Όλα ξεκίνησαν αρκετά χρόνια πριν, όταν επισκέφθηκα τη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας, όπου τότε σπούδαζε μια φίλη μου, προκειμένου να παρακολουθήσουμε μια εικαστική έκθεση. Στη μεγάλη, σχεδόν ετοιμόρροπη αίθουσα, ξεχώρισα ένα μεγάλο σχέδιο με σημειώσεις και μαρκαρίσματα χορογραφίας από το Ινστιτούτο Ταμάλπα της Ντάρια Χάλπριν.
Αμέσως ο νους μου πήγε στα απίστευτα μακριά μαλλιά της Ντάρια και στα “βαρελάκια” που έκανε με τον συμπρωταγωνιστή της στους αχανείς αμμόλοφους του Ζαμπρίσκι Πόιντ. Aπό την ταινία του Αντονιόνι, πέρα από την σκόνη που σκέπαζε τα στροβιλιζόμενα σώματα τους που σχεδόν μπορούσα να την εισπνεύσω μέσα από την οθόνη μου, μου έμεινε η εκπληκτική εξοικείωση της πρωταγωνίστριας με το σώμα της που χωρίς αιδώ χόρευε μες την απόλυτη ελευθερία. Από κάπου έπρεπε να είχε διδαχθεί αυτή την αβίαστη τέχνη της κίνησης.
Το Εργαστήριο Χορού του Σαν Φρανσίσκο
Ψάχνοντας παραπάνω, ανακάλυψα ότι η μητέρα της, Άννα Χάλπριν, δεν υπήρξε απλώς μια σημαντική χορεύτρια και χορογράφος, αλλά μια από τις πιο επιδραστικές και πρωτοπόρες μορφές του σύγχρονου χορού. Μαζί με τον σύζυγό της, τον αρχιτέκτονα τοπίου Λώρενς Χάλπριν, ίδρυσαν το 1955 το Εργαστήριο Χορού του Σαν Φρανσίσκο, συμβάλλοντας καθοριστικά στη διαμόρφωση του μεταμοντέρνου χορού. Συνδυάζοντας την κοινότητα, το φυσικό περιβάλλον, τον χιπισμό και τον αυτοσχεδιασμό, έθεσαν τις βάσεις για την γέννηση του μεταμοντέρνου χορού και του χορού ως μέσο δημιουργικής θεραπείας. Οι πειραματισμοί τους προσέφεραν μια κιναισθητική εμπειρία όχι μόνο για τους επαγγελματίες χορευτές αλλά για όλους όσους εκφράζονταν μέσα από την κίνηση. Άλλωστε, η πεποίθηση της Χάλπριν στηριζόταν ακριβώς στο γεγονός πως ο οποιοσδήποτε μπορεί να χορέψει εφόσον κινείται – γιατί κίνηση είναι ακόμα και αυτή που παράγει κάποιος για να ξεκολλήσει την τούφα από τα μάτια του.
Στην ομάδα συμμετείχαν πολλοί σχεδιαστές, ποιητές, εικαστικοί, χορευτές αλλά και φοιτητές, ανάμεσα τους τα παιδιά τους Ντάρια και Ράνα Χάλπριν, η Μέρσε Κάνινγκχαμ, η Τρίσα Μπράουν, η Σιμόν Φόρτι, η Υβόν Ράινερ, ο Τζον Κέιτζ, ο Τσάρλς Ρος και πολλοί άλλοι καλλιτέχνες της εποχής εκείνης. Την μουσική στις παραστάσεις επιμελούνταν ο Μαρκ Σουμπτόνικ. Το Εργαστήριο του Χορού του Σαν Φρανσίσκο δημιούργησε τα πρώτα ερευνητικά εργαστήρια μέσα από τα οποία αναδύθηκε η έννοια της περφόρμανς όπως την γνωρίζουμε σήμερα. Τα εργαστήρια αυτά μελετούσαν τις καθημερινές φυσικές κινήσεις, την ακτιβιστική αφήγηση των σωμάτων, τη κατάρριψη των φυλετικών και ταξικών στερεοτύπων, την απενοχοποίηση του σεξουαλικού καθωσπρεπισμού, τη γιουνγκιανή ψυχολογία, την γκεστάλτ ψυχοθεραπεία, τις τελετουργικές προσφορές προς το περιβάλλον και την κοινοβιακή συμβίωση, τα αυτοσχέδια τραγούδια και τα ρυθμικά μοτίβα, την ελευθεριότητα του αυθορμητισμού. Για την Καταλανή συγγραφέα και δημοσιογράφο Μοντσεράτ Ρόιγκ, “ο πολιτισμός είναι μακροπρόθεσμα η πιο επαναστατική επιλογή”. Για την Χάλπριν χορός σημαίνει πολιτισμός. Κατά αυτόν τον τρόπο, θα έλεγε κανείς πως παρήγαγε ένα αυθεντικό πολιτισμικό επαναστατικό οικοσύστημα διευρύνοντας τα όρια του χορού και κατ’ επέκταση και εκείνα του πολιτισμού.
