Πραγματοποιήθηκε στις 22 Οκτωβρίου η πρεμιέρα στο Θέατρο Κνωσός για τον «Εχθρό του Λαού» του Χένρικ Ίψεν, σε σκηνοθεσία Τόμας Όστερμάιερ — ένα σπουδαίο θεατρικό γεγονός, αποτέλεσμα της διεθνούς συνεργασίας του Θεάτρου του Νέου Κόσμου με τη Schaubühne του Βερολίνου.
Η αλήθεια απέναντι στα συμφέροντα
Με αφορμή την πρώτη παρουσίαση στην Ελλάδα της εκδοχής του έργου «Εχθρός του λαού», σε διασκευή και σκηνοθεσία του Τόμας Όστερμάιερ, στο Θέατρο Κνωσός, ο σπουδαίος Γερμανός σκηνοθέτης μίλησε σε μία αποκαλυπτική συνέντευξη Τύπου για την πολιτική διάσταση του θεάτρου, την αλήθεια, την άνοδο της ακροδεξιάς και τις ευθύνες της σύγχρονης αριστεράς. Ο καλλιτεχνικός διευθυντής της Schaubühne του Βερολίνου, ένας από τους σημαντικότερους Ευρωπαίους δημιουργούς, παρουσίασε την ανατρεπτική του εκδοχή στο αριστούργημα του Χένρικ Ίψεν, που, όπως τόνισε, παραμένει συγκλονιστικά επίκαιρο παρότι γράφτηκε πριν από 140 χρόνια.
Στο έργο, ο γιατρός Τόμας Στόκμαν ανακαλύπτει ότι τα ιαματικά λουτρά της πόλης του είναι μολυσμένα και, επιμένοντας να πει την αλήθεια, μετατρέπεται από ήρωα σε «εχθρό του λαού». Για τον Όστερμάιερ, αυτή η ιστορία συνοψίζει τη διαχρονική σύγκρουση ανάμεσα στην επιστημονική αλήθεια και τα οικονομικά συμφέροντα. «Η μεγαλύτερη αντίθεση της εποχής μας», όπως είπε, «είναι εκείνη ανάμεσα στα οικονομικά και στα οικολογικά συμφέροντα. Βιώνουμε μια σύγκρουση που απειλεί την ίδια την έννοια της αλήθειας».
Ο σκηνοθέτης προσεγγίζει το έργο όχι ως δράμα ενός ήρωα, αλλά ως πορτρέτο ενός ανθρώπου που ριζοσπαστικοποιείται από τις ίδιες τις συνθήκες. Ο Στόκμαν, εξηγεί, δεν γνωρίζει ότι θα αφανιστεί κοινωνικά· απλώς υπερασπίζεται αυτό που πιστεύει δίκαιο. Η κατάρρευση της κοινότητας γύρω του, η παραποίηση της αλήθειας και η εξουσία των οικονομικών συμφερόντων αποτυπώνουν, κατά τον Όστερμάιερ, τη σημερινή κοινωνική πραγματικότητα.
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Η διασκευή του Γερμανού σκηνοθέτη είναι ριζικά σύγχρονη. Έχουν αφαιρεθεί σκηνές με εθνικιστικά στοιχεία, ενώ οι γυναικείοι ρόλοι έχουν αναμορφωθεί ώστε να αποκτήσουν περισσότερη δύναμη και πολυπλοκότητα. Το τέλος μένει ανοιχτό, καθώς ο ήρωας απευθύνεται στο κοινό ζητώντας να πάρει θέση. «Περίπου το 60% των θεατών σηκώνουν το χέρι τους υπέρ του», ανέφερε ο σκηνοθέτης. «Έχει ενδιαφέρον να βλέπεις πώς το κοινό εμπλέκεται ενεργά στη σύγκρουση ανάμεσα στην αλήθεια και την κοινωνική πίεση».
