Στο ισόγειο του Μεγάρου Σταθάτου, ανάμεσα στην αρχαία Κυκλαδική γλυπτική που γιορτάζει την αφαίρεση της ανθρώπινης μορφής μέσα από το μάρμαρο που σμιλεύτηκε πριν από πέντε χιλιετίες, δεσπόζει ένα τεράστιο και γυαλιστερό πορτοκαλί μπαλόνι.
Το Balloon Venus Lespugue (Orange) (2013-2019) του Jeff Koons από τη συλλογή Sonnabend, φτιαγμένο από ανοξείδωτο χάλυβα με καθρέφτινη επιφάνεια και διαφανή χρωματική επίστρωση, υψώνεται σε ύψος άνω των δύο μέτρων και αντανακλά μια συνομιλία 28.000 ετών. Εμπνευσμένο από το παλαιολιθικό ειδώλιο της Αφροδίτης του Lespugue, που μετεξελίσσεται στο θυμικό του καλλιτέχνη μέσα από την εικονογραφία άλλων καλλιτεχνών από την Αναγέννηση μέχρι τον Μοντερνισμό, το έργο δεν είναι απλώς μια αναπαράσταση του μικρού ειδωλίου αλλά μια φιλοσοφική παρέμβαση στην ίδια την έννοια της εικόνας, της επιθυμίας και της αιωνιότητας.
Ο Koons παίρνει το πρωτόγονο, σμιλεμένο σε κομμάτι από χαυλιόδοντα μαμούθ, με την πληθωρική του σάρκα, γυναικείο σώμα της Παλαιολιθικής Αφροδίτης, ένα ταλισμανικό σύμβολο γονιμότητας, επιβίωσης και βιολογικής μνήμης, και το μετατρέπει σαν σε παιδικό παιχνίδι: ένα φουσκωμένο μπαλόνι. Εδώ αναδύεται το πρώτο φιλοσοφικό. Το μπαλόνι, σύμβολο της εφήμερης χαράς και της παιδικής αθωότητας (όπως το έχει επανειλημμένα χρησιμοποιήσει ο καλλιτέχνης), γίνεται τώρα φορέας της πιο διαχρονικής ανθρώπινης λειτουργίας, που γαλουχεί τη αθωότητα, της μητρότητας. Η ελαφρότητα συναντά την βαρύτητα του χρόνου. Ταυτόχρονα το άυλο υλικό της φαντασίας (αέρας, μεμβράνη από λάστιχο) αποκτά τη στιβαρότητα του βιομηχανικού χάλυβα, με το σώμα ως πεδίο διαλόγου της προαιώνιας αντιπαράθεσης μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού κόσμου και της θεολογικής ηθικής αυτού του δίπολου: το υψηλό πνεύμα και το φθαρτό σώμα. Εδώ το σώμα, φουσκωμένο από τον ίδιο το χρόνο και την ανθρώπινη εμπειρία, αντανακλά την αλήθεια της διττής φύσης της ύπαρξης. Μια αλήθεια υπερ-πραγματική, όπως θα έλεγε ο Μπωντριγιάρ, ένα νεο-πλατωνικό simulacrum που δεν μιμείται την πραγματικότητα, αλλά την αντικαθιστά με την ίδια την εικόνα της.
Η καθρέφτινη επιφάνεια του γλυπτού δεν αφήνει κανέναν θεατή αμέτοχο. Αντανακλά τον σύγχρονο επισκέπτη που φωτογραφίζει το είδωλο του με το κινητό στο χέρι, ή που ατενίζει το έργο με το βλέμμα του καταναλωτή, μέσα στις καμπύλες της προϊστορικής Αφροδίτης. Γινόμαστε εμείς οι ίδιοι μέρος του έργου, όπως στο φαινομενολογικό «βλέμμα του Άλλου» του Σαρτρ ή στο στάδιο του καθρέφτη του Λακάν. Η προϊστορική γυναικεία μορφή, που κάποτε κρατούσε ένας προγονικός τροφοσυλλέκτης στα χέρια του σαν φυλαχτό, τώρα μας κοιτάζει πίσω, μέσα από το γυαλισμένο ατσάλι της καταναλωτικής κουλτούρας. Ο Koons δεν μας αφήνει να αποφασίσουμε εύκολα αν πρόκειται για κριτική ή αποδοχή. Όπως πάντα οικειοποιείται και αγκαλιάζει το κιτς, την επιφάνεια, το ποπ αντικείμενο, την εμπορική τέχνη, όχι για να τα καταγγείλει (όπως θα έκανε λόγου χάρη ο Αντόρνο), αλλά για να τα εξυψώσει σε υψηλή τέχνη. Με αυτόν τον τρόπο η «αθωότητα» του μπαλονιού γίνεται σχόλιο ενάντια στην ελιτίστικη σοβαρότητα της σύγχρονης τέχνης.
