Μια ετερόκλητη ομάδα ανθρώπων περιφέρονται από χωριό σε χωριό σε μια Ελλάδα που μοιάζει εκτός χρόνου, σέρνοντας μαζί τους μια μαρμαρένια κάσα που κανείς δεν ξέρει τι έχει μέσα. Φτάνοντας σε κάθε χωριό στήνουν τις σκηνές τους και προσφέρουν από μαντείες και μουσικές μέχρι εξωτικούς χορούς και θεραπεία ασθενειών. Η περιπλάνηση θα τους φέρει σε έναν παράξενο τόπο δίχως νεκροταφείο, που διαφεντεύει ένα παιδί, ένας σκληρός δικτάτορας που μοιάζει δεκατριών χρονών. Τα γεγονότα θα έρθουν να δώσουν τη λύση σε ένα δράμα που είχε ξεκινήσει στο ίδιο μέρος έναν αιώνα πριν. Ο Γιώργος Χωματηνός με το τελευταίο του βιβλίου μοιάζει να συνομιλεί με την ελληνική γραμματεία σε όλο της το εύρος, από τον Όμηρο και τις αρχαίες τραγωδίες μέχρι τις Γραφές και το δημοτικό τραγούδι, φτάνοντας στο σήμερα. Η γλώσσα διανθίζεται με λέξεις και φράσεις-πλουμίδια και το πεζό του γίνεται συχνά και ανεπαίσθητα τραγουδιστό. Είδη που αναπτύχθηκαν ξεχωριστά εδώ συμπλέκονται, όπως η παραλογή και ο λαογραφικός τρόμος με τον μαγικό ρεαλισμό και το νοτιοαμερικανικό γοτθικό. Ο συγγραφέας μας μιλάει για το παρελθόν και τον ρόλο του στο παρόν, το αρχέτυπο και τον καθημερινό άνθρωπο που συχνά συνυπάρχουν, καθώς και το άνοιγμα προς το άγνωστο που είναι από τη φύση του ο έρωτας.
***
-Η διάρθρωση του βιβλίου σας είναι σαν αρχαίας τραγωδίας, με στάσιμα και επεισόδια, ενώ και ο τίτλος σύμφωνα με την επεξήγηση σημαίνει «προσωπεία». Για ποιο λόγο χρησιμοποιήσατε αυτή τη φόρμα;
Η τραγωδιακή δομή του έργου αποτελεί μορφή ιστορικής και υπαρξιακής συνείδησης· ανάμνηση ενός κόσμου όπου η κοινότητα μπορούσε ακόμη να μετασχηματίζει το τραύμα σε συλλογική εμπειρία και τελικά σε κάθαρση. Καθώς η τραγωδία προϋποθέτει ότι το παρόν είναι ήδη αιχμάλωτο του παρελθόντος, θεώρησα ότι μπορεί να αποτυπώσει αυτήν την ιδιότυπη κατάσταση ιστορικής εκκρεμότητας που διέπει τη νεοελληνική συνθήκη, όπου το παρελθόν εξακολουθεί να καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το παρόν.
-Οι πρωταγωνιστές σας και μέλη του περιπλανώμενου μπουλουκιού έχουν ταυτόχρονα τα αρχετυπικά τους ονόματα (Μάντισσα, Σαλώμη κ.λπ.) αλλά και τα απλά καθημερινά τους. Γιατί κάνατε αυτή την επιλογή;
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Το αρχετυπικό όνομα λειτουργεί ως ένα είδος σκηνικού ονόματος ή προσωπείου. Μας λέει αμέσως κάτι για τη θέση που καταλαμβάνει αυτή η μορφή μέσα στον μύθο. Το καθημερινό όνομα τη γειώνει: της δίνει ηλικία και ταυτότητα. Με ενδιαφέρει αυτή η διαρκής ταλάντωση ανάμεσα στο μυθικό και στο ανθρώπινο. Άλλωστε, τα μέλη του μπουλουκιού είναι ταυτόχρονα πρόσωπα και ρόλοι. Εισέρχονται σ’ έναν κόσμο που μοιάζει να τους περιμένει να εκπληρώσουν έναν παλιό θρύλο, την ώρα που οι ίδιοι κουβαλούν τις δύσκολες ζωές τους. Έτσι, η Μάντισσα δεν παύει να είναι η Σμαρώ, ένα ορφανό κορίτσι δώδεκα χρόνων· η Σαλώμη δεν είναι μόνο η μυθοποιημένη μορφή που υποδηλώνει το όνομά της, αλλά και μια γυναίκα με σώμα, επιθυμίες κι ένα παρελθόν που την έχει σημαδέψει.
