125 φωτιστικοί στύλοι, θερμό χαμηλό φως και διακριτικός φωτισμός αρχαιολογικών καταλοίπων αλλάζουν την εμπειρία ενός από τους πιο εμβληματικούς περιπάτους της Αθήνας.
Η Αθήνα έχει δύο δρόμους που δίνουν ιδιαίτερο βάρος στη λέξη «Αθηναίος»: τη Διονυσίου Αρεοπαγίτου και την Αποστόλου Παύλου. Σε περίπου ενάμιση χιλιόμετρο, η ιστορία της πόλης ξεδιπλώνεται σχεδόν σε κάθε βήμα, από την αρχαιότητα και τη ρωμαιοκρατία έως το Βυζάντιο, την οθωμανική περίοδο και τη νεότερη πορεία της ως πρωτεύουσας.
Κι όμως, όσο καλά κι αν γνωρίζουμε έναν δρόμο που έχουμε διασχίσει δεκάδες ή εκατοντάδες φορές, κάποια στιγμή αποκτούμε την αίσθηση ότι δεν έχει πια κάτι καινούργιο να μας αποκαλύψει. Ίσως, όμως, να αρκεί μια αλλαγή στο φως για να τον κοιτάξουμε ξανά.
Και δεν πρόκειται μόνο για το αυτονόητο: ότι βλέπουμε καλύτερα τη νύχτα. Το ενδιαφέρον βρίσκεται σε όσα αρχίζουμε να παρατηρούμε διαφορετικά. Εδώ, το φως λειτουργεί περισσότερο ως συνοδός του περιπατητή παρά ως πρωταγωνιστής. Η Ακρόπολη και τα μνημεία παραμένουν στο προσκήνιο, ενώ οι φωτιστικοί στύλοι είναι, κατά το δυνατόν, αθέατοι. Αντιλαμβάνεσαι την παρουσία του φωτός περισσότερο από την ίδια την πηγή του.
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Αυτό είναι το νέο στοιχείο που προστέθηκε από το βράδυ της Δευτέρας 5 Οκτωβρίου σε έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους περιπάτους της Αθήνας. Ο νέος φωτισμός, σε σχεδιασμό της Ελευθερίας Ντεκώ και με την υποστήριξη του Ιδρύματος Ωνάση, επιχειρεί να βελτιώσει τη νυχτερινή εμπειρία χωρίς να επιβληθεί στο ιστορικό περιβάλλον.
Άλλωστε, όπως σημείωσε η Ελευθερία Ντεκώ, πρόκειται για έναν τόπο που «ακολουθεί μια πορεία 2.500 ετών», όπου «η αρχαία πόλη και η σημερινή περπατούν για λίγο ακόμα μαζί».
Η επιλογή αυτή αποτυπώνεται ήδη από την πρώτη ματιά. Οι φωτιστικοί στύλοι βρίσκονται στην πλευρά των κτιρίων, αφήνοντας ανοιχτό το βλέμμα προς την Ακρόπολη και τα μνημεία. Το φως είναι θερμό και χαμηλό, αρκετό για να κινείται ο περιπατητής, χωρίς να μετατρέπει το ιστορικό τοπίο σε σκηνικό.
Πίσω από αυτή τη διακριτική εικόνα υπάρχει μια σειρά συγκεκριμένων τεχνικών επιλογών. Συνολικά τοποθετήθηκαν 125 φωτιστικοί στύλοι ύψους πέντε μέτρων. Οι 106 βρίσκονται στις υφιστάμενες θέσεις, ενώ μόλις 19 αποτελούν νέες προσθήκες. Το αμμοχρώμα τους επιλέχθηκε ώστε να συνομιλεί με τα υλικά και τις αποχρώσεις του ιστορικού περιβάλλοντος.
Τα φωτιστικά χρησιμοποιούν τεχνολογία LED, με δυνατότητα ρύθμισης της έντασης και απομακρυσμένου ελέγχου. Ειδικοί φακοί και εξαρτήματα περιορίζουν τη θάμβωση και τη φωτορύπανση. Ο χαμηλός φωτισμός επεκτείνεται στα πλευρικά μονοπάτια της Διονυσίου Αρεοπαγίτου, στην οδό Θεωρίας και σε επιλεγμένα σημεία της φύτευσης. Ο σχεδιασμός λαμβάνει υπόψη ακόμη και τα σημεία όπου κουρνιάζουν τα πουλιά, ώστε ο φωτισμός να μην διαταράσσει τον ύπνο τους.
