Όταν ήμουν παιδί, η γιαγιά μου, κάθε φορά που περνούσαμε έξω από το Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών, έδειχνε προς το εσωτερικό και μου ψιθύριζε: «Εδώ είναι η ωραία κοιμωμένη. Ο Χαλεπάς την έφτιαξε και τρελάθηκε από την ομορφιά της». Μεγαλώνοντας, κατέταξα την ιστορία στους παλιούς αστικούς μύθους, από εκείνους που οι προηγούμενες γενιές παραδίδαν στις επόμενες, και που συχνά ριζώνουν στη συλλογική μνήμη βαθύτερα από τις πραγματικές βιογραφίες.
Σε μικρή απόσταση από το σημείο όπου βρίσκεται το περίφημο ταφικό γλυπτό, στην οδό Καλλιρρόης, ο μύθος αποκτά μια διαφορετική διάσταση. Στη σκηνή του Θεάτρου Καλλιρρόης, ο Γιαννούλης Χαλεπάς δεν είναι πλέον μόνο ο δημιουργός της «Κοιμωμένης», αλλά ένας άνθρωπος που έζησε ανάμεσα στην καλλιτεχνική ορμή, την ψυχική δοκιμασία και την αδιάκοπη ανάγκη για δημιουργία.
Ο «Κοιμώμενος Χαλεπάς, ο Σαλός Άγιος» του Άγγελου Ανδρεόπουλου, που σκηνοθετεί ο Αλέξανδρος Λιακόπουλος, επέστρεψε για πέμπτη χρονιά, με τον Γιώργη Κοντοπόδη σε έναν απαιτητικό μονόλογο. Ο ηθοποιός αναμετριέται με τις διαφορετικές ηλικίες και τις αντιφάσεις του γλύπτη, φωτίζοντας όχι μόνο την περιπέτεια ενός σπουδαίου δημιουργού, αλλά και τη δύσκολη διαδρομή ενός ανθρώπου προς την προσωπική του ελευθερία.
Ο Γιώργης Κοντοπόδης, ανεβασμένος σε μια καρέκλα, με το κεφάλι στραμμένο ψηλά, μοιάζει να απευθύνει τα τελευταία του λόγια σε μια αόρατη δύναμη. Η φωνή του διαπερνά τη σιωπή με τη μεταφυσική ένταση μιας προσευχής, ενώ ένα κίτρινο φως λούζει τη σκηνή. Ύστερα, σκοτάδι, η αυλαία πέφτει και το παρατεταμένο χειροκρότημα καλεί ξανά και ξανά τον ηθοποιό στη σκηνή, για την υπόκλιση.
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Στην παράσταση της περασμένης Τετάρτης, ο ηθοποιός ανταποκρίθηκε τέσσερις φορές στην πρόσκληση των θεατών, ως ένδειξη αναγνώρισης για τα 75 λεπτά ενός απαιτητικού μονολόγου. Σε αυτόν ξετύλιξε τον μίτο της ζωής του κορυφαίου γλύπτη Γιαννούλη Χαλεπά, συνυφαίνοντας ηλικίες, μνήμες, φόβους και επιθυμίες ενός ανθρώπου που έζησε ανάμεσα στη συντριβή και την αναζήτηση της ελευθερίας.