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Αυτή του όμως η άψογη στιλπνότητα έχει ακόμα πιο βαθιά επίπεδα ανάγνωσης. Μέσα στο ειδικά διαμορφωμένο “σπήλαιο” του ισογείου του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, δίπλα στα δέκα μουσειακά αντίγραφα των παλαιολιθικών Αφροδιτών, από γνωστά ιδρύματα ανά τον κόσμο, ο διάλογος του γλυπτού με τη γυναικεία μορφή, ταυτόχρονα αποκαλύπτει τη σύγχρονη και συχνά τραγική του διάσταση: η αρχέγονη γονιμότητα που εκπροσωπεί η αρχετυπική αυτή θηλυκή μορφή σήμερα καταρρέει μέσα σε έναν κόσμο που επιλέγει τη θεαματικότητα μπροστά στη μυσταγωγία, τα τεχνητά πρότυπα ομορφιάς κόντρα στη φυσική υπόσταση, την οθονική εικόνα της θηλυκότητας παρά τη θηλυκότητα την ίδια, τη γυναίκα ως προϊόν, ως υποχείριο, αντικειμενοποιημένη, κακοποιημένη, δολοφονημένη.
Εννοιολογικά, το Balloon Venus Lespugue δεν είναι απλώς μια γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν· είναι μια διαλεκτική της αιωνιότητας και της στιγμής. Η μορφή διαρκώς επιστρέφει σαν ανεκπλήρωτη επιθυμία, όχι η ίδια, αλλά ανακυκλωμένη μέσα από την τεχνολογία και την κατανάλωση. Κι ενώ οι Κυκλαδικές μορφές, με την αυστηρή τους αφαίρεση, μας καλούν σε μια προαιώνια μεταφυσική σιωπή, το πορτοκαλί μπαλόνι του Koons φωνάζει ότι είναι εδώ τώρα και μας καλεί να αναγνωρίσουμε τους εαυτούς μας, ως καταναλωτές, θεατές, επιθυμούντα υποκείμενα όπως σχολίασε ο ίδιος ο καλλιτέχνης στη συνέντευξη τύπου.
Σε τελική ανάλυση, το γλυπτό αυτό δεν κρίνεται μόνο ως όμορφο ή άσχημο, κοινότοπο ή σπάνιο. Κρίνεται ως γεγονός: μια στιγμή όπου η τέχνη, αντί να απομακρυνθεί από τον κόσμο (Πλάτωνας), τον αγκαλιάζει με όλη την επιφανειακή του λάμψη. Κι ίσως εδώ, σε αυτή την αγκαλιά, κρύβεται η βαθύτερη κριτική: ότι η ανθρώπινη ύπαρξη, από την παλαιολιθική σπηλιά μέχρι το μουσείο του 21ου αιώνα, δεν είναι τίποτα άλλο από ένα φουσκωμένο, ανακλαστικό, εύθραυστο και ταυτόχρονα αθάνατο μπαλόνι επιθυμίας.
Διαβάστε επίσης:
“Jeff Koons: ‘Αφροδίτη’ του Lespugue”: Έκθεση στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης
Ο Jeff Koons παρουσιάζει το έργο Balloon Venus Lespugue (Orange) στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης
Jeff Koons «Αφροδίτη» του Lespugue – Σε κυκλοφορία ο κατάλογος της έκθεσης