Θέλησα να καταδείξω πώς το σύμβολο κατοικεί μέσα στον άνθρωπο, και πώς ένας καθημερινός άνθρωπος μπορεί, χωρίς να το επιλέξει, να μετατραπεί σε μυθική μορφή.
-Παρότι το βιβλίο σας χωρίζεται σε κεφάλαια-επεισόδια με τίτλο τον κάθε ήρωα, η αφήγηση είναι σταθερά τριτοπρόσωπη. Πώς το αποφασίσατε;
Οι ήρωες είναι οι πρωταγωνιστές, αλλά δεν είναι οι αποκλειστικοί φορείς της αλήθειας του κόσμου στον οποίο κινούνται. Γι’ αυτό με ενδιέφερε μια αφήγηση που να διατηρεί μια ορισμένη απόσταση από αυτούς. Η επιλογή του τρίτου προσώπου επιτρέπει στους ήρωες να παραμένουν ταυτόχρονα άνθρωποι με μια συγκεκριμένη ζωή, ενώ παράλληλα αποκτούν τη διάσταση μορφών ενός ευρύτερου μύθου. Επιπλέον, η τριτοπρόσωπη αφήγηση επιτρέπει τη μετακίνηση από το ατομικό στο συλλογικό: να βρίσκεσαι κοντά σ’ έναν άνθρωπο, στο σώμα του, στη σκέψη του, στη μοίρα του, και αμέσως μετά να απομακρύνεσαι και να βλέπεις τον ίδιο άνθρωπο μέσα στο τοπίο, την κοινότητα και την ιστορία.
-Η γλώσσα του βιβλίου αρδεύεται από την ελληνική γραμματεία διαχρονικά, μεταξύ άλλων τη γλώσσα του Ομήρου, των δημοτικών τραγουδιών, τοπικά ιδιώματα. Ωστόσο, η ιστορία φέρνει στον νου και το Καθώς ψυχορραγώ του Γουίλιαμ Φώκνερ, με το φέρετρο που σέρνεται από μια βοϊδάμαξα, και βέβαια το Πέδρο Πάραμο του Χουάν Ρούλφο με το χωριό και τους απόκοσμους κατοίκους του. Βρίσκονται τα συγκεκριμένα βιβλία, και γενικότερα η ξένη λογοτεχνία, στις επιρροές σας;
Υπάρχει πράγματι μια συγγένεια σε ορισμένες εικόνες και, κυρίως, στον τρόπο με τον οποίο ένας τόπος μπορεί να αποκτήσει μυθικές διαστάσεις και να γίνει ένας ολόκληρος κόσμος. Στον Φώκνερ, όπως σωστά επισημαίνετε, η μεταφορά του φέρετρου γίνεται μια οδυνηρή και παράδοξη διαδρομή, που φέρνει στην επιφάνεια τις μνήμες, τις σχέσεις και τις εντάσεις μιας οικογένειας. Στον Ρούλφο υπάρχει η συνύπαρξη του πραγματικού και του φανταστικού, η διαρκής παρουσία των νεκρών μέσα στον κόσμο των ζωντανών και ο τρόπος με τον οποίο ένας μικρός τόπος μπορεί να λειτουργήσει ως συμπύκνωση μιας ευρύτερης ιστορικής και συλλογικής μοίρας.
Δεν θα έλεγα ότι πρόκειται για συνειδητές αναφορές ή πρότυπα που επιχείρησα να ακολουθήσω. Περισσότερο αισθάνομαι ότι το βιβλίο συνομιλεί μαζί τους μέσα από μια ευρύτερη λογοτεχνική μνήμη που δεν περιορίζεται στα εθνικά σύνορα. Με αυτή την έννοια, η ξένη λογοτεχνία συνομιλεί με την ελληνική γραμματεία και συνδιαμορφώνει τον λογοτεχνικό ορίζοντα του βιβλίου.
