Τι συμβαίνει όταν ένα παιδί βλέπει κάτι άδικο να συμβαίνει μπροστά του; Παραμένει παρατηρητής ή η ίδια η παρουσία του το καλεί, κάποια στιγμή, να πάρει θέση; Με αφορμή «Το Κουτί», τη νέα παραγωγή της ομάδας Ονειρόδραμα, δύο από τους δημιουργούς της αναζητούν τη λεπτή γραμμή ανάμεσα στο «βλέπω» και στο «δρω» και αναρωτιούνται τι μπορεί να συμβεί όταν το θέατρο για παιδιά δεν προσφέρει έτοιμες απαντήσεις, αλλά δημιουργεί έναν ασφαλή χώρο για να γεννηθούν ερωτήματα, επιλογές και, τελικά, η σκέψη: «Εγώ τι θα έκανα;»
Η παράσταση «Το Κουτί» της ομάδας ΟΝΕΙΡΟΔΡΑΜΑ είναι ελεύθερη θεατρική διασκευή εμπνευσμένη από το ομώνυμο βιβλίο του Κωνσταντίνου Πατσαρού (Εκδόσεις Πατάκη, Κρατικό Βραβείο Παιδικού Λογοτεχνικού Βιβλίου 2015) παρουσιάζεται κάθε Κυριακή 14:30 στο Θέατρο Σταθμός και απευθύνεται σε παιδιά 4-10 ετών
- Γιάννης Παναγόπουλος, Σκηνοθέτης της παράστασης «Το Κουτί» – μεταφορά του βιβλίου στο θέατρο
- Βασίλης Παπαλαζάρου, Ηθοποιός στην παράσταση «Το Κουτί» – μεταφορά του βιβλίου στο θέατρο
***
Είναι πράγματι ουδέτερος αυτός που παρατηρεί;
Τι σημαίνει «βλέπω κάτι να συμβαίνει» και πότε η σιωπή ή η αδράνεια γίνεται κι αυτή μια στάση;
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Βασίλης Παπαλαζάρου: Όταν ήρθε στα χέρια μας το βιβλίο «Το Κουτί», ήρθαμε σε επαφή με τον συγγραφέα του βιβλίου, Κωνσταντίνο Πατσαρό, ο οποίος είναι και εκπαιδευτικός, και κάναμε μια συζήτηση γύρω από τον κεντρικό ήρωα του βιβλίου σε σχέση με τους υπόλοιπους ρόλους και πώς αυτοί δρουν, ώστε να φωτιστεί η κύρια προβληματική του έργου, που είναι το bullying.
Όταν ξεκινήσαμε με τον Γιάννη, που είναι και ο σκηνοθέτης της παράστασης, να μεταγράφουμε το κείμενο, ώστε να αποκτήσει θεατρική δράση, ψάχναμε εκείνα τα εργαλεία για να δημιουργήσουμε έναν ήρωα με τον οποίο τα παιδιά μπορούν να ταυτιστούν, αλλά και, πηγαίνοντας ένα βήμα παραπέρα, να τον συναισθανθούν, να αφυπνίσουμε το βαθύτερο συναίσθημα της ενσυναίσθησης. Καλούμε το παιδί, ως ενεργό πολίτη μιας ευρείας κοινωνικής ομάδας, όπως αρχικά είναι το σχολείο, να παρατηρήσει συμπεριφορές βίας και να πάρει θέση.
Γιάννης Παναγόπουλος: Το να βλέπεις να συμβαίνει κάτι μπροστά σου ήδη σε βάζει σε μία σχέση με αυτό, ακόμη κι αν δεν έχεις αποφασίσει πώς ή πότε ή εάν μπορείς ή αν πρέπει να παρέμβεις. Μπορεί για κάποιους/ες από εμάς τα πράγματα να είναι πιο ξεκάθαρα για το πώς αντιλαμβανόμαστε την ιδιότητα και, ας μου επιτραπεί, την υποχρέωσή μας ως ενεργοί πολίτες μιας κοινωνίας, όμως τα πράγματα είναι πολύ πιο σύνθετα όταν μιλάμε για παιδιά. Υπάρχει φόβος, ανασφάλεια, η ανάγκη να ανήκεις στην ομάδα. Υπάρχει όμως και η στιγμή της επιλογής.
Τι κάνω όταν βλέπω κάτι να συμβαίνει; Μένω σιωπηλός; Φεύγω; Ζητάω βοήθεια; Παρεμβαίνω;
Γιάννης Παναγόπουλος: Αυτό που μας ενδιέφερε, τόσο στη διασκευή που κάναμε μαζί με τον Βασίλη όσο και στη σκηνική επεξεργασία, ήταν ακριβώς αυτή η γκρίζα περιοχή ανάμεσα στο «βλέπω» και στο «δρω». Πότε η αδράνεια παύει να είναι απλώς αδράνεια και γίνεται μια επιλογή;
Εδώ συναντιόμαστε και με μια βασική σκέψη του Augusto Boal και του Θεάτρου του Καταπιεσμένου: ο θεατής δεν είναι υποχρεωμένος να παραμένει παθητικός απέναντι σε αυτό που παρακολουθεί. Ο Boal μιλά για τον/τη spect-actor, τον άνθρωπο που δεν περιορίζεται στο να παρακολουθεί μια πραγματικότητα, αλλά μπορεί να την εξετάσει, να την αμφισβητήσει και να δοκιμάσει διαφορετικές δυνατότητες δράσης.
