Το έργο
Ο Αύγουστος Στρίντμπεργκ έγραψε την «Δεσποινίδα Τζούλια» το 1888. Στον πρόλογο του έργου, ο Στρίντμπεργκ έδωσε τις αρχές της δραματουργίας του, οι οποίες ταυτίζονταν με αυτές του Εμίλ Ζολά, εισηγητή του νατουραλισμού στη λογοτεχνία. Κατά συνέπεια, ο Σουηδός συγγραφέας θεωρήθηκε εκπρόσωπος του θεατρικού νατουραλισμού, καταδικάζοντας την ρεαλιστική αποτύπωση της ζωής, η οποία συνηθιζόταν στο θέατρο έως τότε και προτάσσοντας τη διερεύνηση των ψυχολογικών αιτιών στις πράξεις των ηρώων. Άμεσα επηρεασμένος από τις απόψεις του Φρίντριχ Νίτσε, καθώς επίσης και από την πρόσφατα διατυπωμένη θεωρία περί της Εξέλιξης των Ειδών του Κάρολου Δαρβίνου, αλλά και τη Θεωρία των Ονείρων του Σίγκμουντ Φρόυντ, ο Στρίντμπεργκ άφησε την δική του, πολύ προσωπική σφραγίδα, στην παγκόσμια δραματουργία, ιδιαίτερα κατά την πρώτη φάση της συγγραφικής του πορείας.
Στην «Δεσποινίδα Τζούλια», την οποία εμπνεύστηκε από μια αληθινή ιστορία, ο συγγραφέας θέλησε να μιλήσει για την, κατά την άποψή του, φυσικά αποδεδειγμένη και, έως τότε, κοινωνικά παραδεδεγμένη υπεροχή του άνδρα έναντι της γυναίκας. Όπως αναρωτιέται ο συγγραφέας στον πρόλογό του, «πώς αυτό το πλάσμα, που βρίσκεται κάτω από τον άντρα, τον άρχοντα, τον δημιουργό πολιτισμών, πίστεψε ποτέ πώς θα μπορούσε να γίνει ίση του;». Την ίδια στιγμή, ο Στρίντμπεργκ καταλήγει αναφορικά με την γυναίκα ότι, «δεν πρόκειται για ευγενές φύλο και δεν θα μπορέσει να επιβιώσει», ενώ παράλληλα αναπολεί την γενιά που χάνεται αναθεματίζοντας αυτήν που αναδύεται μέσω του πρώιμου φεμινιστικού κινήματος που την εποχή εκείνη έκανε την εμφάνισή του, «η δεσποινίς Τζούλια είναι απομεινάρι μιας παλιάς γενιάς πολέμιων ευγενών, που χάνεται χάρη μιας άλλης, που διαθέτει τα εφόδια να την διαδεχτεί» (Στρίντμπεργκ, Αύγουστος. «Δεσποινίς Τζούλια». Μετ. Μ. Μέλμπεργκ. Εκδ. Νεφέλη, 1996).
Η παράσταση
Η σκηνοθεσία του Γιάννη Τσορτέκη επικεντρώθηκε σε αυτό που αποτελεί το βασικό θέμα του έργου, δηλαδή τη σύγκρουση των δύο φύλων. Ο Στρίντμπεργκ καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η πάλη αυτή οδηγεί στην εξουθενωτική και συντριπτική ήττα της Τζούλιας. Ο σκηνοθέτης ωστόσο, ορθώς, δεν συμφώνησε με την παρωχημένη άποψη του συγγραφέα. Ως συνέπεια, ο Γ. Τσορτέκης υπογράμμισε το συγκρουσιακό πλαίσιο των δύο φύλων, φωτίζοντας όμως παράλληλα τις συμπεριφορές, καθώς και τις ήττες και των δύο μερών. Έτσι, η Τζούλια του σκηνοθέτη είναι κακομαθημένη, γεμάτη οίηση, οχυρωμένη πίσω από την κοινωνική της θέση, ενώ ο Ζαν είναι ανάλγητος, εγωπαθής, ρεβιζιονιστής. Μηχανεύεται κάθε τρόπο προκειμένου να κατακτήσει αυτό που θέλει, ακόμα και αν σημαίνει ότι θα πατήσει, κυριολεκτικά ή μεταφορικά, επί πτωμάτων. Από τη σύγκρουση αυτή, δεν υπάρχουν νικητές, παρά μόνον ηττημένοι, καθώς και οι δύο εμφανίζονται ως εκπρόσωποι μιας κοινωνίας η οποία βασίζεται στην εκμετάλλευση και την, κάθε μορφής, κοινωνική διάκριση.
Παράλληλα, ο σκηνοθέτης, ο οποίος έδειξε πολύ καλή γνώση της δραματουργίας του Σουηδού συγγραφέα, θέλησε να δοκιμάσει τις σκηνικές απόψεις του Στρίντμπεργκ, όπως τις διατύπωσε στον πρόλογο του έργου του. Έτσι, φώτισε το σκηνικό χώρο με πολλές και διαφορετικές πηγές, άλλοτε περισσότερο και άλλοτε λιγότερο έντονες, δημιουργώντας ένταση και υπογραμμίζοντας τα συναισθήματα, αλλά κυρίως τα κίνητρα των χαρακτήρων. Παράλληλα, έστησε ένα σκηνικό το οποίο δεν αντιτάχθηκε απλώς στο ρεαλισμό και τις «πολυτελείς σκηνογραφίες», αλλά αποτύπωνε τον ξεθωριασμένο και φθαρμένο ψυχικό κόσμο των ηρώων. Υπήρχαν ωστόσο στιγμές, όπου η σκηνοθεσία έχανε το ρυθμό της, αναχαιτίζοντας, κατά σημεία τις καλές προθέσεις του σκηνοθέτη.