-Η αθηναϊκή συνοικία της Κυψέλης στο τώρα εμφανίζεται μέσα από ρωγμές στο βιβλίο σας, το οποίο κατά τα λοιπά εκτυλίσσεται και παραπέμπει εξ ολοκλήρου στο παρελθόν. Τι θέλατε να πετύχετε με αυτό;
Ο τόπος του μυθιστορήματος είναι εξαρχής ένας τόπος αχαρτογράφητος, φαινομενικά έξω από έναν σαφή ιστορικό χρόνο. Δεν ήθελα, ωστόσο, ο μύθος να λειτουργεί ως φυγή από την πραγματικότητα. Αντίθετα, με ενδιέφερε να δημιουργήσω την αίσθηση ότι αυτός ο κόσμος δεν βρίσκεται κάπου μακριά, αλλά δίπλα μας. Ότι οι φόβοι, οι εκκρεμότητες και οι ματαιώσεις των ηρώων εξακολουθούν να υφίστανται.
Η Κυψέλη εμφανίζεται στο βιβλίο ως ένας τέτοιος τόπος συνάντησης του παρελθόντος με το παρόν. Είναι μια γειτονιά που αλλάζει διαρκώς, όπου διαφορετικές μνήμες και ζωές συνυπάρχουν και το παλιό δεν εξαφανίζεται εντελώς, αλλά παραμένει μέσα στο καινούργιο. Γι’ αυτό και αποτέλεσε τον φυσικό τόπο για να συναντηθεί ο μυθικός μικρόκοσμος των Βρίκελων με τη σύγχρονη ελληνική εμπειρία.
Υπάρχει, λοιπόν, μια κίνηση μέσα στο βιβλίο από τον μύθο προς την πραγματικότητα, αλλά και μια αντίστροφη πορεία: από την πραγματικότητα ξανά προς τον μύθο. Γιατί και η ίδια η πραγματικότητα της Αθήνας, αν την κοιτάξει κανείς από μια ορισμένη απόσταση, έχει κάτι μυθικό, παράδοξο και ενίοτε γκροτέσκο.
-Για τους ήρωές σας το παρελθόν συνιστά ασήκωτο βάρος, μεταφορικά και κυριολεκτικά, το οποίο κάποιους τους καταδικάζει, ενώ άλλοι καταφέρνουν να το υπερβούν, και ακόμα και να το χρησιμοποιήσουν σαν γόνιμο έδαφος για να βλαστήσει νέα ζωή. Τι είναι αυτό που θα σταθεί καθοριστικό για τη μία ή την άλλη περίπτωση;
Νομίζω ότι δεν μπορεί κανείς να απαλλαγεί οριστικά από το παρελθόν. Το ερώτημα είναι τι σχέση θα αποκτήσει μαζί του. Αν το παρελθόν παραμένει κάτι αμετακίνητο, σαν πεπρωμένο, που καθορίζει το παρόν και περιορίζει τις δυνατότητές μας, τότε γίνεται βάρος που μας καθηλώνει. Αν, όμως, μπορέσουμε να το δεχτούμε ως μέρος αυτού που είμαστε δίχως να το θεωρούμε και καθοριστικό γι’ αυτό που θα γίνουμε, μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για κάτι καινούργιο.
Η όποια δυνατότητα ελευθερίας των ηρώων έγκειται στο να αποφασίσουν τι θα κάνουν με αυτό που κληρονόμησαν.
-Στο τέλος οι ερωτευμένοι είναι αυτοί που θα προχωρήσουν. Πιστεύετε ότι ο έρωτας είναι αυτός που τελικά σώζει;
Ο έρωτας είναι από τη φύση του ένα άνοιγμα προς το άγνωστο. Ερωτεύεσαι κάποιον και, μαζί του, αποδέχεσαι την πιθανότητα ενός μέλλοντος που δεν γνωρίζεις. Δεν ξέρω αν σώζει. Δίνει, όμως, τη δυνατότητα να διασχίσεις ένα όριο· να φανταστείς έναν κόσμο διαφορετικό από αυτόν που σου παραδόθηκε.
Διαβάστε επίσης:
Γιώργος Χωματηνός – Βρίκελοι: Το νέο του βιβλίο γεμάτο μυστήριο