Αν το φάντασμα του κομμουνισμού είναι αυτό που πλανιέται πάνω από την Ευρώπη, τότε ίσως να συνομιλεί και με εκείνο του Ρεμπώ.
Μια φωνή, σαν από εκφωνητή ειδήσεων κάποιας περασμένης δεκαετίας, μας πληροφορεί για παράξενα ευρήματα στον τάφο του ποιητή: μυστηριώδη κουτιά που περιλαμβάνουν επίκαιρα από απροσδιόριστες εποχές, επιστολές που δεν στάλθηκαν ποτέ, αποκόμματα εφημερίδων που περιγράφουν γεγονότα που δεν συνέβησαν, μαζί με απροσδιόριστα τεχνολογικά αντικείμενα. Από αυτή την αμφίβολη ανακάλυψη εκκινεί το Uchronia των Φιλ Ιερόπουλου και Φοίβου Δούσου, ένα υβριδικό δοκιμιακό φιλμ που κινείται ανάμεσα στην τεκμηρίωση, τη μυθοπλασία και το όνειρο. Η ταινία δηλώνει εξαρχής την οφειλή της στο «Μια Εποχή στην Κόλαση» (1873) του Αρθούρου Ρεμπώ.
Η «επιστροφή» του ποιητή οφείλεται σε επείγοντα ζητήματα που έχει να επιλύσει, ζητήματα που σχετίζονται με αποτυχημένες επαναστάσεις. Το φάντασμα του Ρεμπώ περιπλανιέται μέσα σε ενάμιση αιώνα ιστορίας, συναντώντας πρόσωπα της αντικουλτούρας και των ριζοσπαστικών κινημάτων, από την Έμμα Γκόλντμαν μέχρι τη Μάρσα Π. Τζόνσον και τον Ντέιβιντ Βοϊναρόβιτς.
Σε πολλές γλώσσες και με σημαντικό αριθμό χαρακτήρων, το Uchronia συγκροτεί ένα πυκνό κινηματογραφικό κολάζ αντι-ιστορίας. Παράλληλα, είναι γεμάτο οπτικές αναφορές σε πρόσωπα, αισθητικές και στιγμές της ίδιας της ιστορίας του κινηματογράφου.
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Όπως υποδηλώνει και ο τίτλος της, το φιλμ καταπιάνεται με την έννοια της «ουχρονίας». Κι αν μιλάμε για ουχρονίες, τότε πρέπει να μιλήσουμε και για ουτοπίες. Κατά το φιλμ λοιπόν η ουτοπία, ως πολιτικοφιλοσοφικό εργαλείο, μοιάζει να έχει εξαντληθεί. Κάπως έτσι προκύπτει η αναγκαιότητα για την ουχρονία, που στρέφει το βλέμμα αλλού: όχι σε έναν ιδανικό τόπο που θα υπάρξει στο μέλλον, αλλά σε μια διαφορετική εκδοχή του παρελθόντος. Αν η ουτοπία τοποθετεί την ελπίδα στο μέλλον, η ουχρονία αναζητά μια φαντασιακή αλληλεγγύη μέσα στο παρελθόν. Σε ένα «κι αν όμως;». Σε μια αντι-ιστορία που διερευνά όχι μόνο τι συνέβη, αλλά τι θα μπορούσε να είχε συμβεί διαφορετικά. Κάπου εδώ το Uchronia συναντά και την παράδοση της εναλλακτικής ιστορίας, όπως την έχουμε γνωρίσει στα βιβλία του Φίλιπ Κ. Ντικ και του Φίλιπ Ροθ.
Στο Uchronia οι νεκροί επιστρέφουν όχι για να αναπαρασταθούν απλώς, αλλά για να τοποθετηθούν, να συναντηθούν και να συνομιλήσουν μεταξύ τους. Η ιστορία που γράφτηκε από τους νικητές συναντά εκείνη που έμεινε έξω από τα βιβλία και διεκδικεί τη θέση της σε αυτό το παράδοξο χρονικό πλαίσιο. Οι εμβληματικές μορφές της αντι-ιστορίας συναντιούνται μάλιστα σε ένα πολιτικό συνέδριο, τη 2η Ρεμπωική Διεθνή, έναν φανταστικό τόπο όπου οι αγώνες, οι αποτυχίες και οι ανεκπλήρωτες δυνατότητες διαφορετικών εποχών μπορούν να βρεθούν στο ίδιο τραπέζι.
Η επιστροφή στον 19ο αιώνα έχει εδώ ιδιαίτερη σημασία. Σε έναν αιώνα ελπίδας για το μέλλον, κοινωνικών ανατροπών και διαρκών επαναστάσεων, το Uchronia ψάχνει τις ρίζες μιας αισιοδοξίας που σήμερα μοιάζει σχεδόν αδιανόητη. Μπορεί κοιτάζοντας εκείνες τις αποτυχημένες επαναστάσεις να καταλάβουμε κάτι για το τι πήγε στραβά στον 20ό και τον 21ο αιώνα και πώς φτάσαμε στη σημερινή συνθήκη πολιτικής και κοινωνικής απελπισίας.