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Οι Ηθοποιοί
Πολύ καλός ο Γιάννης Τσορτέκης στο ρόλο του Ζαν, καθώς κατάφερε να αποδώσει όχι μόνον την αγυρτεία και τον καιροσκοπισμό του ήρωα, αλλά και το δισυπόστατο του ρόλου του. Ο Ζαν του Γ. Τσορτέκη είναι αδίστακτος και κυνικός όταν αναμετράται με τις εκπροσώπους του άλλου φύλου, ενώ εμφανίζεται πειθήνιος και τρομαγμένος όταν έρχεται αντιμέτωπος με την κοινωνική ανωτερότητα του Κόμη. Η Έλενα Μαυρίδου στο ρόλο της Τζούλια ήταν καλή, αποδίδοντας την κοινωνική αλαζονεία της ηρωίδας, μολονότι σε κάποια σημεία φάνηκε υποκριτικά άγουρη. Τέλος, πολύ καλή ήταν η Νεκταρία Γιαννουδάκη στο ρόλο της Κριστίν, αποτυπώνοντας την γυναίκα, η οποία ζει και αναπαράγει τις κοινωνικές επιταγές της εποχής της.
Οι Συντελεστές
Ο ενδιαφέρων και σκηνικά αποδομημένος χώρος που έστησε ο Παναγιώτης Κουλουράς θα μπορούσε να έχει περισσότερο σημειολογικό, αλλά και λειτουργικό ρόλο στην παράσταση. Αντιθέτως, τα κοστούμια, μολονότι απλά, ήταν έντονα σημειολογικά φορτισμένα. Όλα σε μαύρο χρώμα και δηλωτικά της εποχής, με μοναδική εξαίρεση την φούστα της Τζούλια. Η ηθοποιός φόρεσε την φούστα σε βαθύ κόκκινο χρώμα, συμβολίζοντας τόσο την έμμηνο ρύση της, όσο και το σεξουαλικό πάθος, αλλά και τον επικείμενο θάνατό της. Στο δεύτερο μέρος, όμως την έβγαλε δείχνοντας την βίαιη εξίσωσή της με τους υπηρέτες της. Οι φωτισμοί του Περικλή Μαθιέλλη κατείχαν σημαντικό ρόλο στην παράσταση, καθώς αφενός, αποτύπωσαν το όραμα του συγγραφέα και αφετέρου, δημιούργησαν ατμόσφαιρες μέσα στην παράσταση. Μοναδική παραφωνία ο χαμηλός φωτισμός, ειδικά στην αρχή της παράστασης, ενώ κουραστικός ήταν επίσης ο μεγάλης διάρκειας φωτορυθμικός φωτισμός κατά τη διάρκεια της ερωτικής σκηνής. Τέλος, ενδιαφέρουσα και απολύτως αρμονική με την παράσταση ήταν η πρωτότυπη μουσική του Γιώργου Μαυρίδη.
Εν κατακλείδι
Η ενδιαφέρουσα σκηνοθετική οπτική του Γιάννη Τσορτέκη έδειξε καλή γνώση του έργου του Αύγουστο Στρίντμπεργκ, καθώς και των θεμελιωδών αρχών του νατουραλισμού. Η παράσταση ανέδειξε τα ένστικτα και τις αρχέγονες ορμές των ανθρώπων, οι οποίες τους συνδέουν άρρηκτα με τη γη. Παράλληλα, υπογράμμισε την πάλη των δύο φύλων, ένα θέμα το οποίο ταλάνισε ιδιαίτερα τον Σουηδό συγγραφέα και αποτυπώθηκε εύγλωττα στην παράσταση. Ο σκηνοθέτης φώτισε τους τρεις χαρακτήρες, αποτυπώνοντας όχι μόνον τις διαφορετικές συμπεριφορές λόγω φύλου, αλλά και λόγω κοινωνικής θέσης και οικονομικής κατάστασης. Το πολύ ενδιαφέρον σκηνοθετικό σχεδίασμα του Γ. Τσορτέκη όμως ήταν, σε στιγμές, άρρυθμο, ενώ φάνηκε επίσης διστακτικό, καθώς δεν προχώρησε περαιτέρω σε σημειολογικές αναφορές σε σχέση με το σήμερα. Θα ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρον εάν ο σκηνοθέτης αποφάσιζε να επιστρέψει στο μέλλον στο κείμενο με πιο τολμηρή διάθεση.
Photo Credit: Patroklos Skafidas
Διαβάστε επίσης:
Δεσποινίς Τζούλια, του Αύγουστου Στρίντμπεργκ σε σκηνοθεσία Γιάννη Τσορτέκη στο θέατρο Χώρος