Το έργο του Άγγελου Ανδρεόπουλου «Κοιμώμενος Χαλεπάς, ο Σαλός Άγιος», σε σκηνοθεσία Αλέξανδρου Λιακόπουλου, επιστρέφει στο Θέατρο Καλλιρρόης. Μακριά από τη συμβατική βιογραφική αφήγηση, ο συγγραφέας επιλέγει να προσεγγίσει τον Χαλεπά μέσα από τον κατακερματισμένο χρόνο της μνήμης και τις εσωτερικές συγκρούσεις του. Το έργο ξεδιπλώνεται σε τρεις πράξεις, που φωτίζουν κομβικούς σταθμούς της ζωής του: τα παιδικά χρόνια στην Τήνο, τις σπουδές στο Μόναχο, τον ανεκπλήρωτο έρωτα για τη Μαριγώ, τη δύσκολη σχέση με τη μητέρα, τον εγκλεισμό στο ψυχιατρείο της Κέρκυρας και την επιστροφή στη γλυπτική. Αντί να ακολουθεί μια αυστηρή χρονολογική σειρά, ο Ανδρεόπουλος αφήνει τις αναμνήσεις, τους συνειρμούς και τις εμμονές του ήρωα να καθορίσουν την πορεία της αφήγησης. Έτσι, τα γεγονότα δεν παρατίθενται απλώς ως σταθμοί μιας βιογραφίας, αλλά ανασυνθέτουν σταδιακά το πορτρέτο ενός δημιουργού που αναζητά τα θέλω του ανάμεσα στις επιθυμίες του και στις επιταγές των άλλων. Ο μονόλογος εντείνει αυτή την εσωτερικότητα: η μητέρα, η Μαριγώ και οι άλλοι δεν εμφανίζονται ποτέ και υπάρχουν μόνο μέσα από τη φωνή του Χαλεπά, ώστε ο θεατής να δει τον κόσμο με τα δικά του μάτια και όχι να τον κρίνει από απέξω.
Πριν αναδυθούν τα πρόσωπα και τα γεγονότα, το τρίτο κουδούνι βρίσκει τη σκηνή να τη διασχίζει κάθετα ένα ημιδιάφανο ύφασμα, ένα ασαφές όριο ανάμεσα στον πραγματικό και τον εσωτερικό κόσμο του γλύπτη. Εκείνος άλλοτε το μαζεύει, άλλοτε το τυλίγει γύρω του, σαν να θέλει να κρυφτεί πίσω του ή να απαλλαγεί από αυτό. Ντυμένος με λευκά κουρέλια και με μαύρο χρώμα γύρω από τα μάτια, εμφανίζεται αποκομμένος από τους άλλους· το βλέμμα του πλανιέται, χάνεται και επιστρέφει απότομα. Μια ξύλινη καρέκλα συμπληρώνει τη δράση: γίνεται κάθισμα, στήριγμα, σημείο αντιπαράθεσης, σχεδόν σιωπηλός συνομιλητής. Ο ηθοποιός κάθεται, κρατιέται από τα μπράτσα της, στέκεται απέναντί της και κάποια στιγμή ανεβαίνει επάνω της. Δύο απλά αντικείμενα αρκούν για να μεταβάλουν τον χώρο και να υποδεχτούν τις διαφορετικές καταστάσεις του ήρωα. Ο Αλέξανδρος Λιακόπουλος επιλέγει έναν αφαιρετικό σκηνικό κόσμο, αποφεύγοντας τις ρεαλιστικές αναπαραστάσεις και αφήνοντας το σώμα του ηθοποιού να γίνει το βασικό μέσο έκφρασης. Το ύφασμα λειτουργεί ως όριο και ταυτόχρονα ως πέρασμα ανάμεσα στο παρόν και το παρελθόν, ενώ η καρέκλα αποκτά διαφορετικές σημασίες ανάλογα με την ψυχική κατάσταση του Χαλεπά. Η λιτότητα δεν λειτουργεί ως έλλειψη αλλά ως επιλογή: με το φως, τη σιωπή και τις απότομες μεταβάσεις από τη μία ηλικία του ήρωα στην άλλη, ο Λιακόπουλος αφήνει την ανάσα και τη στάση του ηθοποιού να χτίσουν τον ρυθμό, και η σκηνοθεσία μένει στην υπηρεσία του λόγου. Ακολουθεί έτσι τη διακεκομμένη πορεία της μνήμης του ήρωα, μετατρέποντας τις εσωτερικές του αναταράξεις σε σκηνική κίνηση.
