Υπάρχει μια στιγμή, μπαίνοντας στην έκθεση της Charlotte Nieuwenhuys στην γκαλερί The Paddocks του Βόλου, που καταλαβαίνεις ότι δεν σου ζητείται να δεις αλλά να πλησιάσεις. Τα έργα δεν επιβάλλονται: κάποια κρύβονται πίσω από υφάσματα, δίπλα σε άλλα έχουν αφεθεί μαργαριτάρια, σαν προσφορές. Η θέαση γίνεται χειρονομία τρυφερότητας και, ταυτόχρονα, τελετουργία.
Η Nieuwenhuys είναι εικαστικός και ποιήτρια. Σπούδασε στη Σκωτία, έχει εκδώσει δύο βιβλία —το ένα σε συνεργασία με άλλους καλλιτέχνες— και κινείται με άνεση ανάμεσα στη ζωγραφική, το σχέδιο, την ακουαρέλα και, τα τελευταία χρόνια, το ύφασμα. Στον Βόλο ήρθε μέσω του προγράμματος φιλοξενίας καλλιτεχνών του Paddocks, και η παραμονή της άφησε ίχνη σε όλη τη δουλειά: αν το έργο είχε γίνει αλλού, λέει η ίδια, θα ήταν άλλο έργο.
Αφετηρία της έκθεσης στάθηκαν τα μαρμάρινα τηνιακά υπέρθυρα, με τις παραστατικές τους λεπτομέρειες, και οι φεγγίτες της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής — εκείνα τα ανοίγματα που, πάνω από την πόρτα, ρυθμίζουν το πέρασμα του φωτός και του κατωφλιού. Πάνω σε αυτή τη δομή η καλλιτέχνιδα κέντησε, κυριολεκτικά και μεταφορικά, ιστορίες της οικογένειάς της: απώλειες, πρόωρους θανάτους, όσα δεν λέγονται στα τραπέζια. Αιγυπτιακά σύμβολα της μεταθανάτιας ζωής, ζώα που μοιάζουν να ανακυκλώνουν ψυχές, ένας φυσικός κόσμος α-χρονικός και ήρεμος συνθέτουν μια εικονογραφία που λειτουργεί αποτρεπτικά και φυλαχτικά — ένα καθάρισμα του σύμπαντος, όπως το ονομάζει.
Το υπέρθυρο δεν είναι εδώ απλώς αρχιτεκτονικό μοτίβο· είναι θεωρητικό εργαλείο. Το sublime, το υψηλό, κρύβει στην ετυμολογία του το λατινικό limen, το ανώφλι, το κατώφλι: υψηλό είναι ό,τι φτάνει ως το υπέρθυρο. Στη Nieuwenhuys αυτό το ύψιστο δεν έχει τίποτε από τη ρομαντική συντριβή — έρχεται από τα χαμηλά και τα οικεία, από τη φύση, από τη χειροτεχνία των καθημερινών ανθρώπων, από την υπομονή και τη συγκέντρωση που ιστορικά ασκήθηκαν σε γυναικεία χέρια. Ένα υψηλό ταπεινό, με γυναικεία αντοχή ραμμένη μέσα του.
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Ο Βόλος, τέλος, δεν είναι τυχαίο σκηνικό: η πόλη των παιδικών χρόνων του Giorgio de Chirico, το Πήλιο του Αχιλλέα και του Πατρόκλου, η φύση σε απόσταση αναπνοής, μια ευγένεια τόπου που η καλλιτέχνιδα αντιδιαστέλλει με την ένταση της Αθήνας. Μιλήσαμε για όλα αυτά αλλά και για τη λεπτότητα, που για εκείνη δεν είναι ύφος αλλά κατόρθωμα.
***
-Αγαπητή Charlotte, σύστησε τον εαυτό σου στο ελληνικό κοινό.
Είμαι εικαστικός με βάση τη ζωγραφική, αλλά με ενδιαφέρουν πολλά μέσα. Γράφω επίσης ποίηση. Σπούδασα στη Σκωτία, έχω εκδώσει ένα βιβλίο και ένα δεύτερο σε συνεργασία με άλλους καλλιτέχνες. Τον τελευταίο καιρό με απασχολεί έντονα το ύφασμα — κυρίως η δισδιάστατη φύση του, σε αντίστιξη με την τρισδιάστατη της γλυπτικής. Το υλικό και η χειροτεχνία μού ανοίγουν μια άλλη κατεύθυνση μέσα στη ζωγραφική. Στο επόμενο πρότζεκτ ελπίζω να ενώσω τα δύο.