Μια ακόμη αλλαγή αφορά τα αρχαιολογικά κατάλοιπα. Για πρώτη φορά φωτίζονται διακριτικά σημεία που μέχρι σήμερα παρέμεναν εκτός της νυχτερινής εμπειρίας, όπως η ρωμαϊκή δεξαμενή κοντά στην είσοδο του Ηρωδείου.
Η λογική της ελάχιστης παρέμβασης βρίσκεται στον πυρήνα του σχεδιασμού της Ελευθερίας Ντεκώ. Η ίδια περιέγραψε το σημείο ως έναν τόπο που έχει συγκινήσει ποιητές και περιπατητές χάρη στη μοναδική θέα προς την Ακρόπολη. Στόχος, όπως εξήγησε, ήταν να φωτιστεί ο βηματισμός χωρίς να προστεθούν περιττά στοιχεία και χωρίς το τεχνητό φως να ανταγωνιστεί το μνημείο.
Οι ομιλίες στην τελετή του νέου φωτισμού
«Ο νέος φωτισμός της Διονυσίου Αρεοπαγίτου και της Αποστόλου Παύλου αφορά έναν από τους σημαντικότερους δημόσιους χώρους της Αθήνας, έναν τόπο όπου η ιστορία αποτελεί μέρος της καθημερινής ζωής της πόλης. Για το Ίδρυμα Ωνάση, η ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς συνδέεται με την πρόσβαση, με τη δυνατότητα όλων να βιώνουν και να απολαμβάνουν αυτόν τον κοινό χώρο», τόνισε ο πρόεδρος του Ιδρύματος Ωνάση, Αντώνης Σ. Παπαδημητρίου, ανοίγοντας την τελετή που πραγματοποιήθηκε στην κλίμακα προς το Ηρώδειο.
Στην εκδήλωση παρευρέθηκαν εκπρόσωποι της πολιτικής και θεσμικής ζωής, ενώ χαιρετισμούς απηύθυναν η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, ο δήμαρχος Αθηναίων Χάρης Δούκας και η Ελευθερία Ντεκώ.
«Είναι ένας από τους ωραιότερους περιπάτους της πόλης μας, ίσως και ο ωραιότερος. Στόχος είναι η ανάδειξη του ιστορικού τοπίου και η βελτίωση της καθημερινής εμπειρίας των ανθρώπων που απολαμβάνουν αυτή τη μοναδική διαδρομή. Στους πρόποδες της Ακρόπολης η ιστορία παραμένει ζωντανή», πρόσθεσε.
Ο κ. Παπαδημητρίου υπογράμμισε ακόμη ότι η Ακρόπολη είναι ένα από τα «πιο δημοκρατικά μνημεία» της πόλης, καθώς είναι ορατή από σχεδόν κάθε σημείο της Αθήνας, «από την Κυψέλη, τις Αχαρνές και τον Πειραιά μέχρι το Περιστέρι και την Καισαριανή».
Όπως σημείωσε, για το Ίδρυμα Ωνάση ο πολιτισμός είναι ζήτημα δημοκρατίας και η πρόσβαση στην πολιτιστική κληρονομιά δικαίωμα όλων, χωρίς αποκλεισμούς. «Για εμάς, μέτρο όλων των πραγμάτων είναι ο άνθρωπος», ανέφερε, τονίζοντας παράλληλα τη σημασία της σταθερής συνεργασίας με το υπουργείο Πολιτισμού και τον Δήμο Αθηναίων. Απευθυνόμενος στη Λίνα Μενδώνη, της υπενθύμισε, τέλος, ότι «έχουμε να φωτίσουμε τον ναό του Ολυμπίου Διός, όταν ολοκληρωθούν οι αρχαιολογικές εργασίες».
Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη χαρακτήρισε τον Μεγάλο Περίπατο «μία από τις πιο προσφιλείς αστικές διαδρομές της πρωτεύουσας», που με τον νέο φωτισμό αποκτά νέο χαρακτήρα. Όπως σημείωσε, δεν πρόκειται μόνο για μια αλληλουχία μνημείων, αλλά για ένα πολιτισμικό και κοινωνικό περιβάλλον, ένα πανόραμα της πορείας της Αθήνας μέσα στους αιώνες.
Η ίδια έκανε μια σύντομη αναδρομή στην εικόνα της περιοχής πριν από την πεζοδρόμηση, θυμίζοντας τα μπλε αστικά λεωφορεία που είχαν αφετηρία στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου. «Το μυαλό του ανθρώπου ξεχνά το κακό και το άσχημο και μένει πάντα στο όμορφο και το καλό», ανέφερε.