Για τον Όστερμάιερ, οι διασκευές είναι θεμελιώδες μέρος της θεατρικής παράδοσης: «Το θέατρο επιβιώνει γιατί αλλάζει. Μόνο η αστική κοινωνία πιστεύει ότι πρέπει να προστατεύουμε τα κλασικά έργα ως κάτι ιερό. Όπως λένε οι Έλληνες: τα πάντα ρει». Ο ίδιος υπογραμμίζει ότι το μόνο πράγμα που ισχύει στο θέατρο είναι η ελευθερία της τέχνης.
Η πολιτική διάσταση της δουλειάς του παραμένει κεντρική. Ο Όστερμάιερ αναφέρθηκε στην ανησυχητική άνοδο της ακροδεξιάς στη Γερμανία και τον «πολιτισμικό πόλεμο» που εξαπολύεται εις βάρος της προόδου. «Βλέπουμε επιστροφή σε παλιές ιδέες για το έθνος, τη θρησκεία και την οικογένεια. Ο δημόσιος λόγος γίνεται όλο και πιο αντιδραστικός. Ζούμε μια εποχή μίσους προς τους φτωχούς», είπε χαρακτηριστικά. Θύμισε μάλιστα ότι το θέατρό του έχει δεχθεί επιθέσεις και απειλές θανάτου εξαιτίας ριζοσπαστικών παραστάσεων. «Το πιο επικίνδυνο δεν είναι οι επιθέσεις, αλλά η μετατόπιση του διαλόγου προς τον φανατισμό».
Ο σκηνοθέτης δεν δίστασε να εκφράσει την ντροπή του για την ιστορία της χώρας του, τόσο για τα εγκλήματα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου όσο και για τη στάση της Γερμανίας απέναντι στην Ελλάδα κατά την οικονομική κρίση. «Δεν έρχομαι εδώ ως Γερμανός, αλλά ως διεθνιστής», δήλωσε. «Δεν πιστεύω στα έθνη· πιστεύω ότι μια μέρα θα απαλλαγούμε από αυτά».
Παράλληλα, άσκησε κριτική στην ευρωπαϊκή αριστερά, η οποία –όπως είπε– «ξέχασε να υπερασπίζεται τους φτωχούς και τους ευάλωτους». Η αποξένωση αυτή, τόνισε, οδήγησε πολλούς πολίτες στα άκρα. «Όταν η αριστερά περιορίζεται στο lifestyle, στη γιόγκα και στο ποδήλατο, τότε προδίδει τον σκοπό της».
Για τον Όστερμάιερ, το θέατρο μπορεί να αφυπνίσει συνειδήσεις, αλλά οι πραγματικές μάχες δίνονται έξω, στους δρόμους και στην πολιτική πράξη. Ωστόσο, μέσα από παραστάσεις όπως ο Εχθρός του λαού, επιχειρεί να υπενθυμίσει ότι η αλήθεια έχει κόστος, αλλά και δύναμη. «Είναι συγκλονιστικό», κατέληξε, «ότι ένα έργο γραμμένο πριν από εκατόν σαράντα χρόνια εξακολουθεί να μιλά για τον κόσμο μας με τέτοια ακρίβεια. Αυτό σημαίνει ότι η κοινωνία δεν έχει αλλάξει όσο νομίζουμε».
Κεντρική εικόνα θέματος: Από την πρεμιέρα της παράστασης © Patroklos Skafidas
Διαβάστε επίσης:
Ιάσων Άλυ: Ο «Εχθρός του Λαού» δείχνει πως το κοινό καλό μπορεί να γίνει πρόσχημα για κάθε συμβιβασμό
Εχθρός του λαού, του Χένρικ Ίψεν από τον Τόμας Όστερμάιερ στο Θέατρο Κνωσός
Θέατρο του Νέου Κόσμου: Οι Παραστάσεις για τη σεζόν 2024 – 2025