-Το ύφασμα βρίσκεται αυτή τη στιγμή στο επίκεντρο της σύγχρονης τέχνης. Μας συνδέει με ένα παρελθόν που το αισθανόμαστε κοντινό, μέσα από την παράδοση, και τρέφεται από αυτήν. Επηρεάστηκες από τη βελγική παράδοση του κεντήματος;
Όχι τόσο από το Βέλγιο. Η αφορμή ήταν η Ελλάδα, όταν ήρθα εδώ πριν από οκτώ χρόνια — και η Δυτική Ασία, η Παλαιστίνη, η Κρήτη, το καινούργιο μουσείο κεντήματος εκεί. Η Ελλάδα δεν έχει μόνο ένα παρελθόν στο κέντημα· έχει και πολλαπλές επιρροές, βαλκανικές και ασιατικές. Κάτι πήρα βέβαια και από τη βελγική δαντέλα. Δεν με ενδιαφέρει, όμως, μόνο το αρχαίο ελληνικό παρελθόν, αλλά η χειροτεχνία των καθημερινών ανθρώπων: είναι τέχνη με τους δικούς της όρους. Ταπεινή ως μέσο και ως διαδικασία, αλλά η δουλειά μοιάζει με εκείνη της ζωγραφικής και είναι ακόμη πιο επίπονη. Η χειροτεχνία είναι εξίσου σημαντική τέχνη με τη ζωγραφική.
-Στη δουλειά σου το σχέδιο είναι καθαρό, και τα μοτίβα προβάλλονται προς τον δικό μας χώρο· η σχέση ανάμεσα στην εικόνα και τον θεατή είναι πολύ ισχυρή. Το επιδιώκεις;
Το σχέδιο είναι η βάση για όλα. Ο αυθορμητισμός δεν είναι το πεδίο μου. Είμαι πιο γραμμική, πιο «γραφιστική»: δουλεύω με σχέδιο, με ακουαρέλα, με αρχιτεκτονικά στοιχεία όπως τα υπέρθυρα.
-Μοιάζουν να εικονογραφούν μια ιστορία, μια αφήγηση και να την αγκαλιάζουν.
Ναι. Μιλούν για το παρελθόν, για προσωπικά πράγματα, για ιστορίες της οικογένειάς μου και, γενικότερα, για ιστορίες που δεν τις συζητάμε. Θέλω να δώσω φωνή σε όσα έμειναν ανείπωτα: μια ποιητική ομορφιά πάνω στην απώλεια και το τραύμα, όσα μπορούμε να διδαχθούμε και όσα μας άφησαν πίσω τους οι άνθρωποι που έφυγαν. Το να περνάς ώρες σκεπτόμενη αυτούς που έχασες είναι βαθιά καθαρτικό. Είναι βαρύ υλικό, αλλά με πλημμυρίζει χαρά όσο το δουλεύω. Τους δίνω φωνή.
-Ίσως λειτουργούν και ως αποτρεπτικά φυλαχτά, με μια ταλισμανική ιδιότητα. Βλέπω επίσης αιγυπτιακά στοιχεία στη δουλειά σου. Πες μας τι σημαίνουν.
Ναι, μοιάζει σαν να καθαρίζει το σύμπαν. Τα αιγυπτιακά σύμβολα σχετίζονται με τη μεταθανάτια ζωή· μου έκαναν καλό, όταν έχασα ένα πολύ αγαπημένο, νέο μέλος της οικογένειάς μου. Είναι όμορφες αφηγήσεις που συνοδεύουν την ψυχή, σαν προσφορές στους θεούς ώστε να την υποδεχτούν σε ένα άλλο είδος ζωής.
-Τα ζώα και ο φυσικός κόσμος είναι διαρκώς παρόντα — άχρονα, αλλά με σημάδια ενός χρόνου που κυλά αλλιώς από τον δικό μας ρυθμό: ήρεμα, γαλήνια.
Βγάζει νόημα, ναι. Όταν σκέφτομαι τόσους ανθρώπους που έφυγαν, νιώθω ότι η ζωή είναι κάτι μεγαλύτερο από αυτό που ζούμε εδώ, στη γη.
-Είναι ενδιαφέρον ότι μιλάς για απώλεια, αλλά αυτή περνά μέσα από τα ζώα, που έχουν την εξαιρετική ικανότητα να ανακυκλώνουν τις ψυχές των ανθρώπων· η απώλεια γιατρεύεται μέσα από αυτά. Πολύ όμορφο και το στήσιμο της έκθεσης: πράγματα κρυμμένα πίσω από υφάσματα, μαργαριτάρια αφημένα δίπλα στα έργα, μια πολύ ήπια θέαση. Με κάνει να σκέφτομαι το εικονογραφικό, σουρεαλιστικό έργο της Leonora Carrington: η αφήγηση δεν είναι προφανής, ο καθένας κάνει τη δική του ανάγνωση. Οι εμπειρίες σου γίνονται οικουμενικές.
