιαίτερα αισθητό μέσα από μια εγκατάσταση αντιπαραβαλλόμενων βίντεο. Από τη μία προβάλλεται απόσπασμα από την ταινία “The (Gypsy) Romani Camp” (Obóz cygański, 1955) του Władysław Ślesicki, όπου ένας άνδρας περιφέρεται στην Κρακοβία, ενώ ένας αφηγητής επενδυεί τις εικόνες με στερεοτυπικές αντιλήψεις για τους Ρομά. Αντιπαραθετικά, παρουσιάζεται η ταινία “Tradaw” (2022) σε σκηνοθεσία Krzysztof Skonieczny, μια μικρού μήκους δημιουργία στην οποία η Małgorzata Mirga-Tas επαναδραματοποιεί σχεδόν πανομοιότυπες σκηνές από το φιλμ του 1955, αναστρέφοντας όμως ριζικά την αφήγηση. Η ίδια εμφανίζεται τόσο ως πρωταγωνίστρια όσο και ως αφηγήτρια, επανακτώντας συμβολικά τη φωνή της κοινότητας των Ρομά και μετατοπίζοντας το κέντρο της αφήγησης από το στερεοτυπικό βλέμμα στην ενδογενή εμπειρία.
Ακόμη ένα χαρακτηριστικό στοιχείο του έργου της εικαστικού είναι η συστηματική επιλογή να τοποθετεί τις γυναικείες μορφές της κοινότητάς της στο επίκεντρο των συνθέσεών της, εστιάζοντας σε πρόσωπα που έχουν ιστορικά παραμεριστεί τόσο εξαιτίας του αντιτσιγγανισμού όσο και λόγω έμφυλων διακρίσεων. Η προσέγγιση αυτή είναι εμφανής τόσο στις πολυπρόσωπες, πυκνές αφηγηματικές της συνθέσεις όσο και σε πιο εστιασμένα έργα, τα οποία επικεντρώνονται σε συγκεκριμένες προσωπικότητες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το τρίπτυχο από την εν εξελίξει σειρά Herstories, η οποία τιμά σύγχρονες Ρομά γυναίκες που διαμορφώνουν το μέλλον των κοινοτήτων τους μέσα από μια γυναικεία οπτική. Τα έργα αναδεικνύουν μορφές όπως η Monika Szewczyk, η Selma Selman και η Janette Grönfors, των οποίων οι πρακτικές εκτείνονται σε τομείς όπως η έρευνα, η εικαστική δημιουργία, η ακτιβιστική δράση και η εκπαίδευση, σε διαφορετικά κοινωνικά και πολιτισμικά πλαίσια.
Στη σειρά Siukar Manusia («Υπέροχοι άνθρωποι») συναντάμε ακόμη περισσότερες προσωπικότητες των Ρομά, οι μορφές των οποίων βασίζονται είτε σε φωτογραφίες που παραχώρησαν στην εικαστικό οικείοι και απόγονοί τους είτε σε εικόνες που η ίδια εντόπισε σε ιστορικά αρχεία. Ορισμένα από τα πρόσωπα που εμφανίζονται στην ενότητα αυτή είναι επιζώντες του Ολοκαυτώματος, γεγονός που προσδίδει στη σειρά έναν ιδιαίτερα φορτισμένο ιστορικό και συναισθηματικό χαρακτήρα. Διατηρώντας το χαρακτηριστικό εικαστικό της ύφος, η καλλιτέχνις επιλέγει εδώ μια μεγαλύτερη λιτότητα στη σύνθεση. Ένα σταθερό μπλε υφασμάτινο φόντο λειτουργεί ως κοινός τόπος για όλες τις προσωπογραφίες, κατευθύνοντας το βλέμμα του θεατή αποκλειστικά στην ανθρώπινη παρουσία και στις προσωπικές ιστορίες που κουβαλά κάθε μορφή.
Στις πιο πληθωρικές της συνθέσεις, ο θεατής χάνεται γοητευτικά μέσα στην ποικιλία εικόνων, μορφών και παραστάσεων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η μνημειακή ταπισερί Sawore, sawore, sawore («Τα πάντα, τα πάντα, τα πάντα»), διαστάσεων 425 x 600 εκατοστών. Η Małgorzata Mirga-Tas επαναδιαπραγματεύεται την ευρωπαϊκή ιστορία της τέχνης, μεταφέροντας στο επίκεντρο τις μορφές των Ρομά γυναικών και παιδιών, που στις ιστορικές απεικονίσεις παρέμεναν περιθωριοποιημένες ή σχεδόν αόρατες. Με τον τρόπο αυτό, η καλλιτέχνις αποκαθιστά συμβολικά τη θέση κοινοτήτων που για αιώνες είχαν αποκλειστεί από τον κυρίαρχο ευρωπαϊκό εικαστικό κανόνα.
Στην έκθεση επίσης εμφανίζονται συχνά μορφές αλόγων, στοιχείο που υποδηλώνει τη βαθιά σημασία τους για τις κοινότητες των Ρομά. Ιστορικά, πολλοί υπήρξαν έμποροι αλόγων, ενώ για τους Σίντι (φυλή των Ρομά) το άλογο κατέχει σχεδόν ιερή θέση, συνδεδεμένο με την παράδοση, την ελευθερία και την καθημερινή ζωή.
Συνολικά, το έργο της Małgorzata Mirga-Tas αποκτά μια βαθιά ανθρωπολογική διάσταση, που υπερβαίνει τα όρια μιας τέχνης για την τέχνης, καθώς έρχεται να «υφανθεί» μέσα στον ίδιο τον κοινωνικό ιστό. Η εικαστικός παρουσιάζει μια έκθεση στην οποία το υλικό στοιχείο κατέχει κεντρική θέση, προσκαλώντας τον θεατή να περιηγηθεί οπτικά σε όγκους, χρώματα και υφές, αλλά και να επανεξετάσει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τον κόσμο και τις κοινωνικές «συρραφές» που τον συγκροτούν.
Πληροφορίες έκθεσης
Małgorzata Mirga-Tas,
Pani so tradeł / Water that Wanders
12 Μαρτίου – 16 Αυγούστου 2026
Kunsthal Charlottenborg, Kongens Nytorv, Κοπεγχάγη, Δανία
Πηγές: κείμενα έκθεσης, YouTube video “How Małgorzata Mirga-Tas Uses Textile Art to Reclaim Roma Stories”, kunstmuseumluzern.ch, kunsthalcharlottenborg.dk
Κεντρική εικόνα θέματος: Małgorzata Mirga-Tas, Kana werdan jawela kierdo andro drom / When the Wagon Is Ready to Go, 2025. Photo by David Stjernholm. © Małgorzata Mirga-Tas. Courtesy the artist; Frith Street Gallery, London; Foksal Gallery Foundation, Warsaw; and Karma International, Zurich; Kunsthal Charlottenborg, Copenhagen