Κάτω από την camp και queer αισθητική της, η ταινία στρέφεται ευθέως εναντίον του παρόντος: της διαιώνισης της ανισότητας, των αποικιακών καταλοίπων, του φασισμού και της καταπίεσης των περιθωριοποιημένων ταυτοτήτων. Η ποπ κουλτούρα, επισημαίνει, ακόμη και όταν εμφανίζεται ως ανατρεπτική, μοιάζει να μας αφοπλίζει απέναντι στις νέες πολιτισμικές διενέξεις και στην επιστροφή του αυταρχισμού. Βρισκόμαστε έτσι αντιμέτωποι με μια νέα συνθήκη art και pink washing, όπου η προοδευτική αισθητική μπορεί να συνυπάρχει άνετα με την πολιτική αδράνεια.
Με συνέπεια το φιλμ παίρνει ξεκάθαρη θέση υπερ της Παλαιστίνης, καταγγέλοντας την αποσιώπηση της συνεχιζόμενης γενοκτονίας από τη Δύση. Η θέση αυτή δεν μοιάζει αποκομμένη από το υπόλοιπο σώμα του έργου του δημιουργικού διδύμου FYTA· παρά εντάσσεται στη συνολικότερη αντίληψη των δημιουργών για την πολιτική ευθύνη της τέχνης και την απόρριψη μιας δήθεν ουδέτερης καλλιτεχνικής στάσης απέναντι στη βία.
Η αναφορά στον Άλαν Τούρινγκ είναι εκτενής και εντάσσεται οργανικά σε αυτή τη διαδρομή ανάμεσα στις ιστορικές μορφές και τους σύγχρονους αγώνες. Η Μάρσα Π. Τζόνσον αποκτά χώρο και χρόνο στο φιλμ. Ενώ, πο διακριτικά, μια μπλούζα με το πρόσωπο του Ζακ Κωστόπουλου/ Zackie Oh, φορεμένη από έναν από τους παρευρισκόμενους στο συνέδριο, λειτουργεί σαν έναν μικρό αλλά χαρακτηριστικό στίγμα για τη συνέχεια των αγώνων.
Το Uchronia δεν είναι μια ταινία απαραίτητα εύκολη για τον θεατή. Είναι υπερβολική, πυκνή, ενίοτε αποσπασματική και συχνά αφοπλιστικά φιλόδοξη. Δεν πετυχαίνουν όλες οι ιδέες της με την ίδια ένταση και ο καταιγισμός των αναφορών μπορεί κάποιες στιγμές να αποπροσανατολίζει. Όμως αυτή ακριβώς η υπερβολή αποτελεί μέρος της γοητείας της — και ίσως και της πρόκλησής της: να την επισκεφθείς ξανά, να αναζητήσεις τις αναφορές της, να αναγνωρίσεις τα πρόσωπα και να ξεκλειδώσεις τα διαφορετικά επίπεδα του “αρχείου” της.
Ο μελαγχολικός Ρεμπώ, αιωρούμενος ανάμεσα σε πραγματικότητες και πιθανότητες, σε κάνει να ανακαλείς ματαιωμένες εξεγέρσεις, αλλά και τις αντιφάσεις που κρύβονται μέσα στις ίδιες τις μορφές της εξέγερσης. Γιατί ποιος είναι τελικά αυτός ο Ρεμπώ που επιστρέφει; Ο φλογερός ποιητής της νεότητας, ο άνθρωπος που έγραψε την εξέγερσή του σαν να ήταν μια νέα γλώσσα, ή ο μεταγενέστερος Ρεμπώ, που απομακρύνεται από την ποίηση και καταλήγει σε μια σκληρή, σχεδόν μηδενιστική πραγματικότητα, συνδεδεμένη και με τις σκοτεινές ιστορίες της αποικιοκρατίας και του δουλεμπορίου;
Το Uchronia είναι ένα έργο μοναδικής αισθητικής, και κυρίως αιχμηρότητας, καλόντας τους θεατές της να κοιτάξουν τον κόσμο χωρίς αυταπάτες, να αναμετρηθούν με τις αποτυχίες και τις ματαιώσεις του παρελθόντος και, αντί να παραδοθούν στην απαισιοδοξία του παρόντος, να οχυρωθούν με αισιοδοξία και να αφιερωθούν στην αλλαγή του.
Η ταινία, που έκανε την πρεμιέρα της στην 76η Berlinale, έρχεται να μας “στοιχειώσει” στο Τριανόν.
Διαβάστε επίσης:
Uchronia: Ο Φιλ Ιερόπουλος με νέα ταινία με το queer φάντασμα του Ρεμπώ στο Τριανόν