Ολοκληρώνοντας την ομιλία της, αναφέρθηκε στον Γάλλο συγγραφέα και υπουργό Πολιτισμού Αντρέ Μαλρό (André Malraux), ο οποίος επισκέφθηκε την Αθήνα στις 28 Μαΐου 1959, με αφορμή τα εγκαίνια του πρώτου θεάματος «Ήχου και Φωτός» στην Πνύκα και την Ακρόπολη. Παραπέμποντας στα λόγια του Μαλρό εκείνης της εποχής, ανέφερε:
«Ο πρώτος παγκόσμιος πολιτισμός άρχισε. Μέσω αυτού του πολιτισμού και προς δόξαν του φωταγωγείται η Ακρόπολη, η οποία καλείται να απαντήσει σε ερωτήματα που κανένας άλλος πολιτισμός δεν έθεσε. Η Ακρόπολη είναι ο μοναδικός τόπος του κόσμου που κατοικείται ταυτόχρονα από το πνεύμα και από το θάρρος…»
Ο δήμαρχος Αθηναίων Χάρης Δούκας έδωσε τη δική του διάσταση στη νέα παρέμβαση, λέγοντας: «Υπάρχουν πόλεις που φωτίζονται και πόλεις που φωτίζουν. Η Αθήνα ανήκει στη δεύτερη κατηγορία». Για τον ίδιο, η περιοχή γύρω από την Ακρόπολη είναι ένας τόπος όπου ο Αθηναίος και ο επισκέπτης περπατούν δίπλα στην Ιστορία. Ένας τέτοιος χώρος, τόνισε, χρειάζεται «όχι φως που επιβάλλεται, αλλά φως που αναδεικνύει. Που συνομιλεί με τον χώρο και, κυρίως, τον σέβεται».
Ο κ. Δούκας τόνισε ακόμη πως ο Δήμος Αθηναίων καλωσορίζει το έργο και αναλαμβάνει να το φροντίζει με ευθύνη, επειδή «για εμάς ένα έργο δεν ολοκληρώνεται τη στιγμή που παραδίδεται. Η αξία του κρίνεται στον χρόνο: από το πώς το συντηρούμε, πώς το προστατεύουμε και πώς το εντάσσουμε στην καθημερινή ζωή της πόλης».
Ένας κύκλος παρεμβάσεων γύρω από την Ακρόπολη
Ο νέος φωτισμός εντάσσεται σε έναν ευρύτερο κύκλο παρεμβάσεων στην περιοχή της Ακρόπολης, που έχει υλοποιηθεί με τη στήριξη του Ιδρύματος Ωνάση, σε συνεργασία με το υπουργείο Πολιτισμού, τον Δήμο Αθηναίων και τους αρμόδιους θεσμικούς φορείς.
Η συνεργασία με την Ελευθερία Ντεκώ είχε προηγηθεί το 2020 με τον ανανεωμένο φωτισμό του Ιερού Βράχου και των μνημείων του. Ακολούθησε ο φωτισμός του γλυπτού του Κ. Π. Καβάφη στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου, έργο του γλύπτη Πραξιτέλη Τζανουλίνου.
Στον ίδιο κύκλο περιλαμβάνονται η εγκατάσταση του σύγχρονου ανελκυστήρα πλαγιάς και η αναβάθμιση των διαδρομών για άτομα με κινητικές δυσκολίες το 2020, η δημιουργία απτικής διαδρομής και ειδικών μέσων ξενάγησης για άτομα με οπτική αναπηρία το 2022, καθώς και η περισχοίνιση του αρχαιολογικού χώρου την περίοδο 2022-2023, με νέα καθιστικά, κάδους απορριμμάτων και βάσεις φωτιστικών.
Ακολούθησαν, το 2023, η υποστήριξη του έργου διευθέτησης των ομβρίων υδάτων της Ακρόπολης και της Βόρειας Κλιτύος και, την περίοδο 2023-2024, η αναβάθμιση της ενεργητικής και παθητικής ασφάλειας.
Με την παρέμβαση στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου και την Αποστόλου Παύλου, η μέριμνα επεκτείνεται πλέον από τον ίδιο τον Ιερό Βράχο στον ιστορικό περίπατο που τον περιβάλλει. Από την προστασία των μνημείων και τις υποδομές έως την προσβασιμότητα και την καθημερινή εμπειρία στον δημόσιο χώρο, οι παρεμβάσεις συγκροτούν μια αντίληψη για την πολιτιστική κληρονομιά που δεν περιορίζεται στη διατήρησή της, αλλά επιδιώκει να παραμένει ζωντανή, ορατή και σε διαρκή σχέση με την πόλη και τους ανθρώπους της.