Αλήθεια. Δεν πρόκειται για εξήγηση των ιστοριών. Κάθε θεατής μπαίνει με τη δική του φαντασία, τους δικούς του φόβους και τις δικές του ελπίδες· και αγκαλιάζονται μεταξύ τους.
-Πώς αποφάσισες να εκθέσεις στον Βόλο;
Ήξερα τον Βόλο από παλιά· έμαθα για τη νέα γκαλερί και έκανα αίτηση για τη residency στο Paddocks. Αν ήταν αλλού, ίσως το αποτέλεσμα να ήταν διαφορετικό. Εδώ όμως η φύση είναι τόσο κοντά, ο τόπος είναι ευγενικός, καθόλου επιθετικός, ηρεμιστικός, εσωστρεφής — άλλο πράγμα από την ένταση και το χάος της Αθήνας. Μου ταίριαξε. Και συνδέθηκα.
-Και βέβαια, ο Βόλος των παιδικών χρόνων του Giorgio de Chirico.
Φυσικά! Και η μυθολογία, και το αγαπημένο μου βιβλίο για τον Αχιλλέα της Miller, τον γιο του Πηλέα με τον Πάτροκλο στο Πήλιο. Και τα υπέρθυρα, οι φεγγίτες της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής που φέρνουν το φως. Η ίδια η βάση του πρότζεκτ ήταν τα μαρμάρινα τηνιακά υπέρθυρα με τις παραστατικές τους λεπτομέρειες: από εκεί ξεκίνησα, για να συνδέσω τις ιστορίες της οικογένειάς μου με τα υπέρθυρα.
-Άρα κουβαλάς το σπίτι μαζί σου. Μια υπερβατική σύλληψη του υπέρθυρου — που παραπέμπει στην ιδέα του υψηλού, στο sub limen, αλλά με ταπεινό τρόπο, μέσα από τη φύση. Και με μια γυναικεία αντοχή ενσωματωμένη μέσα του.
Ναι! Ως προς τα σύμβολα και τη διακόσμηση είναι ακριβώς αυτό — και η πρακτική του κεντήματος εδώ. Με ενδιαφέρει όλο αυτό, όπως και η αίσθηση της υπομονής και της αυτοσυγκέντρωσης που συνδέεται με τη δύναμη των γυναικών.
-Διακρίνω επίσης μια ιαπωνική, ukiyo-e αίσθηση λιτότητας στο σχέδιο.
Πράγματι. Οι απλές γραμμές του κεντήματος σχετίζονται με αυτό.
-Ποιες είναι οι καλλιτεχνικές σου αναφορές;
Η καθαρή ματιά του Cy Twombly. Και η αρχιτεκτονική, ο κινηματογράφος, τα βιβλία, οι γραμμές, ο πεζός λόγος — γι’ αυτό μου αρέσει και το γράψιμο, ως προέκταση της τέχνης μου. Θέλω να εξερευνήσω τη μείξη των μέσων, χωρίς ποτέ να εγκαταλείψω τη ζωγραφική, γιατί εκείνη αρκεί από μόνη της· θέλω όμως να την ανοίξω, να τη δοκιμάσω, να δημιουργήσω έναν διάλογο. Ξεκινώ με αυτή την έκθεση.
-Τι είναι για σένα η λεπτότητα;
Είναι κατόρθωμα. Δεν είναι απαραίτητη για όλους, για μένα όμως είναι μια ισορροπία ανάμεσα στα συναισθήματα, στα μέσα, στη γλώσσα. Όπως και στη δουλειά μου: κάπου είναι αραιή, αλλού σύνθετη. Χρειάζεται έναν ομαλό, αρμονικό τρόπο να δημιουργείς και να ζεις. Αναρωτιέμαι αν θα το βιώσουμε ποτέ αυτό ως ανθρωπότητα. Να κάνεις το προσωπικό οικουμενικό· να μην ενδιαφέρεσαι μόνο για το δικό σου, αλλά να νοιάζεσαι και για τους άλλους. Ακόμη κι αν ο κόσμος είναι τρομακτικός αυτή τη στιγμή, ελπίζω να φτάσουμε σε μια λεπτή ισορροπία που θα μας επιτρέψει να επιβιώσουμε και να συνεχίσουμε να δημιουργούμε.
***
“through clouds of silk” | ‘μέσα από σύννεφα μεταξωτά’
The Paddocks, Τοπάλη 18A – Σκενδεράνη 15, Βόλος
Η έκθεση διαρκεί έως τις 29 Αυγούστου
Ώρες λειτουργίας: Τρίτη–Παρασκευή 12–6μ.μ., Σάββατο 11π.μ.–3μ.μ.