Σύμφωνα με το έργο αλλά και τη βιογραφία του Χαλεπά, ο Γιαννούλης, ως πρωτότοκος γιος, προοριζόταν από την οικογένεια για το εμπόριο και τις οικονομικές υποθέσεις. Εκείνος όμως είχε ήδη στραμμένο το βλέμμα αλλού: από μικρός αναζητούσε τα μαρμαρογλυφεία της Τήνου, παρατηρώντας τους τεχνίτες να μεταμορφώνουν το μάρμαρο σε τέχνη. Η επιλογή της γλυπτικής προσέκρουσε στις επιθυμίες των δικών του, με τη μητέρα να αποτελεί τον ισχυρότερο πόλο της αντιπαράθεσης. Ο φέρελπις νεαρός γλύπτης, παρότι τιμήθηκε με χρυσό μετάλλιο στο Μόναχο για τον «Σάτυρο που παίζει με τον Έρωτα», είδε τον ψυχικό του κόσμο να χάνει σταδιακά την ισορροπία του.
«Αφήστε με να ονειρευτώ», επαναλαμβάνει ο ήρωας, και η φράση ακούγεται σαν αίτημα επιβίωσης. Για έναν άνθρωπο που βλέπει τη δημιουργική του παρόρμηση να αντιμετωπίζεται ως σύμπτωμα ασθένειας, το όνειρο γίνεται ίσως ο τελευταίος χώρος που δεν μπορεί να του αφαιρέσει κανείς. Η επανάληψη της φράσης αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα μέσα στη δραματουργία του Ανδρεόπουλου, καθώς συμπυκνώνει την ανάγκη του Χαλεπά να υπερασπιστεί την προσωπική του ελευθερία και το δικαίωμα στη δημιουργία.
Η ερμηνεία του Κοντοπόδη στηρίζεται σε διαρκείς μετατοπίσεις ανάμεσα στις ηλικίες και τις ψυχικές καταστάσεις του Χαλεπά. Αλλάζοντας τόνο, ρυθμό και εκφορά, επιστρέφει συχνά στη νεανική φωνή του γλύπτη. Το σώμα ακολουθεί τις μεταπτώσεις: ιδρώνει, αλλάζει διαρκώς στάσεις, περνά από την αγωνία στην οργή και από την παραληρηματική ένταση σε στιγμές σχεδόν απόλυτης σιωπής. Έτσι χτίζεται ένας διάλογος με πρόσωπα που δεν εμφανίζονται ποτέ, αλλά αποκτούν παρουσία μέσα από τη φωνή και τις κινήσεις του ηθοποιού, και πάνω απ’ όλα με τον νεαρό Γιαννούλη, που ονειρεύτηκε να δημιουργήσει, να ερωτευτεί και να βαδίσει τον δικό του δρόμο.
Στην πλατεία, θεατές διαφορετικών γενεών μοιράζονται την ίδια ιστορία, γύρω από ένα κοινό ερώτημα: πόσο χώρο αφήνουμε στον άνθρωπο να ακολουθήσει αυτό που τον κινεί, ακόμη κι όταν η επιθυμία του δεν συμβαδίζει με τις προσδοκίες των άλλων;
Όπως στην πραγματική ιστορία, έτσι και στο έργο, ο κοιμώμενος γλύπτης ξυπνά επιτέλους, για να ξαναβρεί εκείνο που κανείς δεν κατάφερε να του αφαιρέσει οριστικά: την ανάγκη να δημιουργεί.
Photo Credit Κεντρικής εικόνας θέματος: Φοίβος Σταμπολιάδης
Πληροφορίες
ΚΟΙΜΩΜΕΝΟΣ ΧΑΛΕΠΑΣ / ο ΣΑΛόΣ άΓΙΟΣ (5ος Χρόνος) του Άγγελου Ανδρεόπουλου
ΘΕΑΤΡΟ ΚΑΛΛΙΡΡΟΗΣ
Σκηνοθεσία Αλέξανδρος Λιακόπουλος
Με τον Γιώργη Κοντοπόδη
Κάθε Τετάρτη στις 19:00