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Σπάζοντας το χάσμα μεταξύ τέχνης και ζωής
Τα βιώματα και τα συναισθηματικά ίχνη της κάθε μονάδας που συνέθεσε την ομάδα αυτή, έγιναν το εύφορο χώμα για να σπείρουν τον χορό της ζωής και της ειρήνης. Βγάζοντας την πανοπλία της καθημερινής επιφυλακής, ξυπνούσαν τα κοιμισμένα τους ένστικτα επιδιώκοντας να γνωρίσουν τον εαυτό τους, το σώμα τους, μέσα από το απλό άγγιγμα εκείνου του σημείου που τους ήταν το πιο άγνωστο. Με τα αρχιτεκτονικά σχέδια του Λώρενς, ανέπτυξαν τους κατάλληλους χώρους (το αστικό περιβάλλον του Σαν Φρανσίσκο, τα περίχωρα του Κέντφιλντ της Καλιφόρνια και την ακτογραμμή του Sea Ranch) για να φιλοξενήσουν τα εργαστήρια τους, να αναπτύξουν τα κινησιολογικά τους τελετουργικά και να μελετήσουν εις βάθος την φύση της συλλογικής δημιουργικότητας (Collective Creativity) που έμελλε να γίνει η κεντρική φιλοσοφία της πρακτικής στο Ταμάλπα Ινστιτούτο που ιδρύθηκε το 1978. Και τι είναι αυτή η συλλογική δημιουργικότητα; Μπορεί να την φανταστεί κανείς σαν μια εναλλακτική κόκα κόλα: λίγη διεπιστημονικότητα ως ανθρακούχο νερό, η αρχιτεκτονική της κίνησης στη θέση της ζάχαρης και μια δόση προσωπικής παρατήρησης ως καφεΐνη που αφυπνίζει την αλληλεπίδραση με τους άλλους. Μια υγιεινή κόκα κόλα.
Στους σημαντικούς σταθμούς του έργου της Χάλπριν συγκαταλέγεται η συνεργασία της με μια ομάδα Αφροαμερικανών στα τέλη της δεκαετίας του ‘60 και αρχές του ‘70, με σκοπό να προβάλλει τις φυλετικές διακρίσεις και τις κοινωνικές αδικίες κατά την περίοδο των φυλετικών εξεγέρσεων στο Ντιτρόιτ και το Γουότς των Ηνωμένων Πολιτειών. Η προσωπική της μάχη με τον καρκίνο της χάρισε τη σοφία να αναπτύξει θεραπευτικές μεθόδους βοηθώντας ανθρώπους που είχαν πληγεί από το AIDS και τον καρκίνο, καθώς και ηλικιωμένους, μεταμορφώνοντας τους σε πολυάριθμες σπείρες ενεργών σωμάτων που συμμετέχουν, απολαμβάνουν και εξιστορούν την ζωή τους.
Βλέποντας φωτογραφίες από τις παραστάσεις και τα σεμινάρια τους, στέκομαι στην φιγούρα της Άννα Χάλπριν να κινείται στην σανιδένια πλατφόρμα-σκηνή κατασκευασμένη από τον σύζυγό της στο σπίτι τους στο Κέντφιλντ. Πάνω στην πλατφόρμα, προσηλωμένη στις ανατομικές της χορογραφίες, συνομιλεί με τα θεόρατα δέντρα, τους ήχους της φύσης και τα εσωτερικά της ηχεία. Αυτή είναι η πρώτη εικόνα που μου έρχεται στο μυαλό όταν ακούω ή διαβάζω το όνομα της. Είναι άλλωστε, η ίδια εικόνα που αναγνώρισα στην κόρη της, όταν την πρωτοείδα στην ταινία.
Η κληρονομιά και τα 10.900 χιλιόμετρα
Γράφω αυτό εδώ το άρθρο εκατόν έξι χρόνια μετά την γέννησή της και έξι χρόνια μετά τον θάνατό της. Στο να παραμείνει η φλόγα της κληρονομιάς της ζωντανή μεριμνούν η κόρη της και η εγγονή της. Εγώ είμαι απλώς μια θαυμάστρια της από τις πολλές, που εκπέμπω από απόσταση 10.900 χιλιομέτρων μακριά από τον τόπο όπου έζησε και δημιούργησε, για να διορθώσω μια μικρή παράλειψη. Στην χώρα μας, το έργο της Άννας Χάλπριν είναι σχεδόν άγνωστο. Μοναδική φορά που ήρθαμε σε επαφή μαζί του ήταν η αναβίωση της παράστασης Parades & Changes το 2018 όταν παρουσιάστηκε από την Άν Κολό, στενή συνεργάτιδα της Χάλπριν, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου. Θα ήταν τεράστια παράλειψη μου να μην γράψω αυτές τις λίγες αράδες για εκείνη την τόσο σημαντική γυναίκα που δημιούργησε μια πρωτοποριακή υψικάμινο πρακτικών, επαναπροσδιορίζοντας τα όρια του σώματος και της κίνησης και διδάσκοντας το χάρισμα του χορού σε όλους όσους θέλησαν να εκφραστούν μέσω αυτής της οδού. Έκανε την ελιτίστικη τέχνη του χορού μια παγκόσμια πλανητική εμπειρία και ένα ολικό θέατρο, προσβάσιμο για όλους. Για εκείνη (και για εμένα) χορός είναι αυτός που σε μεταμορφώνει, σε οδηγεί στην αυτογνωσία και σε θεραπεύει.
Κεντρική εικόνα θέματος: Στιγμιότυπο από το βίντεο “Dancing With God – Anna Halprin”, (Portraits in Faith), via YouTube