Μπορεί το θέατρο να μετατρέψει τον θεατή από παρατηρητή σε συμμέτοχο χωρίς να του υποδείξει ποια είναι η «σωστή» απάντηση;
Πώς δημιουργούμε μια θεατρική συνθήκη όπου το παιδί καλείται να σκεφτεί, να αποφασίσει και να πάρει θέση, αντί να του προσφέρουμε ένα έτοιμο ηθικό δίδαγμα;
Γιάννης Παναγόπουλος: Δεν θέλαμε να κάνουμε μια παράσταση που θα έλεγε υπεραπλουστευμένα στα παιδιά «αυτό είναι το σωστό και αυτό είναι το λάθος». Προτιμήσαμε να αφήσουμε χώρο στα πράγματα να υπάρξουν και απλά να θέσουμε τα ερωτήματα. Για εμάς, το ενδιαφέρον δεν ήταν να καταλήξει το παιδί στην «ορθή» απάντηση, αλλά να ενεργοποιηθεί η δική του σκέψη.
Και εδώ θεωρώ πολύ σημαντικό ότι μετά την παράσταση υπάρχει το βιωματικό εργαστήριο που έχει σχεδιάσει η ομάδα ΟΝΕΙΡΟΔΡΑΜΑ. Η εμπειρία μετακινείται από την παρακολούθηση στη συμμετοχή: από το «είδα κάτι να συμβαίνει» στο «το επεξεργάζομαι, το συζητώ και δοκιμάζω μέσα από τη δράση διαφορετικές δυνατότητες».
Βασίλης Παπαλαζάρου: Στόχος δεν είναι να κάνεις μάθημα στα παιδιά, αλλά να αναδείξεις το πρόβλημα χρησιμοποιώντας κώδικες της θεατρικής δράσης. Προσπαθούμε να ενεργοποιήσουμε τα αντανακλαστικά των παιδιών. Να αντιδράσουν σε καθετί που προσβάλλει ή βλάπτει τον διπλανό τους. Εμείς δίνουμε εκείνες τις συνθήκες και φωτίζουμε συμπεριφορές και καταστάσεις που καθημερινά τα παιδιά βιώνουν, προσπαθούμε να ενεργοποιήσουμε το αίσθημα της δικαιοσύνης, της υποστήριξης, του αλληλοσεβασμού. Θέλουμε μέσα από την παρατήρηση να ανακαλέσουμε εκείνο το συναίσθημα που ενεργοποιεί την αντίδραση απέναντι σε κάθε συμπεριφορά που προσβάλλει τον διπλανό μας.
Με τον Γιάννη θελήσαμε να δημιουργήσουμε έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα, τον «Ίγκι», που δεν διαφέρει στο χρώμα, την εθνότητα ή τη θρησκεία, αλλά έναν χαρακτήρα κάτω από μια ευρεία ομπρέλα στοιχείων που τον καθιστούν διαφορετικό από το γενικότερο σύνολο. Με αυτόν τον τρόπο δεν αποκλείεται καμία ομάδα, καθώς διαμορφώνεται ένα ευρύ πλαίσιο που εμπεριέχει στοιχεία όλων των παιδιών. Έτσι το παιδί οικειοποιείται τον χαρακτήρα, δημιουργείται μια σχέση κοντινότητας, ώστε να γίνεται συμμέτοχος σε αυτό που συμβαίνει στη σκηνή, δεν παρατηρεί απλώς, βιώνει τη δράση και αλληλεπιδρά σε αυτήν.
Τι αλλάζει όταν το παιδί καλείται να αναρωτηθεί «εγώ τι θα έκανα;»
Βασίλης Παπαλαζάρου: Ακριβώς εδώ ερχόμαστε στη δυναμική της θεατρικής δράσης. Πάντα ο θεατής, εμπλεκόμενος με τους ήρωες, σκέφτεται ο ίδιος πώς θα δρούσε και θα αντιδρούσε. Πόσο περισσότερο τα παιδιά φωνάζουν την ώρα της παράστασης χωρίς φίλτρο, θέλουν να καθοδηγήσουν την εξέλιξη, προτρέπουν τον ήρωά μας τι να κάνει. Τον υποστηρίζουν, τον αγκαλιάζουν.
Σε μια εποχή που παρατηρούμε δίπλα μας έναν άνθρωπο να χρειάζεται βοήθεια ή να είναι θύμα βίαιης συμπεριφοράς και τον προσπερνάμε, προσπαθούμε να αφυπνίσουμε στον πολίτη του αύριο την ευαισθησία και το αίσθημα αλληλεγγύης για τον διπλανό του.
Γιάννης Παναγόπουλος: Η ερώτηση «εγώ τι θα έκανα;» είναι πολύ πιο δύσκολη από την ερώτηση «ποιος/α έχει δίκιο;». Στη δεύτερη έχουμε εκπαιδευτεί να δίνουμε πιο γρήγορες απαντήσεις. Όσο μιλάμε για τους άλλους, για το θύμα, τον θύτη, τους συμμαθητές, τους ενήλικες, μπορούμε σχετικά εύκολα να πάρουμε μια θέση από απόσταση.
Το θέατρο μπορεί να λειτουργήσει εδώ σαν μια «πρόβα» κοινωνικής εμπειρίας. Μέσα στην ασφάλεια της σκηνής και στη συνέχεια μέσα στο βιωματικό εργαστήριο, το παιδί μπορεί να συναντήσει ένα δίλημμα, να το εξετάσει και να φανταστεί διαφορετικές εκδοχές της δικής του δράσης.
Διαβάστε επίσης:
Το Κουτί, από την ομάδα Ονειρόδραμα στο Θέατρο Σταθμός
Ονειρόδραμα: Πρόγραμμα παιδικών παραστάσεων για το 2026 – 2027